ჯეიმს დ. გვართნი, რიჩარდ ლ. სტრუპი, დვაიტ რ. ლი, ტაუნი ჰ. ფერარინი, ჯოსეფ პ. კალჰოუნი, რენდალ კ. ფილერი

საღი აზრის ეკონომიკა

რა უნდა იცოდეს ყველამ პირადი და ნაციონალური კეთილდღეობისთვის

თავფურცელი

გამომცემლის შტამპი

წინასიტყვაობა

ნაწილი 1: ეკონომიკის თორმეტი ძირითადი ელემენტი

ელემენტი 1.1: მოტივაციას დიდი მნიშვნელობა აქვს

ელემენტი 1.2: უფასო სადილი არ არსებობს

ელემენტი 1.3: გადაწყვეტილებები ზღვრული პრინციპით მიიღება

ელემენტი 1.4: ვაჭრობიდან მიღებული სარგებელი

ელემენტი 1.5: ტრანზაქციურ დანახარჯებს მნიშვნელობა აქვს

ელემენტი 1.6: ფასები ბალანსს ქმნის

ელემენტი 1.7: მოგება პროდუქტიულობის მაჩვენებელია

ელემენტი 1.8: შემოსავალი წარმოიქმნება სხვებისთვის სარგებლის მოტანით

ელემენტი 1.9: ღირებულება შემოსავალს და სიმდიდრეს ქმნის

ელემენტი 1.10: პროგრესის მრავალი წყარო არსებობს

ელემენტი 1.11: „უხილავი ხელი“ სარგებლიანობა

ელემენტი 1.12: გაუთვალისწინებელი შედეგები პრობლემებს წარმოქმნის

ნაწილი 2: ეკონომიკური პროგრესის შვიდი მთავარი წყარო

ელემენტი 2.1: სამართლებრივი სისტემა

ელემენტი 2.2: კონკურენტული ბაზრები

ელემენტი 2.3: გონივრული და შეზღუდული რეგულაცია

ელემენტი 2.4: ეფექტიანი სასესხო კაპიტალის ბაზრები

ელემენტი 2.5: მონეტარული სტაბილურობა

ელემენტი 2.6: გონივრული ფისკალური პოლიტიკა

ელემენტი 2.7: თავისუფალი ვაჭრობა

ნაწილი 2 დასკვნითი მოსაზრებები

ნაწილი 3: ხელისუფლების როლის შესახებ ეკონომიკური აზროვნების ათი მნიშვნელოვანი ელემენტი

ელემენტი 3.1: უფლებების დაცვა და შეზღუდული რაოდენობით საქონლისა და მომსახურებების წარმოება

ელემენტი 3.2: მონოპოლიების რეგულირება

ელემენტი 3.3: ბაზრის ჩავარდნით გამოწვეული შედეგების შემსუბუქება

ელემენტი 3.4: პოლიტიკური წნეხის გაგება

ელემენტი 3.5: სამართლებრივი ნორმების მიღება სპეციალური ინტერესების მქონე ჯგუფების გავლენის შესაზღუდად

ელემენტი 3.6: მოერიდეთ ზედმეტ ხარჯვას და საბიუჯეტო დეფიციტს

ელემენტი 3.7: მოერიდეთ სუბსიდიებს, რომლებიც არ არის დაფუძნებული ეკონომიკურ ლოგიკაზე

ელემენტი 3.8: მოერიდეთ თუნდაც სასარგებლო სუბსიდიებისგან მომდინარე არაეფექტიანობას

ელემენტი 3.9: ცენტრალურ დაგეგმვას არასდროს უმუშავია

ელემენტი 3.10: კონკურენცია და გარე საყრდენები საკვანძო მნიშვნელობისაა

ნაწილი 3 დასკვნითი მოსაზრებები

ნაწილი 4: პრაქტიკული პირადი ფინანსების თორმეტი ძირითადი ელემენტი

ელემენტი 4.1: აღმოაჩინეთ თქვენი შედარებითი უპირატესობა

ელემენტი 4.2: გახდით სხვებისთვის უფრო ფასეული

ელემენტი 4.3: წინასწარ დაგეგმეთ თქვენი ხარჯები და დანაზოგი

ელემენტი 4.4: დააფინანსეთ გონივრულად

ელემენტი 4.5: ორი გზა იმისათვის, რომ თქვენი ფულიდან მაქსიმალური სარგებელი მიიღოთ

ელემენტი 4.6: დაგეგმეთ გაუთვალისწინებელი შემთხვევებისთვის

ელემენტი 4.7: რთული საპროცენტო განაკვეთის ძალა

ელემენტი 4.8: მოახდინეთ თქვენი აქტივების დივერსიფიცირება

ელემენტი 4.9: გაითვალისწინეთ, რომ ვერავინ შეძლებს გამუდმებით „ბაზრის დამარცხებას“

ელემენტი 4.10: თქვენი ინვესტიციების ვადები თქვენს საჭიროებებს მოარგეთ

ელემენტი 4.11: შეამცირეთ თქვენი რისკები

ელემენტი 4.12: თავის დასაცავად გამოიყენეთ დაზღვევა

ნაწილი 4 დასკვნითი მოსაზრებები

ავტორის დასკვნითი მოსაზრებები და მის მიერ გამოთქმული მადლიერება

სქოლიოები

ელემენტებში წარმოდგენილი საკითხავი მასალა

მოტივაციის სტრუქტურის ძალა

არარჩეული გზა

შესაძლებლობები და ხარჯები

ბაზრები და მარგინალიზმი

სპეციალიზაცია და სიმდიდრე

მოგების მიღება სიცოცხლის სანაცვლოდ

მე, ფანქარი და ჩემი გენეალოგიური ხე

განსხვავება სამუშაოების შექმნასა და სიმდიდრის შექმნას შორის

რა ჩანს და რა არ ჩანს

მთლიანი შიდა პროდუქტი - რა არის და როგორ იზომება?

კერძო საკუთრება და ალტერნატიული ხარჯები

სასოფლო-სამეურნეო მიწის დეფიციტი

დახმარების თხოვნის ცენზურა

ბაზრები და თავისუფლება

არასამართლიანი კონკურენცია მზესთან

შენი არ არის, რომ განკარგავ

პოლიტიკა და საგარეო ვაჭრობა

ენერგიის წარმოება და კონსერვაცია

სოციალური თანამშრომლობა და ბაზარი

საკონსტიტუციო რეფორმის საქმე უკრაინაში

შემოთავაზებული დამატებითი საკითხავი

გლოსარიუმი

ავტორების შესახებ

აკადემიურ მრჩეველთა კომიტეტი

საგნის ექსპერტები

თარჯიმანთა გუნდები

გამომცემლის შტამპი

საღი აზრის ე­კო­ნო­მი­კა
რა უნდა ი­ცო­დეს ყ­ვე­ლამ პი­რა­დი და ნა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი კე­თილ­დღე­ო­ბის­თვის
ა­დაპ­ტი­რე­ბუ­ლია ცენ­ტრა­ლუ­რი და აღ­მო­სავ­ლეთ ევ­რო­პი­სა და ყო­ფი­ლი საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის ქვეყ­ნე­ბის­თვის
ჯეიმს დ. გ­ვარ­თნი
ფ­ლო­რი­დის სა­ხელ­მწი­ფო უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტი
რი­ჩარდ ლ. სტრუ­პი
ჩრდი­ლო­ეთ კა­რო­ლი­ნის სა­ხელ­მწი­ფო უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტი
დვაიტ რ. ლი
სამ­ხრეთ მე­თო­დის­ტუ­რი უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტი
ტაუნი ჰ. ფერ­ა­რი­ნი
ჩრდი­ლო­ეთ მი­ჩი­გა­ნის უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტი
ჯოსეფ პ. კალ­ჰო­უ­ნი
ფ­ლო­რი­დის სა­ხელ­მწი­ფო უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტი
რენ­დალ კ. ფი­ლე­რი
ჰან­ტერ კო­ლე­ჯი და ქალაქ ნიუ-ი­ორ­კის უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის მა­გის­ტრა­ტუ­რის ცენ­ტრი
„საღი აზრის ე­კო­ნო­მი­კა: რა უნდა ი­ცო­დეს ყ­ვე­ლამ პი­რა­დი და ნა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი კე­თილ­დღე­ო­ბის­თვის“. ავ­ტო­რე­ბი: ჯეიმს დ. გ­ვარ­თნი, რი­ჩარდ ლ. სტრუ­პი, დვაიტ რ. ლი, ტაუნი ჰ. ფერ­ა­რი­ნი, ჯოსეფ პ. კალ­ჰო­უ­ნი, რენ­დალ კ. ფი­ლე­რი.
პირ­ვე­ლად გა­მოქ­ვეყ­ნდა 2020 წელს.
Economic Fundamentals Initiative, 110 Jabez Street 1060, Newark, New Jersey NJ 07105, USA.
ა­დაპ­ტი­რე­ბუ­ლია ცენ­ტრა­ლუ­რი და აღ­მო­სავ­ლეთ ევ­რო­პი­სა და ყო­ფი­ლი საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის ქვეყ­ნე­ბის­თვის ჯეიმს დ. გ­ვარ­თნის, რი­ჩარდ ლ. სტრუ­პის, დვაიტ რ. ლის, ტაუნი ჰ. ფერ­ა­რი­ნის, ჯოსეფ პ. კალ­ჰო­უ­ნის და რენ­დალ კ. ფი­ლე­რის წიგ­ნის „საღი აზრის ე­კო­ნო­მი­კა: რა უნდა ი­ცო­დეს ყ­ვე­ლამ პი­რა­დი და ნა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი კე­თილ­დღე­ო­ბის­თვის“ მე­სა­მე რე­დაქ­ცი­ი­დან.
სა­ავ­ტო­რო უფ­ლე­ბა © „Economic Fundamentals Initiative“
ეს ნაშ­რო­მი ლი­ცენ­ზი­რე­ბუ­ლია სა­ერ­თა­შო­რი­სო ლი­ცენ­ზი­ით Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 (CC BY-NC-ND 4.0). ლი­ცენ­ზი­ის ტექ­სტის სა­ნა­ხა­ვად გა­და­დით ბ­მულ­ზე: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Attribution Non Commercial No Derivatives
ISBN 978-1-952729-18-8

წინასიტყვაობა

ჩვენ, ამ წიგ­ნის ავ­ტო­რებს სურ­ვი­ლი გ­ვაქვს წარ­მა­ტე­ბუ­ლი და ს­რულ­ყო­ფი­ლი ცხოვ­რე­ბა გ­ქონ­დეთ. ასევე გვსურს თქვენ და ყველა სხვა ა­და­მი­ან­მა ისეთ გა­რე­მო­ში ი­ცხოვ­როთ, რო­მე­ლიც ყ­ვე­ლას მის­ცემს შე­საძ­ლებ­ლო­ბას და წა­ა­ხა­ლი­სებს მაქ­სი­მა­ლუ­რად მო­ახ­დი­ნოს თა­ვი­სი პო­ტენ­ცი­ა­ლის რე­ა­ლი­ზე­ბა. გვჯე­რა, რომ ამ მიზ­ნე­ბის მი­საღ­წე­ვად ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია, რომ ქვეყ­ნის ლი­დე­რებს და მო­ქა­ლა­ქე­ებს ეს­მო­დეთ ე­კო­ნო­მი­კის ძი­რი­თა­დი პ­რინ­ცი­პე­ბი. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი და პო­ლი­ტი­კე­ბი თი­თო­ე­ულ ჩ­ვენ­გან­ზე მოქ­მე­დე­ბენ ჩვენი ყო­ველ­დღი­უ­რი ცხოვ­რე­ბის თით­ქმის ყველა ს­ფე­რო­ში, ხ­ში­რად ჩ­ვენ­თვის ბო­ლომ­დე გა­უ­აზ­რე­ბე­ლი ფორ­მით. ყო­ველ­თვის გ­ვაკ­ვირ­ვებს პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი­სა და ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი უ­მეც­რე­ბის დონე. ცუდი ე­კო­ნო­მი­კა სა­ში­შია ყ­ველ­გან, თუმცა გან­სა­კუთ­რე­ბით გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი და და­მა­ზი­ა­ნე­ბე­ლია გან­ვი­თა­რე­ბად და გარ­და­მა­ვა­ლი ე­კო­ნო­მი­კის მქონე პოსტ-კო­მუ­ნის­ტურ ქვეყ­ნებ­ში. საღი აზრის ე­კო­ნო­მი­კის პ­რო­ექ­ტის ძი­რი­თა­დი მი­ზა­ნი იმაში მდგო­მა­რე­ობს, რომ ყ­ვე­ლას­თვის ხელ­მი­საწ­ვდო­მი გავ­ხა­დოთ ე­კო­ნო­მი­კის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი კონ­ცეფ­ცი­ე­ბი.
იმის გამო, რომ დროს დიდი ფასი აქვს, წი­ნამ­დე­ბა­რე პუბ­ლი­კა­ცია ისეთი ფორ­მით შე­ვად­გი­ნეთ, რომ მი­ნი­მუ­მამ­დე დაგ­ვეყ­ვა­ნა ახალი ტერ­მი­ნე­ბის შეს­წავ­ლის, ფორ­მუ­ლე­ბის და­მახ­სოვ­რე­ბის ან რთული დე­ტა­ლე­ბის და­ზე­პი­რე­ბის მო­თხოვ­ნე­ბი, რაც მ­ხო­ლოდ პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლი ე­კო­ნო­მის­ტე­ბის­თვის არის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი. ამის ნაც­ვლად ყუ­რა­დღე­ბა გა­ვა­მახ­ვი­ლეთ ე­კო­ნო­მი­კის მარ­თლაც მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან ფუნ­და­მენ­ტა­ლურ მო­საზ­რე­ბებ­ზე, რომ­ლე­ბიც და­გეხ­მა­რე­ბათ უ­კე­თე­სი არ­ჩევ­ნის გა­კე­თე­ბა­ში, ჩვენი სულ უფრო რთული სამ­ყა­როს გა­გე­ბა­ში და ცხოვ­რე­ბის­გან მეტი სი­ა­მოვ­ნე­ბის მი­ღე­ბა­ში.
ე­კო­ნო­მი­კა­ში თ­ქვე­ნი ცოდ­ნის მი­უ­ხე­და­ვად, ეს წიგნი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან ინ­ფორ­მა­ცი­ას მო­გაწ­ვდით. შე­ვე­ცა­დეთ ტექ­სტი ლა­კო­ნუ­რი, გა­აზ­რე­ბუ­ლი და მარ­ტი­ვად სა­კი­თხა­ვი ყო­ფი­ლი­ყო. რო­გორც წიგ­ნის სა­თა­უ­რი­დან ჩანს, გვჯე­რა, რომ ე­კო­ნო­მი­კის ძი­რი­თა­დი პ­რინ­ცი­პე­ბი მეტ­წი­ლად საღ აზ­რზეა და­ფუძ­ნე­ბუ­ლი. ნაშ­რომ­ში ეს პ­რინ­ცი­პე­ბი მოქ­მე­დე­ბა­შია მოყ­ვა­ნი­ლი, რითაც ხდება რე­ა­ლურ სამ­ყა­რო­ში მიმ­დი­ნა­რე მოვ­ლე­ნე­ბის ახ­სნის უ­ნა­რე­ბის დე­მონ­სტრი­რე­ბა.
ჩვენი მი­ზა­ნია და­გეხ­მა­როთ იმის გა­აზ­რე­ბა­ში, თუ რატომ ყ­ვა­ვის ზო­გი­ერ­თი ქვე­ყა­ნა, ზოგი კი არა. გან­ხი­ლუ­ლია პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სე­ბი და გა­მოკ­ვლე­უ­ლია სხვა­ო­ბა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბი­სა და ბაზ­რის მიერ რე­სურ­სე­ბის გა­და­ნა­წი­ლე­ბებს შორის. თვით ე­კო­ნო­მი­კი­სა და ბიზ­ნე­სის ფა­კულ­ტე­ტის წამ­ყვა­ნი ს­ტუ­დენ­ტე­ბიც კი ი­სარ­გებ­ლე­ბენ ჩვენს მიერ „ერ­თი­ა­ნი სუ­რა­თის“ შედ­გე­ნის მცდე­ლო­ბით. შე­გიძ­ლი­ათ დ­რო­ე­ბით გ­ვერ­დზე გა­და­დოთ რთული ფორ­მუ­ლე­ბი, დახ­ვე­წი­ლი მო­დე­ლე­ბი და ამ პრო­ფე­სი­ის­თვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი მა­თე­მა­ტი­კუ­რი მე­თო­დე­ბი და კონ­ცენ­ტრი­რე­ბა მო­ახ­დი­ნოთ იმ ე­კო­ნო­მი­კურ პ­რინ­ცი­პებ­ზე, რამაც უ­პირ­ვე­ლე­სად მო­გი­ზი­დათ ე­კო­ნო­მი­კა­ში.
მა­სა­ლე­ბი ისეთი სახით არის შედ­გე­ნი­ლი, რომ ღრმა სა­ძირ­კვე­ლი შე­უქ­მნას, გან­სა­კუთ­რე­ბით იმ ს­ტუ­დენ­ტებს, რომ­ლე­ბიც ე­კო­ნო­მი­კის ს­წავ­ლას აღარ გა­აგ­რძე­ლე­ბენ, ასევე ფართო სა­ზო­გა­დო­ე­ბას, რო­მელ­საც სურს მეტი შე­ი­ტყოს იმის შე­სა­ხებ, თუ როგორ არის მო­წყო­ბი­ლი სამ­ყა­რო მის ირ­გვლივ. წიგნი და­ა­ინ­ტე­რე­სებს სა­შუ­ა­ლო ს­კო­ლის მოს­წავ­ლე­ებს, უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის ა­რა­ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ფა­კულ­ტე­ტის ს­ტუ­დენ­ტებს (მაგ. ი­უ­რის­ტებს ან ჟურ­ნა­ლის­ტებს) და გან­სა­კუთ­რე­ბით ყველა მო­ქა­ლა­ქეს.
იმის გამო, რომ წიგნ­ზე საღი აზრის ე­კო­ნო­მი­კა მო­მუ­შა­ვე გუნდს სურს ეს მა­სა­ლა პე­და­გო­გებ­საც გა­უ­ზი­ა­როს, შეგ­ვიძ­ლია შე­მოგ­თა­ვა­ზოთ სე­მი­ნა­რე­ბის ჩა­ტა­რე­ბა ჩვენი მა­სა­ლე­ბის სა­უ­კე­თე­სოდ გა­მო­ყე­ნე­ბის თა­ო­ბა­ზე. ამ ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბის შე­სა­ხებ და­მა­ტე­ბი­თი ინ­ფორ­მა­ცი­ის მი­სა­ღე­ბად, გ­თხოვთ ეწ­ვი­ოთ ჩვენს ვებგ­ვერდს: http://www.econfun.org.
ბერ­ლი­ნის კედ­ლის დან­გრე­ვი­დან ოც­და­ა­თი წლის შემ­დეგ, მ­რა­ვა­ლი ა­და­მი­ა­ნი აკ­ვირ­დე­ბა გარ­და­მა­ვა­ლი პ­რო­ცე­სე­ბის ტემპს და მი­მარ­თუ­ლე­ბას. გან­სა­კუთ­რე­ბით მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია, რომ ამ რე­გი­ო­ნის მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბი არ წა­მო­ე­გონ „ა­რა­ლი­ბე­რა­ლუ­რი დე­მოკ­რა­ტი­ის“ ან „სა­ხელ­მწი­ფო კა­პი­ტა­ლიზ­მის“ ცრუ და­პი­რე­ბე­ბის ან­კესს. ბევრი ა­და­მი­ა­ნი სა­კუ­თარ დროს, კა­რი­ე­რას და სი­ცო­ცხლე­საც კი დებს სამ­სხვერ­პლო­ზე ი­მი­სათ­ვის, რომ უზ­რუნ­ველ­ყოს პო­ლი­ტი­კუ­რი და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა. ჩვენს წიგნს ს­წო­რედ ამ თა­ვი­სუფ­ლე­ბის­თვის მებ­რძოლ გ­მი­რებს ვუ­ძღვნით.

ნაწილი 1: ეკონომიკის თორმეტი ძირითადი ელემენტი

ე­კო­ნო­მი­კა
მეც­ნი­ე­რე­ბა იმის შე­სა­ხებ, თუ როგორ ა­კე­თე­ბენ ა­და­მი­ა­ნე­ბი, ხე­ლი­სუფ­ლე­ბე­ბი, სა­წარ­მო­ე­ბი და სხვა ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ე­ბი ისეთ არ­ჩე­ვანს, რო­მე­ლიც მოქ­მე­დებს მწირი რე­სურ­სე­ბის გა­ნა­წი­ლე­ბა­სა და გავ­რცე­ლე­ბა­ზე

თორმეტი ძირითადი ელემენტი

  1. სტიმულებს დიდი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვს: ცვლი­ლე­ბე­ბი სარ­გე­ბელ­სა და ხარ­ჯებ­ში, პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბად გავ­ლე­ნას ი­ქო­ნი­ებს გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბა­ზე.
  2. არ არ­სე­ბობს „უფასო სა­დი­ლი“: სა­ქონ­ლის რა­ო­დე­ნო­ბა შე­ზღუ­დუ­ლია და შე­სა­ბა­მი­სად ჩვენ არ­ჩე­ვა­ნი უნდა გა­ვა­კე­თოთ.
  3. გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბა ზღვარ­ზე ხდება: თუ გვსურს მაქ­სი­მა­ლუ­რი მი­ვი­ღოთ ჩვენი რე­სურ­სე­ბი­დან, გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბა უნდა მი­ვი­ღოთ მ­ხო­ლოდ მაშინ, რო­დე­საც ჩვენი ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი გა­და­ა­ჭარ­ბებს ზღვრულ და­ნა­ხარჯს.
  4. ვაჭ­რო­ბა ხელს უ­წყობს ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს.
  5. ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯი ხელს უშლის ვაჭ­რო­ბას.
  6. ფა­სე­ბი ა­ბა­ლან­სე­ბენ მ­ყიდ­ვე­ლის და გამ­ყიდ­ვე­ლის არ­ჩე­ვანს.
  7. მო­გე­ბა ხელს უ­წყობს სა­წარ­მო­ე­ბის პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბას, რაც ზრდის რე­სურ­სე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბას, მაშინ რო­დე­საც ზა­რა­ლი იწ­ვევს რე­სურ­სე­ბის ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რად გა­მო­ყე­ნე­ბას და ამ­ცი­რებს მათ ღი­რე­ბუ­ლე­ბას.
  8. ა­და­მი­ა­ნე­ბი შე­მო­სა­ვალს გა­მო­ი­მუ­შა­ვე­ბენ სხვე­ბის­თვის ღი­რე­ბუ­ლი ნივ­თე­ბის შე­თა­ვა­ზე­ბის გზით.
  9. ცხოვ­რე­ბის მა­ღა­ლი დონე არა მ­ხო­ლოდ სა­მუ­შაო ად­გი­ლე­ბი­დან, ა­რა­მედ ხალ­ხის­თვის ღი­რე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბი­დან მოდის.
  10. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სი უ­პი­რა­ტე­სად ვაჭ­რო­ბი­დან, ინვესტიციიდან, საქ­მის კე­თე­ბის უ­კე­თე­სი გ­ზე­ბი­დან და სანდო ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ინ­სტი­ტუ­ტე­ბი­დან მოდის.
  11. სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბის „უ­ხი­ლა­ვი ხელი“ მ­ყიდ­ვე­ლებს და გამ­ყიდ­ვე­ლებს ისეთი საქ­მი­ა­ნო­ბის­კენ უ­ბიძ­გებს, რო­მე­ლიც ხელს უ­წყობს ზოგად კე­თილ­დღე­ო­ბას.
  12. ძა­ლი­ან ხ­ში­რად უ­გულ­ვე­ბელ­ყო­ფი­ლია მოქ­მე­დე­ბის გ­რძელ­ვა­დი­ა­ნი შე­დე­გე­ბი ან მეორადი ეფექტები.

შესავალი

ცხოვ­რე­ბა გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბაა, ხოლო ეკონომიკა შე­ის­წავ­ლის როგორ მოქ­მე­დებს მო­ტი­ვა­ცი­ის სტრუქ­ტუ­რე­ბი ამ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბა­ზე და ჩვენი ცხოვ­რე­ბის ფორ­მი­რე­ბა­ზე. გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი, რომ­ლე­ბიც ეხება ჩვენს გა­ნათ­ლე­ბას, იმას, თუ როგორ ვ­ხარ­ჯავთ და ვა­ბან­დებთ სახ­სრებს, რას ვა­კე­თებთ სამ­სა­ხურ­ში და მ­რა­ვალ სხვა პირად გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას, ი­მოქ­მე­დებს ჩვენს კე­თილ­დღე­ო­ბა­სა და ცხოვ­რე­ბის ხა­რისხზე. გარდა ამისა, ჩვენი, რო­გორც ა­მომ­რჩევ­ლე­ბი­სა და მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბის მიერ მი­ღე­ბუ­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი მოქ­მე­დე­ბენ კა­ნო­ნებ­ზე ან „თა­მა­შის წე­სებ­ზე“ და ეს წე­სე­ბი უ­ზარ­მა­ზარ გავ­ლე­ნას ახ­დე­ნენ ჩვენს თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­სა და კე­თილ­დღე­ო­ბა­ზე. გო­ნივ­რუ­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად, რო­გორც ჩ­ვენ­თვის, ისე - ზო­გა­დად სა­ზო­გა­დო­ე­ბის­თვის, უნდა გ­ვეს­მო­დეს რამ­დე­ნი­მე ძი­რი­თა­დი პ­რინ­ცი­პი იმისა, თუ როგორ ი­ღე­ბენ ა­და­მი­ა­ნე­ბი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას, რა არის მათი მოქ­მე­დე­ბე­ბის მო­ტი­ვა­ცია და როგორ მოქ­მე­დებს მათი ქ­მე­დე­ბე­ბი მათ პირად და სხვე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბა­ზე. შე­სა­ბა­მი­სად, ე­კო­ნო­მი­კა შე­ის­წავ­ლის ა­და­მი­ა­ნის მიერ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბას, ა­ფა­სებს გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბა­ზე მოქ­მედ ფაქ­ტო­რებს და სა­ზო­გა­დო­ე­ბე­ბის ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის შე­დე­გებს.
ე­კო­ნო­მი­კუ­რი აზ­როვ­ნე­ბა მო­ი­ცავს მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი კონ­ცეფ­ცი­ე­ბის თ­ქვე­ნი ფიქ­რის პ­რო­ცეს­ში ჩარ­თვას. შემ­დეგ ნა­წილ­ში გან­ხი­ლუ­ლია ე­კო­ნო­მი­კის გა­აზ­რე­ბის­თვის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი თორ­მე­ტი კონ­ცეფ­ცია, ასევე რატომ იზ­რდე­ბა ზო­გი­ერ­თი ქვე­ყა­ნა და აღ­წევს შე­მო­სავ­ლის მაღალ დონეს მაშინ, რო­დე­საც სხვე­ბი არ ვი­თარ­დე­ბი­ან და ღა­რი­ბი რ­ჩე­ბი­ან. თქვენ შე­ის­წავ­ლით ისეთ სა­კი­თხებს, რო­გო­რიც არის ხარ­ჯე­ბის ნამ­დვი­ლი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა, რატომ აქვს ფა­სებს მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა, როგორ უ­წყობს ვაჭ­რო­ბა ხელს კე­თილ­დღე­ო­ბის ზრდას და რატომ გან­სა­ზღვრა­ვენ ხალ­ხის­თვის ღი­რე­ბუ­ლი პ­რო­დუქ­ტე­ბი ჩვენი ცხოვ­რე­ბის ს­ტან­დარტს. წიგ­ნის შემ­დეგ თა­ვებ­ში ამ კონ­ცეფ­ცი­ებს ასევე გა­მო­ვი­ყე­ნებთ სხვა მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი სა­კი­თხე­ბის გან­ხილ­ვა­ში.

ელემენტი 1.1: მოტივაციას დიდი მნიშვნელობა აქვს

ცვლილებები სარგებელსა და ხარჯებში, პროგნოზირებად გავლენას იქონიებს გადაწყვეტილების მიღებაზე.

მ­თლი­ა­ნად ე­კო­ნო­მი­კა ერთ მარ­ტივ პ­რინ­ციპს ეყ­რდნო­ბა: ცვლი­ლე­ბე­ბი მო­ტი­ვა­ცი­ის სტრუქ­ტუ­რა­ში ა­და­მი­ა­ნის ქ­ცე­ვა­ზე პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბა­დი გზით მოქ­მე­დე­ბენ. მო­ტი­ვა­ცი­ა­ზე მოქ­მე­დე­ბენ რო­გორც ფუ­ლა­დი, ისე - ა­რა­ფუ­ლა­დი ფაქ­ტო­რე­ბი. თუ ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი პ­რო­დუქტზე მეტად ხარ­ჯი­ა­ნი გახ­დე­ბა, ნაკ­ლე­ბად შე­საძ­ლე­ბე­ლია, რომ ა­და­მი­ა­ნებ­მა არ­ჩე­ვა­ნი მასზე შე­ა­ჩე­რონ. შე­სა­ბა­მი­სად, რო­მე­ლი­მე ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი პ­რო­დუქ­ტი­დან მი­ღე­ბუ­ლი სარ­გებ­ლის ზრდის შემ­თხვე­ვა­ში, იზ­რდე­ბა იმის ალ­ბა­თო­ბაც, რომ ა­და­მი­ა­ნი ამ­გვარ პ­რო­დუქტზე შე­ა­ჩე­რებს არ­ჩე­ვანს. ეს მარ­ტი­ვი მო­საზ­რე­ბა, რო­მელ­საც ზოგ­ჯერ ე­კო­ნო­მი­კის ძი­რი­თად პოს­ტუ­ლატს უ­წო­დე­ბენ, ძ­ლი­ე­რი ინ­სტრუ­მენ­ტია, რად­გან ის თით­ქმის ყ­ვე­ლა­ფერს შე­ე­სა­ბა­მე­ბა, რასაც ვა­კე­თებთ.
ნე­ბის­მი­ე­რი მოქ­მე­დე­ბის ხარ­ჯის ზრდას­თან ერთად, იკ­ლებს ა­და­მი­ა­ნე­ბის მიერ მასზე არ­ჩევ­ნის გა­კე­თე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბა. და­ფიქ­რდით ამ წი­ნა­და­დე­ბის არსზე. რო­დე­საც შეხ­ვედ­რა­ზე აგ­ვი­ა­ნებთ, სა­ვა­რა­უ­დოდ გზაზე მე­გო­ბარ­თან არ შე­ი­სე­ირ­ნებთ. ცოტა თუ ვინმე წავა პიკ­ნიკ­ზე ცივ და წ­ვი­მი­ან დღეს. მა­ღა­ლი ფა­სე­ბი შე­ამ­ცი­რებს გა­ყი­დუ­ლი ერ­თე­უ­ლე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბას. კო­ლე­ჯში დას­წრე­ბა ნორ­მა­ლურ­ზე და­ბა­ლი იქ­ნე­ბა, სას­კო­ლო არ­და­დე­გე­ბის და­წყე­ბამ­დე ერთი დღით ადრე. ყველა შემ­თხვე­ვა­ში ახსნა ერ­თნა­ი­რია: რო­დე­საც მოქ­მე­დე­ბა დიდ ხარ­ჯებ­თან არის და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი, მასზე არ­ჩე­ვანს იშ­ვი­ა­თად ა­ჩე­რე­ბენ.
მსგავ­სი ლო­გი­კით, თუ რო­მე­ლი­მე ვა­რი­ანტს მეტი სარ­გე­ბე­ლი მო­აქვს, იზ­რდე­ბა იმის ალ­ბა­თო­ბაც, რომ ა­და­მი­ა­ნე­ბი ამ ვა­რი­ანტს შე­არ­ჩე­ვენ. ქუ­ჩა­ში მი­მა­ვა­ლი ა­და­მი­ა­ნი ძირს დაგ­დე­ბუ­ლი ქა­ღალ­დის კუ­პი­უ­რის ა­სა­ღე­ბად უფრო და­იხ­რე­ბა, ვიდრე ხურ­დის­თვის. ს­ტუ­დენ­ტე­ბი მეტად და­ეს­წრე­ბი­ან და მეტ ყუ­რა­დღე­ბას გა­ა­მახ­ვი­ლე­ბენ ისეთ ლექ­ცი­ა­ზე, რო­მელ­ზეც სა­გა­მოც­დო მა­სა­ლა ის­წავ­ლე­ბა. კ­ლი­ენ­ტე­ბი მეტს შე­ი­ძე­ნენ მა­ღა­ზი­ე­ბი­დან, რომ­ლე­ბიც დაბალ ფა­სებს და მა­ღა­ლი ხა­რის­ხის მომ­სა­ხუ­რე­ბას ს­თა­ვა­ზო­ბენ მომ­ხმა­რებ­ლებს და ხელ­მი­საწ­ვდომ ად­გილ­ზე არიან გან­თავ­სე­ბუ­ლი. თა­ნამ­შრომ­ლე­ბი მეტად ბე­ჯი­თად და ე­ფექ­ტუ­რად მუ­შა­ო­ბენ, რო­დე­საც ა­მის­თვის სა­თა­ნა­დო ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბას ი­ღე­ბენ. ყველა ეს შე­დე­გი საკ­მა­ოდ პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბა­დია და ისინი ა­სა­ხა­ვენ ე­კო­ნო­მი­კის პოს­ტუ­ლატს „მო­ტი­ვა­ცი­ას დიდი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვს“.
ეს ძი­რი­თა­დი პოს­ტუ­ლა­ტი ხსნის როგორ ცვლის ბაზ­რის ფა­სე­ბის ცვლი­ლე­ბა მო­ტი­ვა­ცი­ას, რაც მოქ­მე­დებს მ­ყიდ­ვე­ლე­ბის და გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის მოქ­მე­დე­ბე­ბის კო­ორ­დი­ნა­ცი­ა­ზე. თუ მ­ყიდ­ვე­ლებს სურთ იმ რა­ო­დე­ნო­ბა­ზე მეტი სა­ქონ­ლის შე­ძე­ნა, რა რა­ო­დე­ნო­ბის გა­ყიდ­ვაც უნდათ (ან შე­უძ­ლი­ათ) მ­წარ­მო­ებ­ლებს, სა­ქონ­ლის ფასი მა­ლე­ვე მო­ი­მა­ტებს. ფა­სე­ბის ზრდას­თან ერთად, გამ­ყიდ­ვე­ლებს მეტი სურ­ვი­ლი ექ­ნე­ბათ მო­ახ­დი­ნონ ამ სა­ქონ­ლის მი­წო­დე­ბა, ხოლო მ­ყიდ­ვე­ლებს ნაკ­ლე­ბად ენ­დო­მე­ბათ მათი შე­ძე­ნა, სანამ მო­თხოვ­ნი­ლი და მი­წო­დე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის რა­ო­დე­ნო­ბა და ფასი ბა­ლან­სში არ მოვ­ლენ. ამ მო­მენ­ტში ფასი ს­ტა­ბი­ლი­ზირ­დე­ბა.
რა ხდება იმ შემ­თხვე­ვა­ში, თუ გამ­ყიდ­ველს სურს იმაზე მეტი სა­ქო­ნე­ლი მი­ა­წო­დოს მ­ყიდ­ველს, ვიდრე ამ უ­კა­ნაკ­ნელს სურს ი­ყი­დოს? თუ გამ­ყიდ­ვე­ლი ვერ გა­ყი­დის ყველა სა­ქო­ნელს არ­სე­ბულ ფასად, მას მო­უ­წევს ფასის დაკ­ლე­ბა. ა­მას­თან, და­ბა­ლი ფასი ხალხს წა­ა­ხა­ლი­სებს მეტი სა­ქონ­ლის ყიდ­ვა­ზე, თუმცა ა­მავდრო­უ­ლად მ­წარ­მო­ებ­ლებს აღარ ექ­ნე­ბათ მო­ტი­ვა­ცია ა­წარ­მო­ონ ბევრი პ­რო­დუქ­ტი, რად­გან მათ­თვის ნაკ­ლე­ბად მომ­ხიბ­ვლე­ლია პ­რო­დუქ­ტის ნაკ­ლებ ფასად წარ­მო­ე­ბა. და კვლავ, ფა­სე­ბის ცვლი­ლე­ბა ა­ბა­ლან­სებს მო­თხოვ­ნას მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის მხრი­დან და გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის მიერ მი­წო­დე­ბულ რა­ო­დე­ნო­ბას. ამ მო­მენ­ტში ფა­სე­ბის ცვლი­ლე­ბა­ზე და­მა­ტე­ბი­თი ზე­წო­ლა აღარ არ­სე­ბობს.(1)
მა­გა­ლი­თად, ცუდმა ა­მინდმა გა­მო­იწ­ვია ატმის ფასის ზრდა აშშ-ს ჯორ­ჯი­ის შ­ტატ­ში 2014 წლის ზა­ფხულ­ში, რამაც გა­ნა­პი­რო­ბა წინა წელ­თან შე­და­რე­ბით ფა­სე­ბის 180%-ით ზრდა. მი­უ­ხე­და­ვად ყ­ვე­ლაფ­რი­სა, მომ­ხმა­რებ­ლებს ფა­სე­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ზრდა არ გა­უპ­რო­ტეს­ტე­ბი­ათ. რატომ? რო­დე­საც უფრო მა­ღალ­მა ფა­სებ­მა ატამი გა­აძ­ვი­რა, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბამ მარ­ტი­ვად ჩა­ა­ნაც­ვლეს ატამი სხვა ხილით, მ­თლი­ა­ნად ან ნა­წი­ლობ­რივ და ზამ­თრის მა­რა­გად მსხლის ან კომ­შის ჯემის კე­თე­ბა და­ი­წყეს.
გარდა ამისა, ატმის ფასის ზრდა­ზე ი­მოქ­მე­დეს არა მ­ხო­ლოდ მ­ყიდ­ვე­ლებ­მა, ა­რა­მედ გამ­ყიდ­ვე­ლებ­მაც. ატმის მიმ­წო­დე­ბელ­მა ფერ­მე­რებ­მა ახალი ხეები დარ­გეს. სხვა ფერ­მე­რებ­მა გა­ჩე­ხეს ვაშ­ლის და მსხლის ბა­ღე­ბი და მათ ნაც­ვლად ატმის ხეები დარ­გეს. ორი წლის შემ­დეგ (რო­დე­საც დარ­გულ­მა ხე­ებ­მა უკვე ნა­ყო­ფის მო­ცე­მა და­ი­წყეს), მი­წო­დე­ბის გა­ფარ­თო­ე­ბას­თან ერთად ატმის ფა­სებ­მაც იკლო.
ს­ტი­მუ­ლე­ბი ასევე მოქ­მე­დებს პო­ლი­ტი­კურ არ­ჩევ­ნებ­ზეც. ნაკ­ლე­ბი ალ­ბა­თო­ბაა იმის, რომ ა­და­მი­ა­ნი, რო­მე­ლიც არ­ჩე­ვანს ა­კე­თებს ხმის მი­ცე­მის ჯი­ხურ­ში, გან­სხვა­ვე­ბუ­ლად ი­მოქ­მე­დებს სა­ვაჭ­რო ცენ­ტრში არ­ჩე­ვა­ნის გა­კე­თე­ბი­სას. უ­მე­ტეს შემ­თხვე­ვა­ში ა­მომ­რჩევ­ლე­ბი, სა­ვა­რა­უ­დოდ, იმ პო­ლი­ტი­კურ კან­დი­და­ტებს და პო­ლი­ტი­კებს და­უ­ჭე­რენ მხარს, რომ­ლე­ბიც, მათი აზრით, ყ­ვე­ლა­ზე მაღალ პირად სარ­გე­ბელს მო­უ­ტანთ, ხარ­ჯე­ბის გა­მოკ­ლე­ბით. ისინი ალბათ შე­ე­წი­ნა­აღ­მდე­გე­ბი­ან ისეთ პო­ლი­ტი­კურ არ­ჩე­ვანს, რომ­ლი­თაც მათი პერ­სო­ნა­ლუ­რი ხარ­ჯე­ბი მო­სა­ლოდ­ნელ სარ­გე­ბელ­ზე მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბა. მა­გა­ლი­თად, ა­სა­კი­ა­ნი მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბი უ­მე­ტე­სად ე­წი­ნა­აღ­მდე­გე­ბი­ან ისეთ კან­დი­და­ტებს და წი­ნა­და­დე­ბებს, რომ­ლე­ბიც მათი სა­პენ­სიო სარ­გებ­ლის შემ­ცი­რე­ბას გა­მო­იწ­ვე­ვენ. 2018 წელს რუ­სეთ­ში გა­მარ­თულ არ­ჩევ­ნებ­ში პარ­ტია „ერ­თი­ა­ნი რუ­სე­თის“ მიერ მი­ღე­ბულ დაბალ მაჩ­ვე­ნე­ბელ­ზე მეტ­წი­ლად ი­მოქ­მე­და სა­პენ­სიო გა­დახ­დე­ბის კ­ლე­ბის წი­ნა­და­დე­ბამ. ამის მსგავ­სად, გა­მო­კი­თხვებ­მა უჩ­ვე­ნა, რომ ს­ტუ­დენ­ტე­ბი მხარს უ­ჭე­რენ კო­ლე­ჯის ს­ტუ­დენ­ტე­ბის­თვის სა­გან­მა­ნათ­ლებ­ლო გ­რან­ტებს.
ს­ტი­მუ­ლე­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბას გ­ვერდს ვერ ა­ვუვ­ლით. მო­ტი­ვა­ცია ა­და­მი­ა­ნის ბუ­ნე­ბის ნა­წი­ლია. მას სოციალიზმშიც და კაპიტალიზმშიც დიდი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვს. ერთი პე­რი­ო­დი ყოფილ საბ­ჭო­თა კავ­შირ­ში, მინის სა­წარ­მოს ხელ­მძღვა­ნე­ლე­ბი და თა­ნამ­შრომ­ლე­ბი ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბას ი­ღებ­დნენ მათ მიერ წარ­მო­ე­ბუ­ლი ერთი ტონა მინის ფირ­ფი­ტის წონის მი­ხედ­ვით. იმის გამო, რომ მათი შე­მო­სა­ვა­ლი მინის წო­ნა­ზე იყო და­მო­კი­დე­ბუ­ლი, ქარ­ხნე­ბის უ­მე­ტე­სო­ბა იმ­დე­ნად სქელ მი­ნებს ა­წარ­მო­ებ­დნენ, რომ მათში გა­ხედ­ვით რა­ი­მეს და­ნახ­ვა შე­უძ­ლე­ბე­ლი იყო. შე­დე­გად, წე­სე­ბი ისე შე­იც­ვა­ლა, რომ ხელ­მძღვა­ნე­ლე­ბი ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბას ი­ღებ­დნენ წარ­მო­ე­ბუ­ლი ერთი კ­ვად­რა­ტუ­ლი მეტრი მინის რა­ო­დე­ნო­ბის მი­ხედ­ვით. ამ წე­სე­ბის მოქ­მე­დე­ბის პე­რი­ოდ­ში, საბ­ჭო­თა ფირ­მებ­მა თხელი და მარ­ტი­ვად მტვრე­ვა­დი მინის წარ­მო­ე­ბა და­ი­წყეს. ამის მსგავ­სად, რო­დე­საც პო­ლო­ნუ­რი ქარ­ხნე­ბის­თვის ფეხ­საც­მლის რა­ო­დე­ნო­ბის კონ­კრე­ტუ­ლი კვოტა გა­ნი­სა­ზღვრა და წარ­მო­ე­ბის­თვის ძა­ლი­ან მცირე რა­ო­დე­ნო­ბით ტყავი გა­მო­ი­ყო, ა­რა­ვის გაკ­ვირ­ვე­ბია, რომ ბა­ზარ­ზე დიდი რა­ო­დე­ნო­ბით სა­ბავ­შვო ფეხ­საც­მე­ლი გა­მოჩ­ნდა.
ზო­გი­ერთ ა­და­მი­ანს მი­აჩ­ნია, რომ მო­ტი­ვა­ცი­ას მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვს მ­ხო­ლოდ მაშინ, თუ საქმე გ­ვაქვს ხარბ და ე­გო­ისტ ა­და­მი­ა­ნებ­თან. ეს არ არის სი­მარ­თლე. ა­და­მი­ა­ნე­ბი სხვა­დას­ხვა მი­ზე­ზით მოქ­მე­დე­ბენ, ზოგი სი­ხარ­ბის და ზოგიც - ქველ­მოქ­მე­დე­ბის გამო. ო­რი­ვეს არ­ჩე­ვან­ზე - ე­გო­ცენ­ტრულ­ზეც და ალ­ტრუ­ის­ტულ­ზეც ი­მოქ­მე­დებს პი­რა­დი და­ნა­ხარ­ჯე­ბის და სარ­გებ­ლის ცვლი­ლე­ბა. მა­გა­ლი­თად, ხარ­ბიც და ალ­ტრუ­ის­ტი ა­და­მი­ა­ნიც ამ­ჯო­ბი­ნე­ბენ ბავ­შვი პა­ტა­რა ბა­სე­ინ­ში გა­და­არ­ჩი­ნონ, ვიდრე დე­ტი­ფო­სის ჩანჩქე­რის­კენ(2) მი­მა­ვალ სწრაფ მ­დი­ნა­რე­ში გა­და­ეშ­ვან მის გა­და­სარ­ჩე­ნად. ასევე ორივე, მეტი ალ­ბა­თო­ბით, გა­ჭირ­ვე­ბა­ში მყოფ ა­და­მი­ანს და­ეხ­მა­რე­ბა ნაც­ვა­მი ტან­საც­მლით, ვიდრე სა­კუ­თა­რი სა­უ­კე­თე­სო სა­მო­სით.
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ალ­ბა­ნე­ლი მი­სი­ო­ნე­რი დედა ტე­რე­ზა ა­რა­ვის და­უ­და­ნა­შა­უ­ლე­ბია სი­ხარ­ბე­ში, პი­რად­მა ინ­ტე­რე­სებ­მა ისიც ა­ი­ძუ­ლა რე­ა­გი­რე­ბა მო­ეხ­დი­ნა მო­ტი­ვა­ცი­ა­ზე. რო­დე­საც დედა ტე­რე­ზას ორ­გა­ნი­ზა­ცია „ქველ­მოქ­მე­დე­ბის მი­სი­ო­ნე­რი დები“ ც­დი­ლობ­და ქალაქ ნიუ-ი­ორკში უ­სახ­ლკა­რო­თა თავ­შე­სა­ფა­რი გა­ეხ­სნა, ქა­ლა­ქის მ­თავ­რო­ბამ მის­გან შე­ნო­ბა­ში ძ­ვი­რა­დღი­რე­ბუ­ლი რე­მონ­ტის ჩა­ტა­რე­ბა მო­ი­თხო­ვა. ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ამ სა­ერ­თოდ უარი თქვა პ­რო­ექ­ტზე. ამ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას არ შე­უც­ვლია დედა ტე­რე­ზას ვალ­დე­ბუ­ლე­ბე­ბი ღა­რი­ბი ა­და­მი­ა­ნე­ბის მი­მართ. ამის ნაც­ვლად, პ­რო­ექ­ტის გა­უქ­მე­ბამ გა­მო­იწ­ვია ს­ტი­მუ­ლე­ბის ცვლი­ლე­ბა. მას შემ­დეგ, რაც ღა­რი­ბი ა­და­მი­ა­ნე­ბის დახ­მა­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა გა­ი­ზარ­და ნიუ-ი­ორკში, დედა ტე­რე­ზამ გა­და­წყვი­ტა, რომ მისი რე­სურ­სე­ბი უ­კე­თეს სარ­გე­ბელს მო­ი­ტან­და სხვა ტე­რი­ტო­რი­ებ­ზე.(3) მო­ტი­ვა­ცი­ის სტრუქ­ტუ­რის ცვლი­ლე­ბა მოქ­მე­დებს ყ­ვე­ლას არ­ჩე­ვან­ზე, მი­უ­ხე­და­ვად სი­ხარ­ბი­სა და მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი მიზ­ნე­ბი­სა, ერთის მხრივ და თა­ნამ­გრძნო­ბი და ალ­ტრუ­ის­ტუ­ლი მიზ­ნე­ბი­სა, მე­ო­რეს მხრივ, რაც კონ­კრე­ტუ­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბა­ზე მოქ­მე­დებს.

ელემენტი 1.2: უფასო სადილი არ არსებობს

საქონლის რაოდენობა შეზღუდულია, შესაბამისად, ჩვენ არჩევნის გაკეთება გვიწევს.

მამაკაცის და ძაღლის კარიკატურა. მამაკაცი ძაღლს მიმართავს: „ვიმედოვნებ, აფასებ, რომ ყოველი „გასეირნება“ ჩემი ანაზღაურებადი დროის 175 დოლარი ჯდება“. ძაღლი თავისთვის ფიქრობს: „იმედია აფასებ, რომ შენი ერთადერთი მეგობარი ვარ.“
იმედი მაქვს დააფასებ, რომ ყველა „გასეირნება“ ჩემი ანაზღაურებადი დროის 175 აშშ დოლარი მიჯდება.
იმედი მაქვს დააფასებ, რომ შენი ერთადერთი მეგობარი ვარ.
Stu’s Views © 2004 Stu ყველა უფლება დაცულია www.STUS.com
ჩვენი პლანეტის ცხოვრებისეული რეალობაა ის, რომ პროდუქტიული რესურსები შეზღუდულია, ხოლო ადამიანების სურვილი საქონლისა და მომსახურების მიმართ ფაქტიურად შეუზღუდავია. გინდათ ახალი ტანსაცმელი ან მდიდრული იახტა, ან შვეიცარიის ალპებში დასვენება? რას იტყვით მეტი დრო რომ გქონდეთ დასვენების, გართობისა და მოგზაურობისთვის? ოცნებობთ თქვენი ახალთახალი „Porsche“-ს დაყენებას ოკეანის სანაპიროზე მდებარე თქვენი სახლის წინ? უმრავლესობა სიამოვნებით ვიქონიებდით ყოველივე ამას და სხვა ნივთებსაც! თუმცა ხელს რესურსების სიმწირე გვიშლის, მათ შორის შეზღუდული რაოდენობით თავისუფალი დრო.
იმის გამო, რომ არ შეგვიძლია ვიქონიოთ ყველაფერი, რაც გვსურს, იძულებული ვართ ალტერნატივებს შორის არჩევანი გავაკეთოთ. უფასო სადილი არ არსებობს. იმისათვის რომ ერთი საქმე ვაკეთოთ, ამისათვის მსხვერპლად უნდა გავიღოთ სხვა, ჩვენთვის ღირებული საქმიანობის შესრულების შესაძლებლობა. ამიტომ, ეკონომისტები ყველა ხარჯს ალტერნატიულ ხარჯს უწოდებენ.
მრავალი ხარჯი ფულით იზომება, თუმცა ესეც ალტერნატიული ხარჯებია. ფული, რომელსაც ერთ შენაძენზე ხარჯავთ არის ფული, რომელიც ხელმისაწვდომი არ არის სხვა საქონელზე ან მომსახურებაზე დასახარჯად. თქვენი შენაძენის ალტერნატიული ხარჯი თქვენთვის არის ყველა იმ ერთეულის ღირებულება, რომელზეც უარის თქმა გიწევთ, რადგან ფული უკვე ამ კონკრეტულ შენაძენზე დახარჯეთ. თუმცა, მხოლოდ იმის გამო, რომ თქვენ არ გიწევთ ფულის დახარჯვა რაღაცის გასაკეთებლად, იმას არ ნიშნავს, რომ ამგვარი მოქმედება შეუფასებელია. თქვენ არ გიწევთ ფულის დახარჯვა გასასეირნებლად და ულამაზესი დაისის სანახავად, თუმცა არსებობს გასეირნების ალტერნატიული ხარჯიც. დრო, რომელსაც სეირნობაზე ხარჯავთ შესაძლოა გამოყენებული ყოფილიყო რაღაც სხვა, თქვენთვის ღირებულის გასაკეთებლად, მაგალითად მეგობართან სტუმრობა ან წიგნის კითხვა.
ხშირად ამბობენ, რომ ზოგიერთი რამ იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ ის ხარჯის გაუთვალისწინებლად უნდა გავაკეთოთ. ამგვარი განცხადება შესაძლოა ერთი შეხედვით გონივრულადაც ჟღერდეს და ასევე შესაძლებელია ეფექტური საშუალებაც იყოს იმისათვის, რომ ადამიანები წავახალისოთ ფული დახარჯონ ჩვენთვის ღირებული საქონლის ან მომსახურების შეძენაზე და იმისთვის, რაშიც გვინდა, რომ დაგვეხმარონ. ხარჯების უგულვებელყოფის არაგონივრულობა აშკარა ხდება მაშინ, როდესაც ვაღიარებთ, რომ ხარჯები არის უარყოფილი ალტერნატივების (ის ალტერნატიული შესაძლებლობები, რომელზეც უარი ვთქვით) ღირებულება. იმის თქმა, რომ ჩვენ უნდა გავაკეთოთ რაღაც ღირებულების გაუთვალისწინებლად იგივეა, რომ ჩვენ ეს საქმიანობა შევასრულოთ ალტერნატიული ვარიანტების ღირებულების გაუთვალისწინებლად. როდესაც არჩევანს ურთიერთგამომრიცხავ (მაგრამ თანაბრად მომხიბვლელ) ალტერნატივებს შორის ვაკეთებთ, ყველაზე ნაკლები ხარჯის მქონე ალტერნატივა საუკეთესო არჩევანია.
როგორც მომხმარებლის, ისე - მწარმოებლის არჩევანი ხარჯებს უკავშირდება. საქონლის ღირებულება, რომელიც მის ფასში აისახება, ჩვენ, მის მომხმარებლებს გვეხმარება პროდუქტის შეძენის სურვილის იმ ალტერნატიული პროდუქტის შეძენის სურვილთან შედარებაში, რომლის ყიდვაც შეგვიძლია. თუ ჩვენ არ გავითვალისწინებთ ხარჯებს, ეს, სავარაუდოდ გამოიწვევს ჩვენი შემოსავლის გამოყენებას „არასწორი“ ნივთების შესაძენად, ანუ ჩვენ შევიძენთ ისეთ საქონელს და მომსახურებას, რომელთა ღირებულება ისეთი მაღალი არ არის, როგორც სხვა პროდუქტების ღირებულება, რომელთა ყიდვაც შეგვეძლო.
მწარმოებლებიც გასწევენ დანახარჯებს, იმ რესურსების ხარჯებს, რომლებიც პროდუქტის საწარმოებლად ან მომსახურების გასაწევად გამოიყენება. მაგალითად, სახლის ასაშენებლად გამოყენებული რესურსები - ხის მასალა, ფოლადი თუ გიფსოკარდონი, ამ რესურსებს იღებს სხვა ისეთი საქონლის წარმოებიდან, როგორიც არის მაგალითად საავადმყოფოები და სკოლები. რესურსებზე მაღალი ხარჯები იმაზე მიანიშნებს, რომ მათ აქვთ სხვა მაღალი შეფასების მქონე სარგებელი, სხვა ბაზრებზე მყიდველების და გამყიდველების შეფასებით. მოგებაზე ორიენტირებული ფირმები გაითვალისწინებენ ამგვარ სიგნალებს და შესაბამისად იმოქმედებენ, მაგალითად დაიწყებენ ნაკლებ ხარჯიანი შემცვლელი ვარიანტების მოძიებას. თუმცა, სახელმწიფო პოლიტიკებს შეუძლია ამგვარი სიგნალების უგულვებელყოფა. მათ შეუძლიათ გადასახადების ან სუბსიდიების დანერგვა, პოტენციური მხარდამჭერების კეთილგანწყობის მოსაპოვებლად, თავისუფალ და ღია ბაზრებზე წარმოქმნილი ფასების შემცირების გზით. თუმცა ამგვარი პოლიტიკა ასუსტებს საბაზრო მოტივაციის უნარს წარმართონ რესურსები იმ სფეროში, სადაც მათი ღირებულება მომხმარებლებისთვის ყველაზე მაღალი იქნება. ამის კლასიკურ მაგალითს შევხვდით 1991-1994 წლების საქართველოში. ხელისუფლებამ გაყინა პურის ფასები საბაზრო დონეზე დაბალი ოდენობით, რამაც წარმოქმნა მომხმარებლების უსასრულო რიგები. იმ დღეს, როდესაც გაუქმდა ფასების კონტროლი, უეცრად მაღაზიების დახლებზე გამოჩნდა საკმარისი რაოდენობით პროდუქტი, ხოლო რიგები გაქრა. მსგავსი ვითარება ისევ საქართველოში შეიქმნა 2006 წელს, როდესაც აფეთქდა რუსეთიდან ბუნებრივი აირის მომწოდებელი მილსადენი. ამ ინციდენტმა გასათბობ ნავთზე მოთხოვნის მკვეთრი ზრდა გამოიწვია. „ფასის გაბერვის“ აღსაკვეთად, დაწესდა კონტროლი ნავთზე, რამაც ასევე წარმოქმნა გრძელი რიგები, სანამ ფასები არ გამოთავისუფლდა და შესაძლებელი გახდა მათი აწევა საბაზრო დონემდე.
პოლიტიკოსები, საჯარო მოხელეები და ლობისტები ხშირად საუბრობენ „უფასო განათლებაზე“, „უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე“ ან „უფასო საცხოვრებელზე“, ამ ტერმინოლოგიას შეცდომაში შევყავართ. ეს მომსახურებები უფასო არ არის. თითოეული მათგანის საწარმოებლად მწირი რესურსებია საჭირო, რომლებიც შესაძლოა ალტერნატიული მეთოდით იქნას გამოყენებული. მაგალითად, განათლების გასავითარებლად საჭირო შენობები, შრომა და სხვა რესურსების სანაცვლოდ შესაძლებელია მეტი საკვების წარმოება, დასვენების დამატებითი ინფრასტრუქტურის, გარემოს დაცვის მექანიზმების შექმნა ან სამედიცინო მომსახურების გაუმჯობესება. განათლების ღირებულება არის იმ საქონლის ღირებულება, რომელზეც უარი უნდა ვთქვათ. ხელისუფლებას შეუძლია ხარჯების გადანაწილება, მაგრამ არ შეუძლია მათი აღმოფხვრა. როდესაც ხელისუფლებას სურს ადამიანების წახალისება იმისკენ, რომ მათ ფული საპენსიო ფონდში შეიტანონ, მასიური სარეკლამო პროგრამა ჩვეულებრივ არაეფექტურია, თუმცა მეტად ეფექტურია შემნახველ ანაბარზე გადავადებული გადასახადების გზით თანხების შეგროვება.
ალტერნატიული ხარჯი მნიშვნელოვანი კონცეფციაა. ჩვენს ცხოვრებაში ყველაფერი დაკავშირებულია ალტერნატიულ ხარჯთან. ჩვენ ვცხოვრობთ მწირი რესურსების სამყაროში, შესაბამისად გვიწევს არჩევნის გაკეთება. ალტერნატიული ხარჯის გათვალისწინებით, უკეთესი წარმოდგენა გვექნება იმ სამყაროზე, რომელშიც ვცხოვრობთ. განვიხილოთ ალტერნატიული ხარჯის გავლენა დასაქმებულობაზე, შობადობაზე და მოსახლეობის ზრდაზე, სფეროებზე, რომლებზეც, მრავალი ადამიანის აზრით, ალტერნატიული ხარჯები არ უნდა მოქმედებდნენ.
ოდესმე თუ გიფიქრიათ, რატომ არსებობს უფრო მეტი ალბათობა იმისა, რომ ქალბატონებს მეტი განათლებით სახლს გარეთ დასაქმების უფრო მაღალი შანსი აქვთ, ვიდრე ნაკლებ განათლებულებს? ამის პასუხი ალტერნატიულ ხარჯს წარმოადგენს. რაც უფრო მეტად არის ქალბატონი განათლებული, მას მეტი ხელფასის მიღების შესაძლებლობა აქვს და, შესაბამისად, სახლში დარჩენა მისთვის მეტად ხარჯიანია. ეს მოსაზრება სტატისტიკური მონაცემებით მყარდება. 2014 წელს უკრაინაში 15-დან 64 წლამდე ასაკის უმაღლესი განათლების მქონე დასაქმებული ქალბატონების წილი სამუშაო ძალაში 70%-ზე მეტი იყო, არასრული უმაღლესი განათლების მქონე ქალბატონების წილი დაახლოებით 62%-თან და მხოლოდ სასკოლო განათლების მქონე ქალების 40%-თან შედარებით(4). ეკონომიკური თეორიის თანახმად, როდესაც სახლს მიღმა მუშაობა მეტად ხარჯიანია ქალისთვის, სულ უფრო ნაკლები ადამიანი გააკეთებს ამგვარ არჩევანს.
გამოსახულება 1: დასაქმებისა და მოსახლეობის თანაფარდობა სქესის მიხედვით (15-64 წლამდე მოსახლეობა) უკრაინაში, პროცენტული გამოსახულებით
ორი გრაფიკი, რომლებზეც ნაჩვენებია დასაქმებისა და მოსახლეობის თანაფარდობის კოეფიციენტი სქესის მიხედვით 15-64 წლის ადამიანებისთვის უკრაინაში, პროცენტული გამოხატულებით. პირველი გრაფიკი ხაზოვანი დიაგრამაა, რომელიც უჩვენებს დასაქმებისა და მოსახლეობის თანაფარდობის კოეფიციენტს სქესის მიხედვით 2000-დან 2014 წლამდე. დასაქმების მაჩვენებელი ქალებისთვის ოდნავ განსხვავდება, და მცირდება დაახლოებით 50%-მდე 2014 წელს. დასაქმების მაჩვენებლები მამაკაცებისთვის 60%-ს სცდებოდა და 65%-ს აღწევდა 2008 და 2013 წლებში. დასაქმების მაჩვენებლები მამაკაცებისთვის მეტად ცვალებადია ქალებთან შედარებით. მეორე გრაფიკზე სვეტებიანი დიაგრამაა მოცემული, რომელიც უჩვენებს დასაქმების მაჩვენებლებს სქესის და განათლების დონის მიხედვით 2014 წელს. განათლების დონე მერყეობს საშუალოდან ან წინა-საშუალოდან უმაღლესი განათლების მეორე საფეხურამდე. ორივე სქესისთვის, ადამიანებს, რომლებმაც მიაღწიეს უმაღლესი განათლების მეორე საფეხურს, დასაქმების ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი აქვთ. განათლების დონის მიუხედავად, მამაკაცებს დასაქმებულობის ქალებზე მაღალი მაჩვენებლები აქვთ.
წყარო: LFS 2014.
როგორ ფიქრობთ, რა ემართება შობადობის მაჩვენებელს ეკონომიკური მაჩვენებლების და ხელფასების ზრდის შემთხვევაში? სახლის საქმეებზე დახარჯული დრო ამცირებს შრომის ბაზარზე მუშაობის დროს. ხელფასების ზრდასთან ერთად, იზრდება ბავშვების ყოლის და დიდი ოჯახის რჩენის ალტერნატიული ხარჯები. შესაბამისად, ამის სავარაუდო შედეგია შობადობის კლება და მოსახლეობის ზრდის შენელება. ეს ანალიზი რეალურ სამყაროში აისახება. განვლილი ორი საუკუნის განმავლობაში ქვეყნის ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლის ზრდას მალევე მოსდევს შობადობის მაჩვენებლის კლების და მოსახლეობის ზრდის ტემპის შენელების პროცესი. გარდა ამისა, ყველა ქვეყანაში ეს ვითარება ერთნაირად მიმდინარეობს. მიუხედავად ამ ქვეყნებს შორის არსებული დიდი კულტურული, რელიგიური, ეთნიკური და პოლიტიკურ-ორგანიზაციული განსხვავებებისა, ბავშვების ყოლასთან დაკავშირებულ უფრო მაღალ ალტერნატიულ ხარჯებს ყველა შემთხვევაში მსგავსი გავლენა აქვთ შობადობის მაჩვენებელზე.
ალტერნატიული ხარჯი ძლიერი ინსტრუმენტია და ამ წიგნში მას კიდევ ბევრჯერ შევეხებით. თუ ამ ინსტრუმენტს აზროვნების პროცესში გამოიყენებთ, ეს დაგეხმარებათ რეალურ სამყაროში მომხმარებლების, მწარმოებლების, ბიზნესმენების, პოლიტიკური მოღვაწეებისა და გადაწყვეტილებების მიმღები სხვა პირების ქცევების გააზრებაში. კიდევ უფრო მეტად მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ ეს კონცეფცია უკეთესი არჩევნის გაკეთებაში დაგეხმარებათ.

ელემენტი 1.3: გადაწყვეტილებები ზღვრული პრინციპით მიიღება

თუ გვსურს მაქსიმალური მივიღოთ ჩვენი რესურსებიდან, გადაწყვეტილება უნდა მივიღოთ მხოლოდ მაშინ, როდესაც ჩვენი ზღვრული სარგებელი გადააჭარბებს ზღვრულ დანახარჯს.

თუ ვა­პი­რებთ ჩვენი რე­სურ­სე­ბი­დან მაქ­სი­მა­ლუ­რის მი­ღე­ბას, უნდა ვი­მოქ­მე­დოთ მაშინ, რო­დე­საც უფრო მეტ სარ­გე­ბელს გა­მო­ვი­მუ­შა­ვებთ, ვიდრე ხარჯს გავ­წევთ, და უარი ვთქვათ ამ­გვარ რე­სურ­სებ­ზე, რო­დე­საც ხარჯი სარ­გე­ბელ­ზე მეტია. გო­ნივ­რუ­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბის ეს პ­რინ­ცი­პი ვრცელ­დე­ბა რო­გორც ფი­ზი­კურ პი­რებ­ზე, ისე ბიზ­ნე­სებ­ზე, სა­ჯა­რო მო­ხე­ლე­ებ­ზე და მ­თლი­ა­ნად სა­ზო­გა­დო­ე­ბა­ზე.
თით­ქმის ყველა არ­ჩე­ვა­ნი ზღვრუ­ლი პ­რინ­ცი­პით კეთ­დე­ბა. ეს იმას ნიშ­ნავს, რომ ჩვენი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი თით­ქმის ყო­ველ­თვის და­მა­ტე­ბი­თი სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბას (ან მათი რა­ო­დე­ნო­ბის შემ­ცი­რე­ბას) უ­კავ­შირ­დე­ბა და ისინი არ ხა­სი­ათ­დე­ბი­ან პ­რინ­ცი­პით „ყ­ვე­ლა­ფე­რი ან ა­რა­ფე­რი“. სი­ტყვა „და­მა­ტე­ბი­თი“ „მარ­გი­ნა­ლუ­რის“ ან „ზღვრულის“ სი­ნო­ნი­მია. შე­საძ­ლოა დავ­სვათ შე­კი­თხვა, „რა არის ერთი ან მეტი ერ­თე­უ­ლის წარ­მო­ე­ბის ან შეს­ყიდ­ვის ზღვრუ­ლი (ან და­მა­ტე­ბი­თი) ხარჯი?“ ზღვრუ­ლი პ­რინ­ცი­პით მი­ღე­ბუ­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი შე­საძ­ლოა დიდ ან მცირე ცვლი­ლე­ბებს მო­ი­ცავ­დნენ. „კიდევ ერთი ერ­თე­უ­ლი“ შე­საძ­ლოა იყოს ახალი პე­რან­გი, ახალი სახლი, ახალი ქარ­ხა­ნა და დროის ხარ­ჯიც, რო­გორც ხდება-ხოლმე უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის ან კო­ლე­ჯის ს­ტუ­დენ­ტებ­თან მი­მარ­თე­ბა­ში, რომ­ლებ­საც სხვა­დას­ხვა აქ­ტი­ვო­ბებს შორის უწევთ არ­ჩევ­ნის გა­კე­თე­ბა. ყველა ეს გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბა ზღვრუ­ლი პ­რინ­ცი­პით მი­ი­ღე­ბა, რად­გან ისინი მო­ი­ცა­ვენ და­მა­ტე­ბი­თი ხარ­ჯე­ბის და სარ­გებ­ლის გა­აზ­რე­ბას.
ზო­გა­დად, ა­და­მი­ა­ნებს არ უწევთ „ყ­ვე­ლა­ფე­რი ან ა­რა­ფე­რი“ პ­რინ­ცი­პით გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბა, მა­გა­ლი­თად ჭამის ან ტან­საც­მლის ტა­რე­ბას შორის არ­ჩევ­ნის გა­კე­თე­ბა. ამის ნაც­ლად, ისინი ზღვრულ სარ­გე­ბელს (ოდნავ მეტი საკ­ვე­ბი) ა­და­რე­ბენ ზღვრულ და­ნა­ხარჯს (ოდნავ ნაკ­ლე­ბი ტან­საც­მე­ლი ან ოდნავ ნაკ­ლე­ბი სხვა პ­რო­დუქ­ტი ან მომ­სა­ხუ­რე­ბა). გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბი­სას ა­და­მი­ა­ნე­ბი არ ახ­დე­ნენ საკ­ვე­ბის მ­თლი­ა­ნი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ტან­საც­მლის მ­თლი­ან ღი­რე­ბუ­ლე­ბას­თან შე­და­რე­ბას. ამის ნაც­ვლად ისინი მათ ზღვრულ ღი­რე­ბუ­ლე­ბებს ა­და­რე­ბენ ერ­თმა­ნეთს. გარდა ამისა, ჩვენ ვა­რი­ან­ტებს ვირ­ჩევთ მ­ხო­ლოდ მაშინ, რო­დე­საც ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი ა­ღე­მა­ტე­ბა ზღვრულ და­ნა­ხარ­ჯებს.
რა თქმა უნდა ზო­გი­ერ­თი სა­ქო­ნე­ლი „და­უ­ხა­რის­ხე­ბე­ლია“. მარ­ტი­ვია ოდნავ მეტი საკ­ვე­ბის და ოდნავ პა­ტა­რა სა­ცხოვ­რე­ბე­ლი ო­ბი­ექ­ტის შე­ძე­ნა, თუმცა ო­ჯა­ხის და­გეგ­მვის დროს რ­თუ­ლია ნა­ხე­ვა­რი ბავ­შვის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბა. ასეთ სა­ქო­ნელ­თან მი­მარ­თე­ბა­შიც კი გა­მო­ი­ყე­ნე­ბა ზღვრუ­ლი პ­რინ­ცი­პი. მ­შობ­ლებს შე­უძ­ლი­ათ მეტი ან ნაკ­ლე­ბი ინ­ვეს­ტი­ცია გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლონ ბავ­შვის „ხა­რის­ხის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა­ში“ (ე.ი. ინ­ვეს­ტი­ცია და­მა­ტე­ბით სას­წავ­ლო კურ­სებ­ში, მუ­სი­კა­ლურ კ­ლა­სებ­ში და სხვ., რაც, მ­შობ­ლე­ბის აზრით, გაზ­რდის ცხოვ­რე­ბა­ში ბავ­შვის წარ­მა­ტე­ბას ან ბედ­ნი­ე­რე­ბას). მომ­ხმა­რებ­ლებს შე­უძ­ლი­ათ გა­ა­კე­თონ ზღვრუ­ლი არ­ჩე­ვა­ნი შე­და­რე­ბით და­ბა­ლი ხა­რის­ხის მქონე ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­ზე, რო­დე­საც მათი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა მო­ი­მა­ტებს (ან არ­სე­ბუ­ლი ავ­ტო­მო­ბი­ლი არ გა­ყი­დონ). იმის გამო, რომ, ა­მე­რი­კუ­ლი კა­ნონ­მდებ­ლო­ბით, სა­ცხოვ­რე­ბე­ლი მი­სა­მარ­თი გან­სა­ზღვრავს რომელ ს­კო­ლა­ში ის­წავ­ლი­ან ბავ­შვე­ბი, ო­ჯა­ხებს გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი პ­რობ­ლე­მე­ბი ექ­მნე­ბათ. სა­ხელ­მწი­ფო პო­ლი­ტი­კა ა­ი­ძუ­ლებს ბავ­შვებს იარონ მათ სახ­ლთან ყ­ვე­ლა­ზე ახლოს მ­დე­ბა­რე ს­კო­ლა­ში და არ აძ­ლევს მ­შობ­ლებს სა­შუ­ა­ლე­ბას თავად ა­ირ­ჩი­ონ სკოლა, ს­კო­ლის ხა­რის­ხის და მათი შ­ვი­ლე­ბის სა­ჭი­რო­ე­ბე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით. კიდევ უფრო შე­ზღუ­დუ­ლია არ­ჩე­ვა­ნი ისეთ ქვეყ­ნებ­ში, რო­გო­რიც არის ჩი­ნე­თი, სადაც სა­ცხოვ­რებ­ლის ად­გილმდე­ბა­რე­ო­ბა (და შე­სა­ბა­მი­სი ს­კო­ლე­ბი) გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლად კონ­ტრო­ლირ­დე­ბა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მიერ.
ამის მსგავ­სად, ბიზ­ნეს­მე­ნი, რო­მე­ლიც გეგ­მავს ახალი ქარ­ხნის ა­შე­ნე­ბას, და­ინ­ტე­რეს­დე­ბა იმ ფაქ­ტით, ა­ღე­მა­ტე­ბა თუ არა მისი ნა­გე­ბო­ბის ზღვრული სარგებელი (მა­გა­ლი­თად, შე­მო­სა­ვა­ლი და­მა­ტე­ბი­თი გა­ყიდ­ვე­ბი­დან) მის ზღვრულ დანახაჯებს (ახალი შე­ნო­ბის მ­შე­ნებ­ლო­ბის ხარჯი). თუ არა, ბიზ­ნეს­მე­ნის და კომ­პა­ნი­ის­თვის უმ­ჯო­ბე­სია აღარ ი­ფიქ­რონ ახალ ქარ­ხა­ნა­ზე.
ე­ფექ­ტუ­რი პო­ლი­ტი­კუ­რი მოქ­მე­დე­ბე­ბიც სა­ჭი­რო­ე­ბენ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის ზღვრუ­ლი პ­რინ­ცი­პით მი­ღე­ბას. გან­ვი­ხი­ლოთ სა­ხელ­მწი­ფო პო­ლი­ტი­კა ე­კო­ლო­გი­უ­რი და­ბინ­ძუ­რე­ბის ს­ფე­რო­ში. თუ ვი­კი­თხავთ, რა რა­ო­დე­ნო­ბის და­ბინ­ძუ­რე­ბა უნდა იყოს ნე­ბა­დარ­თუ­ლი, მ­რა­ვა­ლი ა­და­მი­ა­ნი გ­ვი­პა­სუ­ხებს „არ­ცერ­თი“ - სხვა სი­ტყვე­ბით რომ ვთქვათ, და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონე ნულზე უნდა იყოს. კენ­ჭისყ­რის კა­ბი­ნა­ში მათ შე­საძ­ლოა ამ­გვა­რი არ­ჩე­ვა­ნი გა­ა­კე­თონ. მაგ­რამ ზრღვრუ­ლი პ­რინ­ცი­პით აზ­როვ­ნე­ბა გ­ვიჩ­ვე­ნებს, რომ ეს ძა­ლი­ან ა­რა­რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი იქ­ნე­ბო­და.
რო­დე­საც და­ბინ­ძუ­რე­ბის ძა­ლი­ან მა­ღა­ლი დონეა, ჩვენ ვამ­ბობთ, რომ ჰაერი გ­ვახ­რჩობს - და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის შემ­ცი­რე­ბის ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი სა­ვა­რა­უ­დოდ გა­და­ა­ჭარ­ბებს და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის შემ­ცი­რე­ბის ზღვრულ და­ნა­ხარჯს. და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის კ­ლე­ბას­თან ერთად, ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლიც - ჰა­ე­რის და­მა­ტე­ბი­თი გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბაც იკ­ლებს. სარ­გე­ბე­ლი მაინც არის, უფრო სუფთა ატ­მოს­ფე­რო (მა­გა­ლი­თად, ჩვენ შევ­ძლებთ და­ვი­ნა­ხოთ შორს მყოფი მთები ან ვი­ცუ­რა­ოთ სუფთა მ­დი­ნა­რე­ში), მაგ­რამ ეს სარ­გე­ბე­ლი იმ­დე­ნად ღი­რე­ბუ­ლი არ არის, რო­გორც ჩვენი ფილ­ტვე­ბის დაცვა. რიგ შემ­თხვე­ვა­ში, და­ბინ­ძუ­რე­ბის გაქ­რო­ბამ­დე, მისი აღ­მო­ფხვრის ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი თით­ქმის ნულზე დავა.
და­ბინ­ძუ­რე­ბის შემ­ცი­რე­ბი­სას, ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი და­ი­წევს, ხოლო ზღვრუ­ლი და­ნა­ხარ­ჯი მო­ი­მა­ტებს და ძა­ლი­ან მაღალ დო­ნე­ზე შე­ნარ­ჩუნ­დე­ბა, სანამ და­ბინ­ძუ­რე­ბა მ­თლი­ა­ნად არ აღ­მო­ი­ფხვრე­ბა. ზღვრუ­ლი ხარჯი არის სხვა ნივ­თე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა, რო­მე­ლიც და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის ოდნავ შემ­ცი­რე­ბის­თვის გა­ი­ხარ­ჯა. რო­გორც კი უფრო სუფთა ატ­მოს­ფე­როს ზღვრუ­ლი ხარჯი გა­და­ა­ჭარ­ბებს ზღვრულ სარ­გე­ბელს, და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის და­მა­ტე­ბი­თი კლება ხარ­ჯი­ა­ნი იქ­ნე­ბა. ის უბ­რა­ლოდ ვერ გა­ა­მარ­თლებს ხარჯს.
გან­ვაგ­რძოთ სა­უ­ბა­რი ე­კო­ლო­გი­უ­რი და­ბინ­ძუ­რე­ბის შე­სა­ხებ. წარ­მო­იდ­გი­ნეთ შემ­დე­გი ჰი­პო­თე­ტუ­რი სი­ტუ­ა­ცია. და­ვუშ­ვათ, რომ და­ბინ­ძუ­რე­ბა იწ­ვევს 100 მი­ლი­ო­ნი ევროს ო­დე­ნო­ბით ზიანს, და მ­ხო­ლოდ 1 მი­ლი­ო­ნი ევრო და­ი­ხარ­ჯა და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის შე­სამ­ცი­რებ­ლად. ამ ინ­ფორ­მა­ცი­ის სა­ფუძ­ველ­ზე, თ­ქვე­ნი აზრით, და­ბინ­ძუ­რე­ბის შე­სამ­ცი­რებ­ლად ძა­ლი­ან ცოტა კეთ­დე­ბა, თუ ძა­ლი­ან ბევრი? უ­მე­ტე­სო­ბა ი­ტყვით, რომ ძა­ლი­ან ცოტას ვ­ხარ­ჯავთ. ეს შე­საძ­ლოა ს­წო­რიც იყოს, თუმცა ეს მო­ცე­მუ­ლი ინ­ფორ­მა­ცი­ი­დან არ გა­მომ­დი­ნა­რე­ობს.
100 მი­ლი­ო­ნი ევრო და­ზი­ა­ნე­ბა­ში არის სა­ერ­თო ზიანი, ხოლო 1 მი­ლი­ო­ნი ევროს ო­დე­ნო­ბით ხარჯი და­სუფ­თა­ვე­ბის მ­თლი­ა­ნი ხარ­ჯია. ინ­ფორ­მი­რე­ბუ­ლი გა­და­წყვტი­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად იმის შე­სა­ხებ, თუ რა უნდა გა­კეთ­დეს შემ­დეგ, უნდა ვი­ცო­დეთ და­სუფ­თა­ვე­ბის ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი და ამ­გვა­რი ქ­ცე­ვის ზღვრუ­ლი და­ნა­ხარ­ჯი. თუ და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის შე­სამ­ცი­რებ­ლად და­მა­ტე­ბით 10 ევროს ხარჯი გა­მო­იწ­ვევს და­ზი­ა­ნე­ბის შე­ამ­ცი­რე­ბას 10 ევ­რო­ზე მეტი ღი­რე­ბუ­ლე­ბით, ჩვენ მეტი უნდა დავ­ხარ­ჯოთ. ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი ა­ღე­მა­ტე­ბა ზღვრულ და­ნა­ხარჯს. თუმცა თუ და­მა­ტე­ბი­თი 10 ევრო, რო­მე­ლიც და­ბინ­ძუ­რე­ბის დონის შემ­ცი­რე­ბა­ში და­ი­ხარ­ჯა, და­ზი­ა­ნე­ბას მ­ხო­ლოდ ერთი ევროს ღი­რე­ბუ­ლე­ბით შე­ამ­ცი­რებ­და, და­მა­ტე­ბი­თი ე­კო­ლო­გი­უ­რი ხარ­ჯე­ბის გა­წე­ვა აღარ იქ­ნე­ბა მი­ზან­შე­წო­ნი­ლი.
ა­და­მი­ა­ნე­ბი ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ უ­გულ­ვე­ბელ­ყო­ფენ ზღვრულ ა­ნა­ლიზს მათ კო­მენ­ტა­რებ­ში და არ­ჩევ­ნებ­ში, თუმცა იშ­ვი­ა­თად ა­კე­თე­ბენ ამას პირად მოქ­მე­დე­ბებ­ში. გან­ვი­ხი­ლოთ არ­ჩე­ვა­ნი საკ­ვებ­სა და დას­ვე­ნე­ბას შორის. რო­დე­საც მ­თლი­ან სუ­რათს ვუ­ყუ­რებთ, საკ­ვე­ბი ბევ­რად უფრო ღი­რე­ბუ­ლია, ვიდრე დას­ვე­ნე­ბა, რად­გან ის ა­და­მი­ა­ნებს არ­სე­ბო­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს. რო­დე­საც ა­და­მი­ა­ნე­ბი არიან ღა­რი­ბე­ბი და ცხოვ­რო­ბენ ღარიბ ქვეყ­ნებ­ში, ისინი შე­მო­სავ­ლის უ­მე­ტეს ნა­წილს კ­ვე­ბის საკ­მა­რი­სი დონის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფა­ში ხარ­ჯა­ვენ. ისინი ცოტა დროს უთ­მო­ბენ (თუ აქვთ სა­ერ­თოდ ამის დრო) გოლ­ფის თა­მაშს, წყალ­ზე ს­რი­ალს და სხვა სა­რეკ­რი­ა­ციო აქ­ტი­ვო­ბებს.
ა­და­მი­ა­ნე­ბი რაც უფრო შეძ­ლე­ბუ­ლე­ბი ხ­დე­ბი­ან, საკ­ვე­ბის შე­ძე­ნის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ხარჯი იკ­ლებს. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ საკ­ვე­ბი მაინც სა­სი­ცო­ცხლოდ მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია, სი­სუ­ლე­ლე იქ­ნე­ბო­და მასზე კვლავ შე­მო­სავ­ლის დიდი ნა­წი­ლის ხარ­ჯვა. დოვ­ლა­თის უფრო მაღალ დო­ნე­ზე, ა­და­მი­ა­ნე­ბი აღ­მო­ა­ჩე­ნენ, რომ ზღვარ­ზე, რო­დე­საც ისინი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას ი­ღე­ბენ იმის შე­სა­ხებ, თუ როგორ და­ხარ­ჯონ თი­თო­ე­უ­ლი და­მა­ტე­ბი­თი ევრო - საკ­ვე­ბი ბევ­რად ნაკ­ლე­ბი ღირს, ვიდრე - დას­ვე­ნე­ბა. რაც უფრო მ­დიდ­რდე­ბოდ­ნენ შ­ვე­დე­ბი(5), ისინი მათი შე­მო­სავ­ლის უფრო ნაკ­ლებ ნა­წილს ხარ­ჯავ­დნენ საკ­ვებ­ზე და უფრო დიდს - დას­ვე­ნე­ბა­ზე.
მარ­გი­ნა­ლიზ­მის კონ­ცეფ­ცია უჩ­ვე­ნებს, რომ სწორი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბას ზღვრუ­ლი და­ნა­ხარ­ჯე­ბი და ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი შე­ე­სა­ბა­მე­ბა. თუ ჩვენ გვსურს მაქ­სი­მა­ლუ­რი მი­ვი­ღოთ ჩვენი რე­სურ­სე­ბი­დან, უნდა გან­ვა­ხორ­ცი­ე­ლოთ მ­ხო­ლოდ ის მოქ­მე­დე­ბე­ბი, რომ­ლი­თაც მი­ღე­ბუ­ლი ზღვრუ­ლი სარ­გე­ბე­ლი უ­ტოლ­დე­ბა ან ა­ღე­მა­ტე­ბა ზღვრულ და­ნა­ხარ­ჯებს. ხალ­ხის და ქვეყ­ნე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბა გა­იზ­რდე­ბა, რო­დე­საც მათ მიერ მი­ღე­ბულ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბებ­ში მარ­გი­ნა­ლიზ­მის იდეა იქ­ნე­ბა გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბუ­ლი.

ელემენტი 1.4: ვაჭრობიდან მიღებული სარგებელი

ვაჭრობა ხელს უწყობს ეკონომიკურ პროგრესს.

ვაჭ­რო­ბას სა­ფუძ­ვლად ურ­თი­ერ­თსარ­გე­ბე­ლი უდევს. ა­და­მი­ა­ნე­ბი თან­ხმო­ბას ა­ცხა­დე­ბენ სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა­ზე, რად­გან ამით ისინი კე­თილ­დღე­ო­ბის გა­ა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბას მო­ე­ლი­ან. ვაჭ­რო­ბის მო­ტი­ვა­ცია შეგ­ვიძ­ლია შემ­დე­გი სახით შე­ვა­ჯა­მოთ: „თუ რამე კარგს გა­მი­კე­თებთ, მეც კარგ რამეს გა­გი­კე­თებ.“ ვაჭ­რო­ბა წა­უ­გე­ბე­ლი გა­რი­გე­ბაა. ეს ურ­თი­ერ­თსარ­გებ­ლის მომ­ტა­ნი საქ­მი­ა­ნო­ბა ვაჭ­რო­ბა­ში მო­ნა­წი­ლე თი­თო­ე­ულ პირს სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს მაქ­სი­მა­ლუ­რი მი­ი­ღონ ი­ქე­დან, რაც მათ­თვის ღი­რე­ბუ­ლია. ვაჭ­რო­ბი­დან სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბის სამი ძი­რი­თა­დი წყარო არ­სე­ბობს.
პირ­ვე­ლი, ვაჭ­რო­ბა სა­ქო­ნელს გა­და­ა­ად­გი­ლებს ა­და­მი­ა­ნე­ბის­გან, რომ­ლე­ბიც მათ ნაკ­ლე­ბად ა­ფა­სე­ბენ, იმ პი­რებ­თან, რომ­ლე­ბიც მათ მეტად ა­ფა­სე­ბენ. შე­სა­ბა­მი­სად, ვაჭ­რო­ბას შე­უძ­ლია გა­ზარ­დოს სა­ქონ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა მა­ში­ნაც კი, თუ ახალი ა­რა­ფე­რია წარ­მო­ე­ბუ­ლი. მა­გა­ლი­თად, რო­დე­საც ბაზ­რო­ბა­ზე ან ისეთ ონ­ლა­ინ მა­ღა­ზი­ებ­ში, რო­გო­რიც არის „Craigslist“ (ან market.ge-ის მსგავ­სი ად­გი­ლობ­რი­ვი ვა­რი­ან­ტე­ბი) ი­ყი­დე­ბა მე­ო­რა­დი სა­ქო­ნე­ლი, გა­დაც­ვლა არ ზრდის ხელ­მი­საწ­ვდო­მი სა­ქონ­ლის რა­ო­დე­ნო­ბას (რო­გორც ეს ახალი პ­რო­დუქ­ტე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში ხდება). ვაჭ­რო­ბის პ­რო­ცეს­ში პ­რო­დუქ­ტე­ბი იმ ა­და­მი­ა­ნე­ბის­კენ მი­ე­მარ­თე­ბა, რომ­ლე­ბიც მათ მეტად ა­ფა­სე­ბენ. მ­ყიდ­ვე­ლიც და გამ­ყიდ­ვე­ლიც სარ­გე­ბელს ნა­ხუ­ლო­ბენ. წი­ნა­აღ­მდეგ შემ­თხვე­ვა­ში სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა არ შედ­გე­ბო­და.
სხვა­დას­ხვა ა­და­მი­ანს გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი პ­რი­ო­რი­ტე­ტე­ბი, ცოდნა და მიზ­ნე­ბი აქვთ. პ­რო­დუქ­ტი, რო­მე­ლიც ფაქ­ტი­უ­რად უ­სარ­გებ­ლოა ერთი ა­და­მი­ა­ნის­თვის, შე­საძ­ლოა ძა­ლი­ან ღი­რე­ბუ­ლი იყოს მე­ო­რეს­თვის. ე­ლექტრო­ნუ­ლი მო­წყო­ბი­ლო­ბის ტექ­ნი­კუ­რი ში­ნა­არ­სის წიგნი შე­საძ­ლოა ა­რა­ფერს ნიშ­ნავ­დეს ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შე­ბის კო­ლექ­ცი­ო­ნე­რის­თვის, თუმცა ა­სო­ბით დო­ლა­რი უ­ღირ­დეს ინ­ჟი­ნერს. ი­გი­ვე­ნა­ი­რად, ნა­ხა­ტი, რო­მე­ლიც ინ­ჟი­ნერს ნაკ­ლე­ბად ა­დარ­დებს, შე­საძ­ლოა გაღ­მერ­თე­ბუ­ლი ჰ­ქო­დეს ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შე­ბის კო­ლექ­ცი­ო­ნერს. ნე­ბა­ყოფ­ლო­ბი­თი გა­დაც­ვლა, რომ­ლი­თაც ე­ლექტრო­ნუ­ლი ხელ­სა­წყოს წიგნი გა­და­დის ინ­ჟი­ნერ­ზე და ნა­ხა­ტი - ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შე­ბის კო­ლექ­ცი­ო­ნერ­ზე, გაზ­რდის ორივე სა­ქონ­ლი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე სარ­გე­ბელს. ვაჭ­რო­ბა ა­უმ­ჯო­ბე­სებს რო­გორც ა­და­მი­ა­ნე­ბის, ისე მ­თლი­ა­ნად ერის კე­თილ­დღე­ო­ბას. თუმცა ქვეყ­ნის კე­თილ­დღე­ო­ბას არა მ­ხო­ლოდ ამ ქვე­ყა­ნა­ში წარ­მო­ე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბა გან­სა­ზღვრავს, ა­რა­მედ ისიც, თუ როგორ ხდება მათი გა­და­ნა­წი­ლე­ბა.
მეორე, ვაჭ­რო­ბა შე­საძ­ლე­ბელს ხდის უფრო მსხვილ წარ­მო­ე­ბას და მოხ­მა­რე­ბას, რად­გან ის თი­თო­ე­ულ ჩ­ვენ­განს გ­ვაძ­ლევს შე­საძ­ლებ­ლო­ბას მეტად ს­რულ­ყო­ფი­ლად მო­ვახ­დი­ნოთ ჩვენი ს­პე­ცი­ა­ლი­ზა­ცია საქ­მი­ა­ნო­ბის გან­სა­კუთ­რე­ბით ე­ფექ­ტურ სა­ხე­ო­ბა­ზე, სარ­გებ­ლის და ხარ­ჯე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით. რო­დე­საც ა­და­მი­ა­ნე­ბი ს­პე­ცი­ა­ლიზ­დე­ბი­ან, მათ შე­უძ­ლი­ათ ეს პ­რო­დუქ­ტე­ბი სხვებს მიჰ­ყი­დონ. მი­ღე­ბუ­ლი შე­მო­სა­ვა­ლი შე­საძ­ლოა გა­მო­ყე­ნე­ბულ იქნას ისეთი ერ­თე­უ­ლე­ბის შე­სა­ძე­ნად, რომ­ლე­ბიც ბევ­რად ხარ­ჯი­ა­ნი იქ­ნე­ბა წარ­მო­ე­ბი­სას. ურ­თი­ერ­თგაც­ვლის სა­შუ­ა­ლე­ბით, ა­და­მი­ა­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც ამ­გვა­რად არიან ს­პე­ცი­ა­ლი­ზი­რე­ბუ­ლი, ა­წარ­მო­ე­ბენ უფრო დიდი რა­ო­დე­ნო­ბით სა­ქო­ნელს და მომ­სა­ხუ­რე­ბებს, ვიდრე სხვა შემ­თხვე­ვა­ში იქ­ნე­ბო­და შე­საძ­ლე­ბე­ლი. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ამ პ­რინ­ციპს გან­სა­ზღვრა­ვენ, რო­გორც „ფარდობითი უპირატესობის კანონს“. ეს კა­ნო­ნი ვრცელ­დე­ბა ვაჭ­რო­ბა­ზე ა­და­მი­ა­ნებს, სა­წარ­მო­ებს, რე­გი­ო­ნებს და ქვეყ­ნებს შორის.
ფარ­დო­ბი­თი უ­პი­რა­ტე­სო­ბის კა­ნონს სა­ფუძ­ვლად საღი აზრი უდევს. თუ ვინ­მეს სურს პ­რო­დუქ­ტი შე­მოგ­თა­ვა­ზოთ იმაზე დაბალ ფასად, ვიდრე თქვენ და­გიჯ­დე­ბო­დათ ამ­გვა­რი პ­რო­დუქ­ტის დამ­ზა­დე­ბა (გა­ით­ვა­ლის­წი­ნეთ, რომ ყველა ხარჯი ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ და­ნა­ხარჯს წარ­მო­ად­გენს), ასეთი ნივ­თის შე­ძე­ნა ღირს. ამის შემ­დეგ შე­გიძ­ლი­ათ დრო და რე­სურ­სე­ბი და­ხარ­ჯოთ იმაში, რომ თქვენ, რო­გორც დაბალ-ხარ­ჯი­ა­ნი სა­ქონ­ლის მ­წარ­მო­ე­ბელ­მა, ამ­გვა­რი სა­ქო­ნე­ლი მეტი რა­ო­დე­ნო­ბით ა­წარ­მო­ოთ. სხვა სი­ტყვე­ბით რომ ვთქვათ, ა­წარ­მო­ეთ ის, რაც სა­უ­კე­თე­სოდ გა­მოგ­დით, ხოლო და­ნარ­ჩე­ნი ყ­ვე­ლა­ფე­რი ი­ყი­დეთ. შე­დე­გად თქვენ და თ­ქვე­ნი სა­ვაჭ­რო პარტნი­ო­რი მი­ი­ღებთ ურ­თი­ერ­თსარ­გე­ბელს სპეციალიზაციიდან და ვაჭ­რო­ბი­დან, რაც უფრო დიდი რა­ო­დე­ნო­ბით წარ­მო­ე­ბას და მეტ შე­მო­სა­ვალს მო­ი­ტანს. ასევე პი­რი­ქით, ყ­ვე­ლაფ­რის და­მო­უ­კი­დებ­ლად წარ­მო­ე­ბის მცდე­ლო­ბა შე­საძ­ლოა ნიშ­ნავ­დეს, რომ თქვენ ხარ­ჯავთ დროს და რე­სურ­სებს მ­რა­ვა­ლი პ­რო­დუქ­ტის სა­წარ­მო­ებ­ლად, რომ­ლის­თვი­საც თქვენ მაღალ-ხარ­ჯი­ა­ნი მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი ხართ. ეს გა­მო­იწ­ვევს წარ­მო­ე­ბის და შე­მო­სავ­ლის დაბალ დონეს.
მა­გა­ლი­თად, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ე­ქი­მე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა შე­საძ­ლოა კარ­გად ავ­სებ­დნენ პა­ცი­ენ­ტის ის­ტო­რი­ას და ნიშ­ნავ­დნენ შეხ­ვედ­რებს, ზო­გა­დად, მათ ინ­ტე­რეს­ში შედის ამ მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბის შე­სას­რუ­ლებ­ლად სხვა ა­და­მი­ა­ნის და­ქი­რა­ვე­ბა. ის დრო, რო­მელ­საც ე­ქი­მე­ბი ის­ტო­რი­ე­ბის შევ­სე­ბა­ში ხარ­ჯა­ვენ, შე­ეძ­ლოთ პა­ცი­ენ­ტე­ბის გა­სინ­ჯვა­ში და­ე­ხარ­ჯათ. იმის გამო, რომ პა­ცი­ენ­ტებ­თან და­ხარ­ჯუ­ლი დრო ბევრი ღირს, ის­ტო­რი­ე­ბის შევ­სე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი და­ნა­ხარ­ჯი ე­ქი­მე­ბის­თვის მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბა. შე­სა­ბა­მი­სად, ე­ქი­მე­ბი თით­ქმის ყო­ველ­თვის მი­იჩ­ნე­ვენ, რომ ის­ტო­რი­ე­ბის შე­სავ­სე­ბად და სა­მარ­თა­ვად სხვა ა­და­მი­ა­ნის და­ქი­რა­ვე­ბა მომ­გე­ბი­ა­ნია. გარდა ამისა, რო­დე­საც ექიმი სა­მე­დი­ცი­ნო მომ­სა­ხუ­რე­ბის გა­წე­ვა­შია ს­პე­ცი­ა­ლი­ზე­ბუ­ლი და ქი­რა­ობს ა­და­მი­ანს, რო­მელ­საც შე­და­რე­ბი­თი უ­პი­რა­ტე­სო­ბა აქვს ის­ტო­რი­ე­ბის შევ­სე­ბა­ში, ხარჯი უფრო ნაკ­ლე­ბი იქ­ნე­ბა, ხოლო ერ­თობ­ლი­ვი გამოშვება კი სხვა შემ­თხვე­ვას­თან შე­და­რე­ბით უფრო მა­ღა­ლი.
მე­სა­მე, ნე­ბა­ყოფ­ლო­ბი­თი გა­დაც­ვლა კომ­პა­ნი­ებს შე­საძ­ლებ­ლო­ბას აძ­ლევს მსხვილ­მას­შტა­ბი­ა­ნი წარ­მო­ე­ბის მე­თო­დე­ბის მი­ღე­ბის გზით ერთ ერ­თე­ულ­ზე უფრო და­ბა­ლი ხარ­ჯე­ბი გას­წი­ონ. ვაჭ­რო­ბა ბიზ­ნეს-კომ­პა­ნი­ე­ბის­თვის შე­საძ­ლე­ბელს ხდის გა­ყი­დონ პ­რო­დუქ­ცია ფარ­თო­მას­შტა­ბი­ან ბა­ზარ­ზე ისე, რომ შეს­ძლონ და­გეგ­მონ უფრო მსხვი­ლი წარ­მო­ე­ბა და მი­ი­ღონ ისეთი წარ­მო­ე­ბის პ­რო­ცე­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც მაქ­სი­მა­ლურ ა­მო­ნა­გებს უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ მასშტაბის ეკონომიიდან, რო­გორც ეს 1989 წლის შემ­დეგ მოხდა მოლ­დო­ვა­დან სა­ერ­თა­შო­რი­სო ბა­ზარ­ზე შე­ტა­ნილ წ­ვე­ნებ­თან მი­მარ­თე­ბა­ში. ამ­გვა­რი პ­რო­ცე­სე­ბი ხ­ში­რად იწ­ვე­ვენ არ­სე­ბი­თად დაბალ ხარჯს ერთ ერ­თე­ულ­ზე და მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად ზრდი­ან გა­მოშ­ვე­ბას ერთ თა­ნამ­შრო­მელ­ზე. ვაჭ­რო­ბის გა­რე­შე ამის მიღ­წე­ვა შე­უძ­ლე­ბე­ლია. საბაზრო ძალები მუდ­მი­ვად გა­და­ა­ნა­წი­ლე­ბენ წარ­მო­ე­ბას და­ბალ­ხარ­ჯი­ან მ­წარ­მო­ებ­ლებ­ზე (და მა­ღალ­ხარ­ჯი­ა­ნი მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის­გან გან­ცალ­კე­ვე­ბით). შე­დე­გად, ღია ბაზ­რე­ბი პ­რო­დუქ­ტებს და რე­სურ­სებს ა­ნა­წი­ლე­ბენ ისეთი ფორ­მით, რომ მოხ­დეს წარ­მო­ე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის, რა­ო­დე­ნო­ბის და მ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბის მაქ­სი­მა­ლუ­რად გაზ­რდა. ჩი­ნე­თი კონ­ტრო­ლი­რე­ბუ­ლი ე­კო­ნო­მი­კის სა­უ­კე­თე­სო მა­გა­ლი­თია. მას შემ­დეგ, რაც ქვე­ყა­ნა გლო­ბა­ლურ სა­ვაჭ­რო სის­ტე­მას შე­უ­ერ­თდა 1995 წელს, მის მო­ქა­ლა­ქე­ებს მი­ე­ცათ შე­საძ­ლებ­ლო­ბა ე­სარ­გებ­ლათ ვაჭ­რო­ბი­დან მი­ღე­ბუ­ლი სიგ­ნა­ლე­ბით და შე­და­რე­ბი­თი უ­პი­რა­ტე­სო­ბით, მი­ლი­არ­დო­ბით ა­და­მი­ა­ნის (ჩი­ნეთ­სა და რე­გი­ო­ნის სხვა ქვეყ­ნებ­ში) სი­ღა­რი­ბი­დან გა­მო­საყ­ვა­ნად.
რ­თუ­ლია თა­ნა­მედ­რო­ვე სამ­ყა­რო­ში ვაჭ­რო­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბის გაზ­ვი­ა­დე­ბა. ვაჭ­რო­ბა უმ­რავ­ლე­სო­ბას შე­საძ­ლებ­ლო­ბას გ­ვაძ­ლევს მო­ვიხ­მა­როთ სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის იმაზე მეტი რა­ო­დე­ნო­ბა, ვიდრე ჩვენ შევ­ძლებ­დით გ­ვე­წარ­მო­ე­ბი­ნა. შე­გიძ­ლი­ათ წარ­მო­იდ­გი­ნოთ რამ­დე­ნად რთული იქ­ნე­ბა სა­კუ­თა­რი სახ­ლის მ­შე­ნებ­ლო­ბა, ტან­საც­მლის და საკ­ვე­ბის წარ­მო­ე­ბა, რომ ა­ღა­რა­ფე­რი ვთქვათ კომ­პი­უ­ტე­რებ­ზე, ტე­ლე­ვი­ზო­რებ­ზე, ჭურ­ჭლის სა­რე­ცხ მან­ქა­ნებ­ზე, ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­სა და ტე­ლე­ფო­ნებ­ზე? ჩა­მოთ­ვლი­ლი სა­ქონ­ლის მფლო­ბე­ლე­ბი ამ პ­რო­დუქ­ტებს უ­მე­ტე­სად ი­მი­ტომ ფ­ლო­ბენ, რომ მათი ე­კო­ნო­მი­კა ისეთი ფორ­მით არის მო­წყო­ბი­ლი, რომ ა­და­მი­ა­ნებს შე­უძ­ლი­ათ თა­ნამ­შრომ­ლო­ბა, ს­პე­ცი­ა­ლი­ზა­ცია და ვაჭ­რო­ბა­ში მო­ნა­წი­ლე­ო­ბა. ქვეყ­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც ხელს უშ­ლი­ან ად­გი­ლობ­რივ ან სა­ერ­თა­შო­რი­სო ვაჭ­რო­ბას, ამ­ცი­რე­ბენ მათი მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბის უნარს მი­ი­ღონ სარ­გე­ბე­ლი ვაჭ­რო­ბი­დან და მეტად შეძ­ლე­ბუ­ლი ცხოვ­რე­ბით ი­ცხოვ­რონ. სი­მარ­თლე იმაში მდგო­მა­რე­ობს, რომ გლო­ბა­ლუ­რი ე­კო­ნო­მი­კის დი­ნა­მი­კუ­რი ხა­სი­ა­თი ნე­ბის­მი­ერ ქვე­ყა­ნა­ში დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში და­საქ­მე­ბუ­ლო­ბა­ზე მოქ­მე­დებს. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი თით­ქმის ერ­თხმად თან­ხმდე­ბი­ან, რომ ამ პ­რო­ცე­სებ­ზე ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის სწორი რე­აქ­ცია იქ­ნე­ბა თა­ნამ­შრომ­ლე­ბის­თვის ახალ სამ­სა­ხუ­რებ­ში გა­დას­ვლის შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბის შექ­მნა და არა იმ­პორ­ტის შე­ზღუდ­ვა.

ელემენტი 1.5: ტრანზაქციურ დანახარჯებს მნიშვნელობა აქვს

ტრანზაქციის ხარჯი ხელს უშლის ვაჭრობას.

ნე­ბა­ყოფ­ლო­ბი­თი სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა ხელს უ­წყობს თა­ნამ­შრომ­ლო­ბას და გ­ვეხ­მა­რე­ბა სა­სურ­ვე­ლის მეტი რა­ო­დე­ნო­ბით მი­ღე­ბა­ში. თუმცა, თვი­თონ ვაჭ­რო­ბის პ­რო­ცე­სიც ხარ­ჯი­ა­ნია. პო­ტენ­ცი­უ­რი სა­ვაჭ­რო პარტნი­ო­რე­ბის მო­ძი­ე­ბა­ში, ვაჭ­რო­ბის პი­რო­ბე­ბის მო­ლა­პა­რა­კე­ბებ­სა და სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბის და­ხურ­ვა­ში ი­ხარ­ჯე­ბა დრო, ძა­ლის­ხმე­ვა და სხვა რე­სურ­სე­ბი. ამ­გვა­რად და­ხარ­ჯულ რე­სურ­სებს ტრანზაქციის ხარჯი ე­წო­დე­ბა და ისინი ხელს უშ­ლი­ან სიმ­დიდ­რის დაგ­რო­ვე­ბას. ისინი ზღუ­და­ვენ ჩვენს პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბებს და ურ­თი­ერ­თსა­სარ­გებ­ლო ვაჭ­რო­ბი­დან მი­ღე­ბუ­ლი სარ­გებ­ლის რე­ა­ლი­ზა­ცი­ას.
ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯი ზოგ­ჯერ მა­ღა­ლია ისეთი ფი­ზი­კუ­რი დაბ­რკო­ლე­ბე­ბის გამო, რო­გო­რიც არის ო­კე­ა­ნე­ე­ბი, მ­დი­ნა­რე­ე­ბი და მთები, რომ­ლე­ბიც არ­თუ­ლე­ბენ პ­რო­დუქ­ტე­ბის მომ­ხმა­რებ­ლე­ბამ­დე მი­წო­დე­ბის პ­რო­ცე­დუ­რას. გ­ზებ­ში ინ­ვეს­ტი­ცი­ას და ტრან­სპორ­ტი­რე­ბი­სა და კო­მუ­ნი­კა­ცი­ე­ბის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბას შე­უძ­ლია ეს ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯი შე­ამ­ცი­როს. სხვა შემ­თხვე­ვა­ში ამ­გვა­რი ხარჯი შე­საძ­ლოა ძა­ლი­ან მა­ღა­ლი იყოს, ინ­ფორ­მა­ცი­ის ნაკ­ლე­ბო­ბის გამო. მა­გა­ლი­თად, შე­საძ­ლოა გსურთ კ­ლას­ში და­ვა­ლე­ბუ­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ში­ნა­არ­სის წიგ­ნის მე­ო­რა­დი ეგ­ზემპლა­რის შე­ძე­ნა, მაგ­რამ არ იცით, ვის აქვს და ვის სურს გა­ყი­დოს ამ­გვა­რი წიგნი თ­ქვენ­თვის მი­სა­ღებ ფასად. თქვენ უნდა მო­ძებ­ნოთ ა­და­მი­ა­ნი, რო­მელ­საც სურს მის მიერ გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი წიგ­ნის გა­ყიდ­ვა: ის დრო და ე­ნერ­გია, რო­მელ­საც ამ­გვარ ძი­ე­ბა­ში და­ხარ­ჯავთ, თ­ქვე­ნი ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარ­ჯის შე­მად­გე­ნე­ლი ნა­წი­ლია. სხვა შემ­თხვე­ვებ­ში, ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯი მა­ღა­ლია ისეთი მა­რე­გუ­ლი­რე­ბე­ლი ბა­რი­ე­რე­ბის გამო, რო­გო­რიც არის გა­და­სა­ხა­დე­ბი, ლი­ცენ­ზი­რე­ბის მო­თხოვ­ნე­ბი, სამთავრობო რეგულაციები, ფასის კონ­ტრო­ლი, ტარიფები, ან იმ­პორტთან და­კავ­ში­რე­ბით საიმპორტო კვოტები. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, ამ­გვა­რი ბა­რი­ე­რე­ბი ფი­ზი­კუ­რია, სა­ინ­ფორ­მა­ციო თუ პო­ლი­ტი­კუ­რი, მა­ღა­ლი ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯი ამ­ცი­რებს ვაჭ­რო­ბი­დან პო­ტენ­ცი­ურ შე­მო­სუ­ლო­ბას.
ა­და­მი­ა­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც სხვებს ეხ­მა­რე­ბი­ან ვაჭ­რო­ბის ორ­გა­ნი­ზე­ბა­სა და ოპ­ტი­მა­ლუ­რი არ­ჩევ­ნის გა­კე­თე­ბა­ში, ამ­ცი­რე­ბენ ტრან­ზაქ­ცი­ის და­ნა­ხარ­ჯებს და ხელს უ­წყო­ბენ ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს. ამ­გვა­რი ს­პე­ცი­ა­ლის­ტე­ბი, რომ­ლებ­საც ზოგ­ჯერ შუამავლებს უ­წო­დე­ბენ, არიან წიგ­ნის მა­ღა­ზი­ე­ბი კამ­პუ­სებ­ში, უძ­რა­ვი ქო­ნე­ბის ა­გენ­ტე­ბი, აქციების ბროკერი, ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის დი­ლე­რე­ბი და სხვა­დას­ხვა სახის მერჩანტები. ბევრ ა­და­მი­ანს სჯერა, რომ შუ­ა­მავ­ლე­ბი ზრდი­ან სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის ფასს და ა­მავდრო­უ­ლად ა­რა­ნა­ი­რი სარ­გე­ბე­ლი მო­აქვთ. ეს რომ სი­მარ­თლე იყოს, ა­და­მი­ა­ნე­ბი არ ი­სარ­გებ­ლებ­დნენ ამ­გვა­რი მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბით. ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯი ხელს უშლის ვაჭ­რო­ბას, ხოლო შუ­ა­მავ­ლე­ბი ამ­ცი­რე­ბენ ამ­გვარ და­ნა­ხარ­ჯებს. ა­მი­ტო­მაც ა­ფა­სე­ბენ ა­და­მი­ა­ნე­ბი შუ­ა­მავ­ლე­ბის მიერ გა­წე­ულ მომ­სა­ხუ­რე­ბას.
მა­გა­ლი­თად, სურ­სა­თით მო­ვაჭ­რე შუ­ა­მა­ვა­ლია. (რა თქმა უნდა, დღეს უ­ზარ­მა­ზა­რი სუ­პერ­მარ­კე­ტე­ბი მ­რა­ვა­ლი ა­და­მი­ა­ნის საქ­მი­ა­ნო­ბას მო­ი­ცავს, მაგ­რამ ერ­თობ­ლი­ო­ბა­ში მათი მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბი სა­შუ­ა­მავ­ლოა). და­ფიქ­რდით იმ დროსა და ძა­ლის­ხმე­ვა­ზე, რო­მე­ლიც და­ი­ხარ­ჯე­ბო­და ერთი კერ­ძის მომ­ზა­დე­ბა­ში, თუ მომ­ხმა­რებ­ლებს მო­უ­წევ­დათ პირ­და­პირ ფერ­მე­რებ­თან ურ­თი­ერ­თო­ბა ბოსტნე­უ­ლის შე­სა­ძე­ნად, ან ციტ­რუ­სის მომ­ყვა­ნებ­თან შე­თან­ხმე­ბა ხილის შე­ძე­ნის თა­ო­ბა­ზე, მერ­ძე­ვე­ებ­თან - რძის ან ყ­ვე­ლის და რან­ჩოს მფლო­ბე­ლებ­თან ან მე­თევ­ზე­ებ­თან - ხორ­ცის ან თევ­ზის სა­ყიდ­ლად. სა­სურ­სა­თო მა­ღა­ზი­ე­ბი თავად ურ­თი­ერ­თო­ბენ მათ­თან მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის ნაც­ვლად, სა­ქო­ნელს მო­სა­ხერ­ხე­ბელ სა­ვაჭ­რო ად­გილმდე­ბა­რე­ო­ბა­ზე ა­თავ­სე­ბენ და უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ სა­ი­მე­დო რა­ო­დე­ნო­ბით მა­რა­გებს. სა­თა­ნა­დოდ ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბა­დი ბაზ­რე­ბით, სურ­სა­თის მა­ღა­ზი­ე­ბის და სხვა შუ­ა­მავ­ლე­ბის მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბი მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად ამ­ცი­რე­ბენ ტრან­ზაქ­ცი­ის და­ნა­ხარ­ჯებს და პო­ტენ­ცი­ურ მ­ყიდ­ვე­ლებს და გამ­ყიდ­ვე­ლებს უ­მარ­ტი­ვე­ბენ ვაჭ­რო­ბი­დან სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბის პ­რო­ცე­დუ­რას. ეს მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბი ზრდი­ან ვაჭ­რო­ბის მო­ცუ­ლო­ბას და ხელს უ­წყო­ბენ ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს.
მოგ­ვი­ა­ნე­ბით გან­ვი­ხი­ლავთ, როგორ შე­იძ­ლე­ბა წარ­მო­იქ­მნას ბაზ­რე­ბი ა­რას­რულ­ყო­ფი­ლი კონ­კუ­რენ­ცი­ით, მა­გა­ლი­თად იმ შემ­თხვე­ვებ­ში, რო­დე­საც ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა ან ტექ­ნო­ლო­გია მო­ნო­პო­ლი­ურ პ­რი­ვი­ლე­გი­ას აძ­ლევს ერთ ა­და­მი­ანს ან კომ­პა­ნი­ას. ერთი მომ­წო­დებ­ლის ან მონოპოლიის არ­სე­ბო­ბის საფრ­თხე გან­სა­კუთ­რე­ბით კარ­გად ჩანს სა­სი­ცო­ცხლო მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბის რე­სურ­სებ­თან მი­მარ­თე­ბა­ში, შემ­თხვე­ვებ­ში, რო­დე­საც კონ­კრე­ტუ­ლი ქვე­ყა­ნა არის ბუ­ნებ­რი­ვი აირის ან ნავ­თო­ბის ერ­თა­დერ­თი მიმ­წო­დე­ბე­ლი.
ბოლო წლებ­ში ტექ­ნო­ლო­გი­ამ შე­ამ­ცი­რა უ­ამ­რა­ვი სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბის ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯი. სენ­სო­რულ ეკ­რან­ზე თითის ერთი გას­მით მ­ყიდ­ვე­ლებს შე­უძ­ლი­ათ მი­ი­ღონ ინ­ფორ­მა­ცია თით­ქმის ყველა პ­რო­დუქ­ტის პო­ტენ­ცი­უ­რი გამ­ყიდ­ვე­ლის შე­სა­ხებ. აპ­ლი­კა­ცი­ე­ბი ყო­ველ­დღი­უ­რად გა­მო­ი­ყე­ნე­ბა ფილ­მე­ბის, ტან­საც­მლის, სა­ყო­ფა­ცხოვ­რე­ბო სა­ქონ­ლის შე­სა­ძე­ნად, სას­ტუმ­როს ნომ­რის სა­პოვ­ნე­ლად, მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან კონ­ცერ­ტზე ან დიდ სა­ფეხ­ბურ­თო მატჩზე დას­წრე­ბის ბი­ლე­თე­ბის სა­ყიდ­ლად და ტაქ­სის შე­საკ­ვე­თა­დაც კი. ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარ­ჯის ამ­გვარ­მა შემ­ცი­რე­ბამ გა­ზარ­და ვაჭ­რო­ბის მო­ცუ­ლო­ბა და უფრო მაღალ დო­ნე­ზე ასწია ცხოვ­რე­ბის ს­ტან­დარ­ტე­ბი.

ელემენტი 1.6: ფასები ბალანსს ქმნის

ფასები აბალანსებენ მყიდველის და გამყიდველის არჩევანს.

სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბი გავ­ლე­ნას ახ­დენს რო­გორც მ­ყიდ­ვე­ლე­ბის, ისე - გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის არ­ჩე­ვან­ზე. რო­დე­საც სა­ქონ­ლის ფა­სე­ბის ზრდა აძ­ვი­რებს პ­რო­დუქტს მ­ყიდ­ვე­ლე­ბის­თვის, ისინი, ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ, ნაკ­ლებს შე­ი­ძე­ნენ. შე­სა­ბა­მი­სად, არ­სე­ბობს ნე­გა­ტი­უ­რი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა სა­ქონ­ლის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის ფასსა და მო­თხოვ­ნილ რა­ო­დე­ნო­ბას შორის. ამ ნე­გა­ტი­ურ ურ­თი­ერ­თო­ბას „მოთხოვნის კანონი“ ე­წო­დე­ბა.
გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის­თვის, ამ პ­რო­დუქ­ტის ფასის ზრდა და­მა­ტე­ბით შე­მო­სა­ვალს წარ­მოქ­მნის, რო­მე­ლიც მათ სულ უფრო მეტი პ­რო­დუქ­ტის მი­წო­დე­ბის სურ­ვილს უღ­ვი­ვებს. ამ­გვა­რად, არ­სე­ბობს და­დე­ბი­თი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა სა­ქონ­ლის ფასსა და მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის მიერ მი­წო­დე­ბულ რა­ო­დე­ნო­ბას შორის. ამ­გვარ და­დე­ბით ურ­თი­ერ­თო­ბას „მიწოდების კანონი“ ე­წო­დე­ბა.
მო­თხოვ­ნის კა­ნო­ნი იმ­დე­ნად უ­ნი­ვერ­სა­ლუ­რია, რომ ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ა­თწლე­უ­ლე­ბის მან­ძილ­ზე უ­შე­დე­გოდ ე­ძებ­დნენ მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან გა­მო­ნაკ­ლისს. თუმცა, სა­ჭი­როა გ­ვახ­სოვ­დეს, რომ მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ მი­წო­დე­ბის კა­ნო­ნი თით­ქმის ყო­ველ­თვის მუ­შა­ობს, მის­თვის მაინც არ­სე­ბობს გა­მო­ნაკ­ლი­სე­ბი. მა­გა­ლი­თად, კო­ლე­ჯის ს­ტუ­დენ­ტი მუ­შა­ობს (თა­ვი­სი შ­რო­მის შე­თა­ვა­ზე­ბას ახ­დენს) ს­წავ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის გა­და­სახ­დე­ლად. ახლა წარ­მო­იდ­გი­ნეთ, რომ მისი ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბა (მისი შ­რო­მის გა­ყიდ­ვის ფასი) ა­ი­წევს. თუ ეს მას სა­შუ­ა­ლე­ბას მის­ცემს და­ფა­როს სას­წავ­ლებ­ლის ხარ­ჯე­ბი უფრო ნაკ­ლებ­სა­ა­თი­ა­ნი მუ­შა­ო­ბით, მან შე­საძ­ლოა გა­და­წყვი­ტოს ნაკ­ლე­ბად ი­მუ­შა­ოს, ს­წავ­ლის­თვის მეტი დროის და­სათ­მო­ბად.
ფა­სე­ბის, მო­თხოვ­ნილ ხა­რისხსა და მი­წო­დე­ბულ რა­ო­დე­ნო­ბას შორის და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბის ი­ლუსტრი­რე­ბის­თვის ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ხ­ში­რად გ­რა­ფი­კებს ი­ყე­ნე­ბენ. ამ დროს სა­ქონ­ლის ფასი ვერ­ტი­კა­ლურ Y-ღერძზე გან­თავ­სდე­ბა, ხოლო რა­ო­დე­ნო­ბა ერთ ერ­თე­ულ დროში (მა­გა­ლი­თად, კვირა, თვე ან წელი) ჰო­რი­ზონ­ტა­ლურ - X-ღერძზე. მა­გა­ლი­თად ა­ვი­ღოთ ნა­ყი­ნი, ხოლო ვა­ლუ­ტად - ქარ­თუ­ლი ლარი (GEL). მე-2 გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა გ­ვიჩ­ვე­ნებს მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის კ­ლა­სი­კურ გ­რა­ფიკს. მო­თხოვ­ნის მრუდი მი­უ­თი­თებს ნა­ყი­ნის სხვა­დას­ხვა რა­ო­დე­ნო­ბა­ზე, რო­მელ­საც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი შე­ი­ძე­ნენ ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ ფასად. მი­აქ­ცი­ეთ ყუ­რა­დღე­ბა მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დის დაღ­მა­ვალ მარ­ჯვე­ნა მი­მარ­თუ­ლე­ბას, რო­მე­ლიც იმაზე მე­ტყვე­ლებს, რომ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მეტ ნა­ყინს შე­ი­ძე­ნენ ფა­სე­ბის კ­ლე­ბის პა­რა­ლე­ლუ­რად. ეს არის მო­თხოვ­ნის კა­ნო­ნის გ­რა­ფი­კუ­ლი გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა.
მი­წო­დე­ბის მრუდი მი­უ­თი­თებს ნა­ყი­ნის სხვა­დას­ხვა რა­ო­დე­ნო­ბა­ზე, რომ­ლის სხვა­დას­ხვა ფასში მი­წო­დე­ბა­ზე არიან მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბი თა­ნახ­მა. რო­გორც მე-2 გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა­შია ნაჩ­ვე­ნე­ბი, მრუდი მარ­ჯვე­ნა აღ­მა­ვა­ლი მი­მარ­თუ­ლე­ბით მიდის, რაც იმაზე მე­ტყვე­ლებს, რომ მ­წარ­მო­ებ­ლებს სურ­ვი­ლი ექ­ნე­ბათ უფრო მეტი პ­რო­დუქ­ტი მი­ა­წო­დონ უფრო მაღალ ფასად. მი­წო­დე­ბის მრუდი წარ­მო­ად­გენს მი­წო­დე­ბის კა­ნო­ნის გ­რა­ფი­კულ გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბას.
გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა 2: მო­თხოვ­ნა, მი­წო­დე­ბა და წო­ნას­წო­რო­ბის ფასი
კ­ლა­სი­კუ­რი მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის გ­რა­ფი­კი, უჩ­ვე­ნებს ნა­ყი­ნის რა­ო­დე­ნო­ბას, რომ­ლის ყიდ­ვაც სურთ მომ­ხმა­რებ­ლებს, ხოლო მ­წარ­მო­ებ­ლებს სურთ მისი კონ­კრე­ტულ ფასად მი­წო­დე­ბა. ფასი ვერ­ტი­კა­ლურ Y ღერძზეა ნაჩ­ვე­ნე­ბი, ხოლო რა­ო­დე­ნო­ბა ჰო­რი­ზონ­ტა­ლურ X ღერძზე. წო­ნას­წო­რო­ბის ფასი, რო­მე­ლიც მი­წო­დე­ბი­სა და მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დე­ე­ბის გა­დაკ­ვე­თის ად­გილ­ზე გვხვდე­ბა, არის 5 ქარ­თუ­ლი ლარი ერთ ლიტრ ნა­ყინ­ზე. სხვა სი­ტყვე­ბით რომ ვთქვათ, რო­დე­საც ლიტრი ნა­ყი­ნი 5 ლარი ღირს, პ­რო­დუქ­ტის რა­ო­დე­ნო­ბა, რომ­ლის შე­ძე­ნაც სურთ კ­ლი­ენ­ტებს, უდრის იმ რა­ო­დე­ნო­ბას, რომ­ლის მი­წო­დე­ბაც სურთ მ­წარ­მო­ებ­ლებს.
ახლა რე­ა­ლუ­რად მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან სა­კი­თხზე გა­და­ვი­დეთ: ჩვენს მა­გა­ლით­ში ფასი მი­ე­მარ­თე­ბა ნიშ­ნულ­ზე - 5 ლარი ერთ ლიტრ ნა­ყინ­ზე, რო­მე­ლიც მო­თხოვ­ნილ რა­ო­დე­ნო­ბას მი­წო­დე­ბულ რა­ო­დე­ნო­ბას გა­უ­ტო­ლებს. 5 ლარის ო­დე­ნო­ბით წონასწორობის ფასით, ქარ­თველ მომ­ხმა­რებ­ლებს ექ­ნე­ბათ სურ­ვი­ლი შე­ი­ძი­ნონ 15 ათასი ლიტრი ნა­ყი­ნი დღეში, იგივე რა­ო­დე­ნო­ბით, რამ­დე­ნის მი­წო­დე­ბაც სურთ ნა­ყი­ნის მ­წარ­მო­ებ­ლებს. ფა­სე­ბი ახ­დე­ნენ ნა­ყი­ნის მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის და მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის არ­ჩევ­ნის კო­ორ­დი­ნი­რე­ბას და ა­ბა­ლან­სე­ბენ მათ.
თუ ფასი 5 ლარზე მა­ღა­ლია - მა­გა­ლი­თად 7,5 ლარი - მ­წარ­მო­ებ­ლებს მ­სურ­ვე­ლე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბა­ზე მეტი ნა­ყი­ნი ექ­ნე­ბათ. 7,5 ლარად მ­წარ­მო­ე­ბე­ლე­ბი ვერ შეს­ძლე­ბენ გა­ყი­დონ იმ­დე­ნი­ვე ერ­თე­უ­ლი, რამ­დე­ნიც სურთ. მა­რა­გე­ბი მო­ი­მა­ტებს და ზედ­მე­ტი რა­ო­დე­ნო­ბით მი­წო­დე­ბა ა­ი­ძუ­ლებს რამ­დე­ნი­მე მ­წარ­მო­ე­ბელს ფა­სე­ბის კ­ლე­ბას, ზედ­მე­ტი მა­რა­გე­ბის შემ­ცი­რე­ბის მიზ­ნით. ფა­სე­ბის კლება გაგ­რძელ­დე­ბა, სანამ არ მოხ­დე­ბა 5-ლა­რი­ა­ნი წო­ნას­წო­რო­ბის ფასის მიღ­წე­ვა. ეს მარ­ტი­ვად და­სა­ნა­ხია, ვიდრე შემ­თხვე­ვა, რო­დე­საც ფასი წო­ნას­წო­რო­ბის ფასზე მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბა, სა­ბაზ­რო ძა­ლე­ბი ფასს წო­ნას­წო­რო­ბის­კენ დას­წევს.
შე­სა­ბა­მი­სად, თუ ნა­ყი­ნის ფასი 5 ლარზე ნაკ­ლე­ბია, მა­გა­ლი­თად 2,5 ლარი - მომ­ხმა­რებ­ლებს იმაზე მეტი რა­ო­დე­ნო­ბით პ­რო­დუქ­ცი­ის შე­ძე­ნის სურ­ვი­ლი გა­უჩ­ნდე­ბათ, ვიდრე მ­წარ­მო­ებ­ლებს ენ­დო­მე­ბათ მი­წო­დე­ბა. ეს ახ­დენს ზედ­მე­ტი მო­თხოვ­ნის გე­ნე­რი­რე­ბას და ბაზ­რის ფასს ა­ი­ძუ­ლებს გა­ი­ზარ­დოს, სანამ ის არ და­უბ­რუნ­დე­ბა 5-ლა­რი­ან წო­ნას­წო­რო­ბის დონეს. მ­ყიდ­ვე­ლე­ბის და გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის არ­ჩე­ვა­ნი ერ­თმა­ნეთს და­ემ­თხვე­ვა მ­ხო­ლოდ ფა­სე­ბის წო­ნას­წო­რო­ბის დროს და ბაზ­რის ფასი ამ დო­ნის­კენ გა­და­ად­გილ­დე­ბა.
ა­უქ­ცი­ო­ნის სის­ტე­მა eBay-ზე ახ­დენს მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის დე­მონ­სტრი­რე­ბას ისეთ პი­რო­ბებ­ში, რო­მე­ლიც ბევ­რის­თვის ნაც­ნო­ბია. eBay-ზე გამ­ყიდვ­ლე­ბი მი­უ­თი­თე­ბენ სა­თა­და­რი­გო ფასს - მი­ნი­მა­ლურ ფასს, რომ­ლის მი­ღე­ბაც სურთ სა­ქო­ნელ­ში; მ­ყიდ­ვე­ლებს შეჰ­ყავთ მაქ­სი­მა­ლუ­რი ფ­სო­ნე­ბი - მაქ­სი­მა­ლუ­რი ფასი, რომ­ლის გა­დახ­დაც სურთ ამ­გვარ ნივთში. ა­უქ­ცი­ო­ნე­ბის მარ­თვის სის­ტე­მა მო­ახ­დენს მ­ყიდ­ვე­ლე­ბის სა­ხე­ლით ფ­სო­ნის და­დე­ბას წი­ნას­წარ დად­გე­ნი­ლი ბიჯით. ფ­სო­ნე­ბის და­დე­ბის პ­რო­ცე­დუ­რა გ­რძელ­დე­ბა მა­ნამ­დე, სანამ არ ა­მო­ი­წუ­რე­ბა ა­უქ­ცი­ო­ნის ვადა, ან მ­ყიდ­ვე­ლი არ და­ა­ჭერს ღი­ლაკს „იყიდე ახლა“ და და­ე­თან­ხმე­ბა პ­რო­დუქ­ტის დად­გე­ნი­ლი ფასით შე­ძე­ნას. სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა შედ­გე­ბა მ­ხო­ლოდ მაშინ, რო­დე­საც მ­ყიდ­ვე­ლი გამ­ყიდ­ვე­ლის მი­ნი­მა­ლურ მო­თხოვ­ნილ ფასზე მაღალ ფსონს გა­ა­კე­თებს. ასეთ შემ­თხვე­ვა­ში, სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა შედ­გე­ბა და ორივე - მ­ყიდ­ვე­ლიც და გამ­ყიდ­ვე­ლიც სარ­გე­ბელს ნა­ხა­ვენ.
სხვა ბაზრებზე მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის ძა­ლე­ბი eBay-ს ონ­ლა­ინ მა­ღა­ზი­ის მსგავ­სად მოქ­მე­დე­ბენ, თუმცა ოდნავ ნაკ­ლე­ბად აშ­კა­რა ფორ­მით. მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დის სი­მაღ­ლე მი­უ­თი­თებს მაქ­სი­მა­ლურ ფასს რომ­ლის გა­დახ­დაც სურს მომ­ხმა­რე­ბელს სა­ქონ­ლის და­მა­ტე­ბით ერ­თე­უ­ლის­თვის, ხოლო მი­წო­დე­ბის მ­რუ­დის სი­მაღ­ლე უჩ­ვე­ნებს მი­ნი­მა­ლურ ფასს, რომ­ლი­თაც მ­წარ­მო­ებ­ლებს სურთ და­მა­ტე­ბი­თი ერ­თე­უ­ლის მი­წო­დე­ბა. სანამ ფასი იმ­ყო­ფე­ბა მომ­ხმა­რებ­ლის მიერ გა­და­სახ­დე­ლი სა­სურ­ვე­ლი თან­ხის მაქ­სი­მა­ლურ ო­დე­ნო­ბას და გამ­ყიდვ­ლის მი­ნი­მა­ლურ შე­თა­ვა­ზე­ბულ ფასს შორის, ად­გი­ლი აქვს პო­ტენ­ცი­ურ სარ­გე­ბელს სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბი­დან. გარდა ამისა, რო­დე­საც მიღ­წე­უ­ლია წო­ნას­წო­რო­ბის ფასი, გან­ხორ­ცი­ელ­დე­ბა გა­რი­გე­ბი­დან ყველა პო­ტენ­ცი­უ­რი სარ­გე­ბე­ლი.
ამ­გვა­რად მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი, როგორ წესი ყი­დუ­ლო­ბენ მ­ხო­ლოდ ისეთ ერ­თე­უ­ლებს, რომ­ლებ­საც ისინი ფაქ­ტი­ურ ფასზე მეტად ა­ფა­სე­ბენ. ამის მსგავ­სად, მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბი მ­ხო­ლოდ იმ ერ­თე­უ­ლებს მი­ა­წო­დე­ბენ, რომ­ლე­ბიც შე­საძ­ლოა ა­წარ­მო­ონ ფასზე ნაკ­ლე­ბი ღი­რე­ბუ­ლე­ბით. წო­ნას­წო­რო­ბის ფასის შემ­თხვე­ვა­ში, ერ­თე­უ­ლე­ბი ი­წარ­მო­ე­ბა და ი­ყი­დე­ბა მა­ნამ­დე, სანამ სა­ქონ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის ა­ღე­მა­ტე­ბა მის სა­წარ­მო­ებ­ლად სა­ჭი­რო რე­სურ­სე­ბის ხარჯს. დას­კვნა: სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბი არა მ­ხო­ლოდ ა­ბა­ლან­სე­ბენ მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის მო­ცუ­ლო­ბებს, ა­რა­მედ ასევე მი­ა­ნიშ­ნე­ბენ მ­წარ­მო­ებ­ლებს მი­ა­წო­დონ ის სა­ქო­ნე­ლი, რო­მე­ლიც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის იმაზე მეტად ღი­რე­ბუ­ლია, ვიდრე ამ­გვა­რი სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბის ხარჯი. ეს ნე­ბის­მი­ერ ბა­ზარს ეხება.
ჩვენ დი­ნა­მი­ურ სამ­ყა­რო­ში ვ­ცხოვ­რობთ. დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში მოხ­დე­ბა ცვლი­ლე­ბე­ბი, რომ­ლე­ბიც თავის მხრივ შეც­ვლი­ან სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის მო­თხოვ­ნას და მი­წო­დე­ბას. ისეთი ფაქ­ტო­რე­ბი, რო­გო­რიც არის მომ­ხმა­რებ­ლის შე­მო­სა­ვა­ლი, შე­სა­ბა­მი­სი სა­ქონ­ლის ფა­სე­ბი, მო­მა­ვალ­ში ფა­სე­ბის ზრდის მო­ლო­დი­ნი და ბაზ­რის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე მომ­ხმა­რე­ბელ­თა რა­ო­დე­ნო­ბა, ი­მოქ­მე­დებს ბა­ზარ­ზე სა­ქონ­ლის მო­თხოვ­ნა­ზე. ცვლი­ლე­ბა ნე­ბის­მი­ერ ამ ფაქ­ტორ­ში შეც­ვლის იმ სა­ქონ­ლის რა­ო­დე­ნო­ბას, რომ­ლის შე­ძე­ნის სურ­ვი­ლიც მომ­ხმა­რებ­ლებს სხვა­დას­ხვა ფასის შემ­თხვე­ვა­ში ექ­ნე­ბათ. სხვა სი­ტყვე­ბით რომ ვთქვათ, ცვლი­ლე­ბე­ბი ამ ფაქ­ტო­რებ­ში გა­მო­იწ­ვევს მო­თხოვ­ნის ცვლი­ლე­ბას, გა­და­ად­გი­ლე­ბას მ­თლი­ა­ნი მო­თხოვ­ნის მ­რუდ­ში. მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ვი­ცო­დეთ გან­სხვა­ვე­ბა მო­თხოვ­ნის ცვლი­ლე­ბა­სა (გა­და­ად­გი­ლე­ბა მ­თლი­ან მო­თხოვ­ნის მ­რუდ­ში) და მო­თხოვ­ნი­ლი რა­ო­დე­ნო­ბის ცვლი­ლე­ბას (სა­ქონ­ლის ფასის ცვლი­ლე­ბის შე­დე­გად გა­მოწ­ვე­უ­ლი მოძ­რა­ო­ბა მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დის გა­ყო­ლე­ბით) შორის. (მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი შე­ნიშ­ვნა ს­ტუ­დენ­ტე­ბის­თვის: მო­თხოვ­ნის ცვლი­ლე­ბი­სა და მო­თხოვ­ნი­ლი რა­ო­დე­ნო­ბის ცვლი­ლე­ბის ერ­თმა­ნეთ­ში არევა ერთ-ერთი ყ­ვე­ლა­ზე გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი შეც­დო­მაა ე­კო­ნო­მი­კა­ში. გარდა ამისა, ე­კო­ნო­მი­კის ლექ­ტო­რებს ძა­ლი­ან უყ­ვართ შე­კი­თხვე­ბის დასმა ამ თე­მას­თან და­კავ­ში­რე­ბით. ჭკვი­ა­ნი ს­ტუ­დენ­ტე­ბი ამ ინ­ფორ­მა­ცი­ას ით­ვა­ლის­წი­ნე­ბენ.)
მე-3 გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა­ზე ნაჩ­ვე­ნე­ბია სა­ქონ­ლის სა­ბაზ­რო ფა­სებ­ზე მო­თხოვ­ნის ზრდის გავ­ლე­ნა. წარ­მო­იდ­გი­ნეთ, რომ ად­გი­ლი აქვს მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის შე­მო­სავ­ლის ზრდას ან გა­ყი­ნუ­ლი ი­ო­გურ­ტის, ნა­ყი­ნის ერ­თგვა­რი შემ­ცვლე­ლის ფასის მა­ტე­ბას. ეს ცვლი­ლე­ბე­ბი გაზ­რდის მო­თხოვ­ნას ნე­ბის­მი­ე­რი ფასის ნა­ყინ­ზე, რაც იწ­ვევს მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დის მარ­ჯვნივ გა­და­ად­გი­ლე­ბას D1-დან D2-მდე. შე­დე­გად, უფრო ძ­ლი­ე­რი მო­თხოვ­ნა ნა­ყი­ნის წო­ნას­წო­რო­ბის ფასს ზემოთ ას­წევს 5 ლა­რი­დან 7 ლა­რამ­დე. ახალ მაღალ წო­ნას­წო­რო­ბის ფასად, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის მიერ მო­თხოვ­ნი­ლი რა­ო­დე­ნო­ბა კვლავ ბა­ლან­სში მოვა მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის მიერ მო­წო­დე­ბულ რა­ო­დე­ნო­ბას­თან. უნდა ა­ღი­ნიშ­ნოს, რომ მო­თხოვ­ნის ზრდა (გა­და­ად­გი­ლე­ბა მ­თლი­ან მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დე­ში) გა­მო­იწ­ვევს მი­წო­დე­ბუ­ლი რა­ო­დე­ნო­ბის ზრდას 15 ა­თა­სი­დან 20 ა­თა­სამ­დე; ეს არის მოძ­რა­ო­ბა არ­სე­ბუ­ლი მი­წო­დე­ბის მ­რუ­დის გა­ყო­ლე­ბა­ზე.
მომ­ხმა­რებ­ლის შე­მო­სავ­ლის კლება ან გა­ყი­ნუ­ლი ი­ო­გურ­ტის და­ბა­ლი ფა­სე­ბი სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო ე­ფექტს იწ­ვევს. ეს ცვლი­ლე­ბე­ბი ამ­ცი­რე­ბენ ნა­ყინ­ზე მო­თხოვ­ნას (მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დის მარ­ცხნივ გა­და­ად­გი­ლე­ბა), დაბლა წევენ ფასს და ამ­ცი­რე­ბენ წო­ნას­წო­რო­ბის მო­ცუ­ლო­ბას.
გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა 3: მო­თხოვ­ნის ზრდა იწ­ვევს უფრო მაღალ ფა­სებს
კ­ლა­სი­კუ­რი მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის გ­რა­ფი­კი, რო­მელ­შიც ნაჩ­ვე­ნე­ბია პ­რო­დუქ­ტის ფასზე მო­თხოვ­ნის ზრდის გავ­ლე­ნა. ფასი ვერ­ტი­კა­ლურ Y ღერძზე, ხოლო ერ­თე­უ­ლე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბა - ჰო­რი­ზონ­ტა­ლურ X ღერძზეა გა­მო­სა­ხუ­ლი. მო­თხოვ­ნის ზრდა იწ­ვევს ფა­სე­ბის და მი­წო­დე­ბუ­ლი რა­ო­დე­ნო­ბის ზრდას; ახალი წო­ნას­წო­რო­ბა მარ­ჯვნივ და ზემოთ მოძ­რა­ობს, რაც შე­ე­სა­ბა­მე­ბა უფრო მაღალ ფასს და უფრო მაღალ რე­ა­ლი­ზე­ბულ რა­ო­დე­ნო­ბას.
მოდით და­ვუბ­რუნ­დეთ ბაზ­რის მი­წო­დე­ბე­ბის მ­ხა­რეს. ცვლი­ლე­ბა ფაქ­ტო­რებ­ში, რომ­ლე­ბიც თავის მხრივ ცვლი­ან სა­ქონ­ლის მი­წო­დე­ბის ერთი ერ­თე­უ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბას, გა­მო­იწ­ვევს მ­თლი­ა­ნი მი­წო­დე­ბის მ­რუ­დის გა­და­ად­გი­ლე­ბას. ცვლი­ლე­ბე­ბი, რომ­ლი­თაც მ­ცირ­დე­ბა ერთი ერ­თე­უ­ლის ფასი (მა­გა­ლი­თად, ტექ­ნო­ლო­გი­ის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა ან სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბა­ში გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბის უფრო და­ბა­ლი ფა­სე­ბი), გა­მო­იწ­ვევს მ­თლი­ა­ნი მი­წო­დე­ბის მ­რუ­დის მარ­ჯვნივ გა­და­ად­გი­ლე­ბას. და პი­რი­ქით, ცვლი­ლე­ბე­ბი, რომ­ლე­ბიც აძ­ვი­რე­ბენ სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბას, რო­გო­რიც არის უფრო მა­ღა­ლი ფა­სე­ბი სა­ჭი­რო ინ­გრე­დი­ენ­ტებ­ზე ან მ­წარ­მო­ებ­ლებ­ზე და­კის­რე­ბუ­ლი უფრო მა­ღა­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბი შე­ამ­ცი­რებს მი­წო­დე­ბას, რაც, თავის მხრივ, გა­მო­იწ­ვევს მი­წო­დე­ბის მ­რუ­დის მარ­ცხნივ გა­და­ად­გი­ლე­ბას.
და­ვუშ­ვათ, რომ იზ­რდე­ბა ნა­ყი­ნის წარ­მო­ე­ბა­ში გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი ინ­გრე­დი­ენ­ტე­ბის - ნა­ღე­ბი­სა და რძის ფა­სე­ბი. რა სახის გავ­ლე­ნა ექ­ნე­ბა ამ რე­სურ­სე­ბის ფასის შემ­ცი­რე­ბას ნა­ყი­ნის მი­წო­დე­ბა­სა და სა­ბაზ­რო ფასზე? თუ თ­ქვე­ნი პა­სუ­ხია ის, რომ მი­წო­დე­ბა გა­იზ­რდე­ბა, ხოლო სა­ბაზ­რო ფასი და­ი­წევს, თქვენ მარ­თა­ლი ხართ. მე-4 ნა­ხატ­ში ეს სა­კი­თხი გა­მო­სა­ხუ­ლია მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის კონ­ტექ­სტში. ნა­ღებ­ზე და რძეზე და­ბა­ლი ფა­სე­ბი შე­ამ­ცი­რებს ნა­ყი­ნის ერთ ერ­თე­ულ­ზე წარ­მო­ე­ბის ხარჯს, რაც გა­მო­იწ­ვევს მი­წო­დე­ბის მ­რუ­დის მარ­ჯვნივ გა­და­ად­გი­ლე­ბას (S1-დან S2-მდე). შე­დე­გად, ნა­ყი­ნის წო­ნას­წო­რო­ბის ფასი შემ­ცირ­დე­ბა 5-დან 3 ლა­რამ­დე. ახალ დაბალ ფასად მო­თხოვ­ნი­ლი რა­ო­დე­ნო­ბა გა­იზ­რდე­ბა და კვლავ გა­უ­ტოლ­დე­ბა დღეში მი­წო­დე­ბუ­ლი 20 ათასი ლიტ­რის მო­ცუ­ლო­ბას. შე­ნიშ­ვნა: მი­წო­დე­ბის ზრდამ (მ­თლი­ა­ნი მ­რუ­დის გა­და­ად­გი­ლე­ბა) შე­ამ­ცი­რა ნა­ყი­ნის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა და გა­ზარ­და მო­თხოვ­ნი­ლი რა­ო­დე­ნო­ბა - მოძ­რა­ო­ბა არ­სე­ბუ­ლი მო­თხოვ­ნის მ­რუ­დის გა­ყო­ლე­ბა­ზე. თუ წარ­მო­იქ­მნე­ბა ცვლი­ლე­ბე­ბი, რომ­ლე­ბიც გაზ­რდი­ან ნა­ყი­ნის წარ­მო­ე­ბის ხარჯს (მა­გა­ლი­თად, ინ­გრე­დი­ენ­ტებ­ზე უფრო მა­ღა­ლი ფა­სე­ბი), შე­დე­გი გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბა: მი­წო­დე­ბის კლება (გა­და­ად­გი­ლე­ბა მარ­ცხნივ), ნა­ყი­ნის ფასის ზრდა და გა­ყი­დუ­ლი რა­ო­დე­ნო­ბის შემ­ცი­რე­ბა.
გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა 4: მი­წო­დე­ბის ზრდა იწ­ვევს უფრო დაბალ ფა­სებს
კ­ლა­სი­კუ­რი მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის გ­რა­ფი­კი, რო­მე­ლიც უჩ­ვე­ნებს გაზ­რდი­ლი მი­წო­დე­ბის გავ­ლე­ნას პ­რო­დუქ­ტის ფა­სებ­ზე. ფასი გა­მო­სა­ხუ­ლია ვერ­ტი­კა­ლურ Y ღერძზე, ხოლო ერ­თე­უ­ლე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბა ჰო­რი­ზონ­ტა­ლურ X ღერძზე. და­ბა­ლი ერ­თე­უ­ლის ფასი მი­წო­დე­ბის მრუდს მარ­ჯვნივ გა­დას­წევს, რითაც გაზ­რდის მი­წო­დე­ბუ­ლი პ­რო­დუქ­ტის რა­ო­დე­ნო­ბას და შე­ამ­ცი­რებს ფა­სებს; წო­ნას­წო­რო­ბის წერ­ტი­ლი მარ­ჯვნივ და ქვე­ვით იწევს, რაც ნიშ­ნავს დაბალ ფა­სებს და დიდი რა­ო­დე­ნო­ბით გა­ყიდ­ვებს.
ბაზ­რის ამ­გვა­რი ცვლი­ლე­ბე­ბი მო­მენ­ტა­ლუ­რად არ ხორ­ცი­ელ­დე­ბა. მომ­ხმა­რებ­ლებს და მ­წარ­მო­ებ­ლებს დრო დას­ჭირ­დე­ბათ ახალ პი­რო­ბებ­ზე მო­სარ­გე­ბად. ფაქ­ტი­უ­რად, დი­ნა­მი­ურ სამ­ყა­რო­ში ცვლი­ლე­ბის პ­რო­ცე­სი უ­წყვე­ტად მიმ­დი­ნა­რე­ობს. ცვლი­ლე­ბე­ბის გავ­ლე­ნას მო­თხოვ­ნა­სა და მი­წო­დე­ბა­ში, ასევე ფაქ­ტო­რებ­ში, რომ­ლე­ბიც გან­სა­ზღვრა­ვენ მ­რუ­დე­ბის გა­და­ად­გი­ლე­ბას, ბაზ­რის მე­ქა­ნიზ­მე­ბის გა­აზ­რე­ბის­თვის გა­დამ­წყვე­ტი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვთ. მო­თხოვ­ნი­სა და მი­წო­დე­ბის ა­ნა­ლიზს კიდევ ბევ­რჯერ შევ­ხვდე­ბით ამ წიგნ­ში.

ელემენტი 1.7: მოგება პროდუქტიულობის მაჩვენებელია

მოგება ხელს უწყობს საწარმოების პროდუქტიულობას, რაც ზრდის რესურსების ნაყოფიერებას, მაშინ როდესაც ზარალი იწვევს რესურსების არაეფექტურად გამოყენებას და ამცირებს მათ ღირებულებას.

სა­წარ­მო­ე­ბი ყი­დუ­ლო­ბენ ბუ­ნებ­რივ რე­სურ­სებს, შ­რო­მას, კა­პი­ტალს და სა­მე­წარ­მეო ნიჭს. ეს პროდუქტიული რესურსები შემ­დეგ სა­ქონ­ლად და მომ­სა­ხუ­რე­ბად ტრანსფორ­მირ­დე­ბა და მომ­ხმა­რებ­ლებ­ზე ი­ყი­დე­ბა. საბაზრო ეკონომიკაში მ­წარ­მო­ებ­ლებს მო­უ­წევთ რე­სურ­სე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ წარ­მო­ე­ბა­ში გა­მო­ყე­ნე­ბის­გან გა­მი­ჯვნა, რად­გან რე­სურ­სე­ბის მფლო­ბე­ლე­ბი მათ ისეთ ფა­სე­ბად შეს­თა­ვა­ზე­ბენ, რომ­ლე­ბიც არ იქ­ნე­ბა მათი ნე­ბის­მი­ერ სხვა მომ­ხმა­რე­ბელ­ზე მი­ყიდ­ვით გა­მო­მუ­შა­ვე­ბულ­ზე ნაკ­ლე­ბი. სა­ქონ­ლის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის მი­წო­დე­ბა­ზე მ­წარ­მო­ებ­ლის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ხარჯი გა­უ­ტოლ­დე­ბა რე­სურ­სე­ბის სხვა პო­ტენ­ცი­უ­რი სარ­გებ­ლო­ბის­გან გა­მი­ჯვნა­ში მო­თხოვ­ნილ ხარჯს.
მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი გან­სხვა­ვე­ბა არ­სე­ბობს წარ­მო­ე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ ხარჯსა და ხარ­ჯის ს­ტან­დარ­ტუ­ლი ბუ­ღალ­ტრუ­ლი დათ­ვლის მე­თო­დებს შორის. ბუ­ღალ­ტრე­ბი ფირ­მის წ­მინ­და შე­მო­სავ­ლის და­ან­გა­რი­შე­ბა­ზე არიან ო­რი­ენ­ტი­რე­ბუ­ლი, რაც ოდნავ გან­სხვავ­დე­ბა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი მოგებისგან. წ­მინ­და შე­მო­სავ­ლის და­ან­გა­რი­შე­ბა­ში არ გათ­ვა­ლის­წინ­დე­ბა კომ­პა­ნი­ის სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი აქ­ტი­ვე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი და­ნა­ხარ­ჯი.
ბუ­ღალ­ტრე­ბი არ ით­ვა­ლის­წი­ნე­ბენ ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ ხარჯს, ე­კო­ნო­მის­ტე­ბის­გან გან­სხვა­ვე­ბით.(6) შე­დე­გად, ე­კო­ნო­მის­ტე­ბის შე­ფა­სე­ბის სა­ფუძ­ველ­ზე, კომ­პა­ნი­ის წ­მინ­და შე­მო­სა­ვა­ლი გა­და­ა­ფა­სებს მო­გე­ბას. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ით­ვა­ლის­წი­ნე­ბენ იმ ფაქტს, რომ კომ­პა­ნი­ის სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი აქ­ტი­ვე­ბი შე­საძ­ლოა სხვა ფორ­მით იყოს გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი. ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ხარ­ჯის და­ფარ­ვა თუ არ მოხ­დე­ბა, რე­სურ­სე­ბი სხვა ფორ­მით იქ­ნე­ბა გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი.
კომ­პა­ნი­ის მო­გე­ბა შე­საძ­ლოა გა­ნი­სა­ზღვროს შემ­დე­გი ფორ­მით:
მო­გე­ბა = მ­თლი­ა­ნი შე­მო­სა­ვა­ლი - მ­თლი­ა­ნი ხარჯი
მარ­ტი­ვად, კომ­პა­ნი­ის მ­თლი­ა­ნი შე­მო­სა­ვა­ლი არის ყველა გა­ყი­დუ­ლი სა­ქონ­ლის სა­რე­ა­ლი­ზა­ციო ფასი (P) გამ­რავ­ლე­ბუ­ლი ყველა გა­ყი­დუ­ლი სა­ქონ­ლის რა­ო­დე­ნო­ბა­ზე (Q). მო­გე­ბის მი­სა­ღე­ბად, კომ­პა­ნი­ამ უნდა მო­ახ­დი­ნოს მეტი შე­მო­სავ­ლის გე­ნე­რი­რე­ბა მისი პ­რო­დუქ­ტე­ბის რე­ა­ლი­ზა­ცი­ი­დან, ვიდრე სა­ქონ­ლის სა­წარ­მო­ებ­ლად სა­ჭი­რო რე­სურ­სე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი და­ნა­ხარ­ჯი. ამ­გვა­რად, კომ­პა­ნია გა­მო­ი­მუ­შა­ვებს მო­გე­ბას მ­ხო­ლოდ იმ შემ­თხვე­ვა­ში, თუ მას შეს­წევს უნარი ა­წარ­მო­ოს ისეთი სა­ქო­ნე­ლი ან მომ­სა­ხუ­რე­ბა, რო­მელ­საც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი ა­ფა­სე­ბენ იმ რე­სურ­სე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მეტად, რომ­ლე­ბიც სა­ჭი­როა ამ­გვა­რი პ­რო­დუქ­ტე­ბის სა­წარ­მო­ებ­ლად.
მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი არ შე­ი­ძე­ნენ სა­ქო­ნელს, თუ მათ­თვის ამ­გვა­რი სა­ქონ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა მისი ფასის ტოლ­ფა­სი ან მასზე მეტი არ იქ­ნე­ბა. თუ მომ­ხმა­რებ­ლებს ექ­ნე­ბათ იმაზე მეტის გა­დახ­დის სურ­ვი­ლი, ვიდრე წარ­მო­ე­ბის ხარ­ჯია, მ­წარ­მო­ებ­ლის მიერ რე­სურ­სე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი სარ­გებ­ლო­ბის­გან გა­მი­ჯვნის გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბა მომ­გე­ბი­ა­ნი იქ­ნე­ბა. მო­გე­ბა არის რე­სურ­სე­ბის უფრო მეტად ღი­რე­ბუ­ლად გარ­დაქ­მნის ჯილდო.
სა­წარ­მოს ხელ­მძღვა­ნე­ლე­ბი ისეთ სა­ქო­ნელს და მომ­სა­ხუ­რე­ბას ა­წარ­მო­ე­ბენ, რომ­ლე­ბიც მო­გე­ბას წარ­მოქ­მნი­ან. თუმცა, ყ­ვე­ლა­ფე­რი ყო­ველ­თვის ისე არ ხდება, რო­გორც მო­სა­ლოდ­ნე­ლია. ზოგ­ჯერ ბიზ­ნეს-კომ­პა­ნი­ე­ბი ვერ ა­ხერ­ხე­ბენ მათი პ­რო­დუქ­ტე­ბის გა­ყიდ­ვას ისეთ ფასად, რომ მოხ­დეს ამ­გვარ პ­რო­დუქ­ცი­ა­ზე გა­წე­უ­ლი ხარ­ჯე­ბის და­ფარ­ვა. ზარალი წარ­მო­იშ­ვე­ბა მაშინ, რო­დე­საც გა­ყიდ­ვი­დან მი­ღე­ბუ­ლი მ­თლი­ა­ნი შე­მო­სა­ვა­ლი სა­ქონ­ლის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბა­ში გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ ხარ­ჯზე ნაკ­ლე­ბია. ზა­რა­ლი არის ისეთი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის მ­წარ­მო­ე­ბელ კომ­პა­ნი­ებ­ზე და­კის­რე­ბუ­ლი ჯა­რი­მა, რომ­ლებ­საც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მათი წარ­მო­ე­ბის­თვის სა­ჭი­რო რე­სურ­სებ­ზე ნაკ­ლე­ბად ა­ფა­სე­ბენ. ზა­რა­ლი იმაზე მე­ტყვე­ლებს, რომ კონ­კრე­ტუ­ლი რე­სურ­სე­ბი სხვა პ­რო­დუქ­ტე­ბის წარ­მო­ე­ბა­ში უ­კე­თე­სად იქ­ნე­ბა გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი.
და­ვუშ­ვათ, რომ ბულ­გა­რეთ­ში (რო­დე­საც ქვეყ­ნის ვა­ლუ­ტა ბულ­გა­რუ­ლი ლევი (BGN) იყო), პე­რან­გის მ­წარ­მო­ე­ბელს თვეში ათასი პე­რან­გის წარ­მო­ე­ბი­სა და ბა­ზარ­ზე გან­თავ­სე­ბის­თვის შე­ნო­ბის და სა­ჭი­რო მან­ქა­ნა-და­ნად­გა­რე­ბის ი­ჯა­რა­ში, მუ­შა­ხე­ლის, ნაჭ­რის, ღი­ლე­ბის და სხვა მა­სა­ლე­ბის შე­ძე­ნა­ში თვეში 20 000 ლევი ე­ხარ­ჯე­ბო­და. თუ მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი ერთ პე­რანგს 22 ლევად გა­ყი­დის, 1000 პე­რან­გის რე­ა­ლი­ზა­ცი­ი­დან შე­მო­სავ­ლის სახით ის 22 000 ლევის, ან 2 000 ლევის ო­დე­ნო­ბით მო­გე­ბას მი­ი­ღებს. პე­რან­გის მ­წარ­მო­ე­ბელ­მა შექ­მნა სიმ­დიდ­რე - თა­ვის­თვის და მისი მომ­ხმა­რებ­ლის­თვის. წარ­მო­ე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მეტი ფასის გა­დახ­დის სურ­ვი­ლით, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი აღ­მო­ა­ჩე­ნენ, რომ ისინი პე­რან­გებს იმაზე მეტად ა­ფა­სე­ბენ, ვიდრე ამ­გვა­რი პ­რო­დუქ­ტის წარ­მო­ე­ბის­თვის სა­ჭი­რო რე­სურ­სებს. მ­წარ­მო­ებ­ლის მო­გე­ბა არის ჯილდო რე­სურ­სე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ზრდის­თვის, მათი მეტად მა­ღა­ლი შე­ფა­სე­ბის მქონე პ­რო­დუქ­ტად გა­დაქ­ცე­ვის გზით.
მე­ო­რეს მხრივ, თუ პე­რან­გებ­ზე მო­თხოვ­ნა იკ­ლებს და პ­რო­დუქ­ტი მ­ხო­ლოდ 17 ლევად გა­ი­ყი­დე­ბა, მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი 17 000 ლევის გა­მო­ი­მუ­შა­ვებს და თვეში 3 000 ლევის და­კარ­გავს. ზა­რა­ლი წარ­მო­იქ­მნე­ბა იმის გამო, რომ მ­წარ­მო­ებ­ლის მოქ­მე­დე­ბებ­მა შე­ამ­ცი­რა გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბის ფა­სე­უ­ლო­ბა. პე­რან­გე­ბი (სა­ბო­ლოო პ­რო­დუქ­ტი) მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის იმაზე ნაკ­ლე­ბად ფა­სე­უ­ლია, ვიდრე სხვა პ­რო­დუქ­ტე­ბი, რომ­ლე­ბიც შე­საძ­ლოა დამ­ზად­დეს ამ­გვა­რი რე­სურ­სე­ბის­გან. ჩვენ არ ვამ­ბობთ, რომ მომ­ხმა­რებ­ლებ­მა ყო­ველ­თვის იციან, რომ პე­რან­გის დამ­ზა­დე­ბის­თვის გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბი მეტად ღი­რე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბო­და, თუ მათ რო­მე­ლი­მე სხვა პ­რო­დუქ­ტად გა­და­ვაქ­ცევ­დით. თუმცა მათი კომ­ბი­ნი­რე­ბუ­ლი არ­ჩე­ვა­ნი ამ ინ­ფორ­მა­ცი­ას აწ­ვდის მ­წარ­მო­ებ­ლებს, ზა­რა­ლის შემ­ცი­რე­ბის­თვის ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბის მო­ტი­ვა­ცი­ას­თან ერთად.
სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კა­ში, სა­წარ­მო­ე­ბის ზა­რა­ლი და ბიზ­ნე­სის წა­რუ­მა­ტებ­ლო­ბა თან­მიმ­დევ­რუ­ლად მუ­შა­ო­ბენ ერთ შე­დეგ­ზე - საქ­მი­ა­ნო­ბის ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რო­ბის შე­წყვე­ტა, რო­გო­რიც არის პე­რან­გე­ბის წარ­მო­ე­ბა, რომ­ლის ხარ­ჯე­ბი ა­ღე­მა­ტე­ბა მათ თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბას. ზა­რა­ლი და საქ­მი­ა­ნო­ბის წა­რუ­მა­ტებ­ლო­ბა რე­სურ­სებს გა­და­ა­ნაც­ვლებს სხვა სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბის­კენ, რომ­ლე­ბიც მეტად ფას­დე­ბა. ამ­გვა­რად, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ საქ­მი­ა­ნო­ბის წა­რუ­მა­ტებ­ლო­ბა ხ­ში­რად მ­ტკივ­ნე­უ­ლია მისი მფლო­ბე­ლე­ბის­თვის, ინ­ვეს­ტო­რე­ბი­სა და კომ­პა­ნი­ის თა­ნამ­შრომ­ლე­ბის­თვის, ყო­ვე­ლი­ვე ამას და­დე­ბი­თი მ­ხა­რეც აქვს: ისინი გა­მო­ა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბენ რე­სურ­სებს, რომ­ლე­ბიც შე­საძ­ლოა წა­რე­მარ­თოს სიმ­დიდ­რის შემ­ქმნელ პ­რო­ექ­ტებ­ზე.
მო­სახ­ლე­ო­ბის ცხოვ­რე­ბის დონე იზ­რდე­ბა, თუ მათი რე­სურ­სე­ბით - მიწა, შე­ნო­ბე­ბი, შრომა და სა­მე­წარ­მეო ნიჭი - ი­წარ­მო­ე­ბა ღი­რე­ბუ­ლი სა­ქო­ნე­ლი და მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბი. ნე­ბის­მი­ერ კონ­კრე­ტულ დროს ხელ­მი­საწ­ვდო­მია პო­ტენ­ცი­უ­რი სა­ინ­ვეს­ტი­ციო პ­რო­ექ­ტე­ბის ვირ­ტუ­ა­ლუ­რად შე­უ­ზღუ­და­ვი რა­ო­დე­ნო­ბა. ამ ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი­დან ზო­გი­ერ­თი გაზ­რდის რე­სურ­სე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბას მათი სა­ქონ­ლად და მომ­სა­ხუ­რე­ბად ტრანსფორ­მი­რე­ბის გზით, რო­მელ­საც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მაღალ ფასად ა­ფა­სე­ბენ. ეს ხელს შე­უ­წყობს ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს. სხვა ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი შე­ამ­ცი­რე­ბენ რე­სურ­სე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბას და შე­ამ­ცი­რე­ბენ ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს. თუ ჩვენ ვა­პი­რებთ მაქ­სი­მა­ლუ­რი მი­ვი­ღოთ ხელ­მი­საწ­ვდო­მი რე­სურ­სე­ბი­დან, პ­რო­ექ­ტე­ბი, რომ­ლე­ბიც ღი­რე­ბუ­ლე­ბას ზრდი­ან, წინ უნდა წა­მო­ი­წი­ოს, ხოლო პ­რო­ექ­ტებ­მა, რომ­ლებ­შიც ნაკ­ლე­ბად პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლად გა­მო­ი­ყე­ნე­ბა რე­სურ­სე­ბი, უკან უნდა და­ი­ხი­ოს. ს­წო­რედ ამას ა­კე­თებს მო­გე­ბა-ზა­რა­ლი.
ჩვენ ვ­ცხოვ­რობთ ც­ვა­ლე­ბა­დი გე­მოვ­ნე­ბე­ბის და ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბის, ა­რას­რულ­ყო­ფი­ლი ცოდ­ნის და გა­ურ­კვევ­ლო­ბე­ბით სავსე სამ­ყა­რო­ში. ბიზ­ნე­სის მფლო­ბე­ლე­ბი ვერ იქ­ნე­ბი­ან დარ­წმუ­ნე­ბუ­ლი იმაში, თუ რო­გო­რი იქ­ნე­ბა მო­მა­ვალ­ში სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბი ან წარ­მო­ე­ბის მო­მა­ვა­ლი ხარ­ჯე­ბი. მათი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი მო­ლო­დი­ნებს ე­ფუძ­ნე­ბა. თუმცა სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კის ჯილდო-ჯა­რი­მის სტრუქ­ტუ­რა ნა­თე­ლია. წარ­მა­ტე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბი­ან ის მეწარმეები, რომ­ლებ­საც ს­წო­რედ გან­სა­ზღვრა­ვენ და ე­ფექ­ტუ­რად ა­წარ­მო­ე­ბენ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის მომ­ხიბ­ვლელ სა­ქო­ნელს და მომ­სა­ხუ­რე­ბებს და მათ ყი­დი­ან თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მაღალ ფასად. და პი­რი­ქით, მე­წარ­მე­ე­ბი, რომ­ლე­ბიც რე­სურ­სებს ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რად ა­ნა­წი­ლე­ბენ ს­ფე­რო­ებ­ში, სადაც და­ბა­ლი მო­თხოვ­ნა არ­სე­ბობს, გა­ნიც­დი­ან ზა­რალს და ფი­ნან­სურ სირ­თუ­ლე­ებს.
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ზო­გი­ერ­თი ა­და­მი­ა­ნი აკ­რი­ტი­კებს საქ­მი­ა­ნო­ბის წა­რუ­მა­ტებ­ლო­ბას, რო­მე­ლიც სა­ბაზ­რო პ­რო­ცე­სებს ახ­ლავს თან, წა­ხა­ლი­სე­ბი­სა და დას­ჯის ს­წო­რედ ეს სის­ტე­მა დევს სა­ბაზ­რო წარ­მა­ტე­ბის სა­ფუძ­ველ­ში. სა­ინ­ტე­რე­სოა, რომ მე­წარ­მე­ე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა, რომ­ლე­ბიც თავ­და­პირ­ვე­ლად წა­რუ­მა­ტებ­ლე­ბი იყ­ვნენ, შემ­დგომ­ში ძა­ლი­ან წარ­მა­ტე­ბუ­ლი ბიზ­ნეს­მე­ნე­ბი ხ­დე­ბი­ან. ამის მა­გა­ლი­თი სტივ ჯობ­სია. „Apple“-იდან წას­ვლის შემ­დეგ 1985 წელს, ჯობსმა და­ა­ფუძნა კომ­პა­ნია „neXT“, რო­მე­ლიც, მისი აზრით, პერ­სო­ნა­ლუ­რი კომ­პი­უ­ტე­რე­ბის შემ­დგომ თა­ო­ბას ა­წარ­მო­ებ­და. კომ­პა­ნია ძლივს ირ­ჩენ­და თავს. თუმცა ჯობსმა გა­მოც­დი­ლე­ბი­დან გაკ­ვე­თი­ლი მიიღო. ის „Apple“-ში დაბ­რუნ­და 1997 წელს და მალე „iPhone“, „iPad“ და სხვა ი­ნო­ვა­ცი­უ­რი პ­რო­დუქ­ტი შექ­მნა, რომ­ლებ­მაც ბა­ზარ­ზე დიდ წარ­მა­ტე­ბას მი­აღ­წი­ეს.
დას­კვნა აშ­კა­რაა: მო­გე­ბა ინ­ვეს­ტი­ცი­ებს წარ­მარ­თავს წარ­მა­ტე­ბუ­ლი პ­რო­ექ­ტე­ბის მი­მარ­თუ­ლე­ბით, რომ­ლე­ბიც ხელს უ­წყო­ბენ ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს, მაშინ, რო­დე­საც ზა­რალს რე­სურ­სე­ბი ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რი პ­რო­ექ­ტე­ბის­კენ მიჰ­ყავთ. ეს უ­აღ­რე­სად მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ფუნ­ქცი­აა. ე­კო­ნო­მი­კურ სის­ტე­მებს, რომ­ლე­ბიც კარ­გად ვერ ას­რუ­ლე­ბენ ამ ფუნ­ქცი­ას, სა­ვა­რა­უ­დოდ სტაგნაცია, ან მეტად რთული მდგო­მა­რე­ო­ბა ე­მუქ­რე­ბათ.

ელემენტი 1.8: შემოსავალი წარმოიქმნება სხვებისთვის სარგებლის მოტანით

ადამიანები შემოსავალს გამოიმუშავებენ სხვებისთვის ღირებული ნივთების შეთავაზების გზით.

ყველა ადამიანი ერთმანეთისგან ბევრი თვისებით განსხვავდება - მათი საწარმოო უნარების, პრეფერენციების, სპეციალიზებული უნარების, მოსაზრებების და რისკებზე წასვლის სურვილით. ეს განსხვავებები მოქმედებენ ადამიანების შემოსავალზე, რადგან ისინი მოქმედებენ იმ საქონლის და მომსახურების ღირებულებაზე, რომლის შეძენაც სურთ და შეუძლიათ სხვებს შესთავაზონ.
საბაზრო ეკონომიკაში ადამიანების უმრავლესობა, რომელიც მაღალ შემოსავალს გამოიმუშავებენ, ამგვარად იქცევიან იმის გამო, რომ ისინი სხვებს სთავაზობენ ისეთ ნივთებს, რომლებსაც თავად თვითღირებულებაზე მეტად აფასებენ. თუ ეს ადამიანები არ უზრუნველყოფენ ღირებულ საქონელს ან მომსახურებას, კომპანიები (და არაპირდაპირ მომხმარებლები) არ გადაუხდიან მათ ასე გულუხვად. მორალი შემდეგია: თუ გსურთ მაღალი შემოსავალი გამოიმუშაოთ, უკეთესად უნდა გაიანგარიშოთ, როგორ გააკეთოთ რაღაც, რაც სხვებს დიდად დაეხმარება. მეორეს მხრივ, თუ არ შეგიძლიათ ან არ გსურთ დაეხმაროთ სხვებს მათთვის ღირებული ფორმით, თქვენი შემოსავალი დაბალი იქნება.
ეს პირდაპირი კავშირი სხვების დახმარებასა და შემოსავლის მიღებას შორის თითოეულ ჩვენთაგანს გვაძლევს ძლიერ მოტივაციას შევიძინოთ უნარები, განვივითაროთ ნიჭი და დავხვეწოთ ისეთი ჩვევები, რომლებიც დაგვეხმარება სხვებს შევთავაზოთ ღირებული საქონელი და მომსახურებები. კოლეჯის სტუდენტები დიდ ხანს სწავლობენ, უძლებენ სტრესს და გასწევენ ფინანსურ ხარჯს სწავლის გადასახადის სახით, რათა გახდნენ ექიმები, პედაგოგები, ბუღალტრები და ინჟინრები. სხვა ადამიანები გადიან ტრენინგებს, სერტიფიცირების კურსებს და იღებენ გამოცდილებას, რაც დაეხმარება მათ გახდნენ ელექტრიკოსები, ტექნიკური მომსახურების გამწევები ან ვებ-გვერდების დიზაინერები. სხვა ადამიანები ახორციელებენ ინვესტიციებს და იწყებენ საქმიანობებს. რატომ აკეთებენ ამას ადამიანები?
რიგ შემთხვევაში ადამიანები მოტივირებული არიან მსოფლიოს გაუმჯობესების ძლიერი პირადი სურვილით. თუმცა - და ეს ძალიან მნიშვნელოვანია - იმ ადამიანებსაც კი, რომლებსაც არ ადარდებთ მსოფლიო და რომელთა სტიმული უმეტესად შემოსავლის მიღებაა, ძლიერი მოტივაცია ექნებათ განივითარონ ისეთი უნარები და განახორციელონ ის ქმედებები, რომლებიც სხვებისთვის ღირებულია. მაღალი შემოსავალი მოდის ისეთი საქონლის და მომსახურების შეთავაზებიდან, რომლებიც სხვებისთვის ღირებულია. ადამიანებს, რომლებიც დიდი სიმდიდრის გამომუშავებას ცდილობენ, ძლიერი მოტივაცია ექნებათ განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციონ იმას, თუ რა სურთ სხვებს. იმ ადამიანებსაც კი, რომლებსაც მსოფლიოს გაუმჯობესება სურთ, სჭირდებათ ინფორმაცია განათლებისა და იმ უნარების შესახებ, რომელთა შეძენაც შეუძლიათ და რომლებიც მსოფლიოს უკეთესობისკენ შეცვლაში დაეხმარება მათ. ამგვარი ინფორმაცია ზოგადად სხვადასხვა საქმიანობაში შემოსავლის მიღების შესაძლებლობებზეა დამოკიდებული.
ზოგიერთი ადამიანი ფიქრობს, რომ მაღალი შემოსავლის მქონე პირები სხვების ექსპლოატაციას უნდა ეწეოდნენ. თუმცა ის ადამიანები, რომლებიც მაღალ შემოსავალს იღებენ კარგად ფუნქციონირებად ბაზარზე, როგორც წესი ამას აკეთებენ სხვებისთვის ისეთი პროდუქტების შეთავაზებით, რომლებიც მათთვის ღირებულია და რომლისთვისაც მათ ფულის გადახდა სურთ. ლერი ფეიჯი და სერგეი ბრინი მილიარდელები გახდნენ იმიტომ, რომ მომხმარებლებმა მიიჩნიეს, რომ Google მეტად ემსახურება მათ მოთხოვნებს, ვიდრე Yahoo! ან Ask Jeeves. პოპულარული მომღერლებიც შეგვიძლია მაგალითად მოვიყვანოთ. ბიონსე და ტეილორ სვიფტი უზარმაზარ შემოსავალს იღებენ, რადგან მილიონობით ადამიანს მოსწონს მათი მუსიკა. საზოგადოების როლი მდგომარეობს თამაშის "წესების" სამართლიანობის უზრუნველყოფაში და სხვებისთვის მაღალი მარჟით გამარჯვების ხელშეწყობაში რადგანაც მათ თამაში კარგად გამოსდით. პრობლემები წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც საზოგადოება მოძველებულ ტექნოლოგიებზეა კონცენტრირებული და უჭირს მისი ჩანაცვლება. ეს იწვევს საჯარო პოლიტიკურ განხილვებს, რასაც მივყავართ ვიღაცის პოლიტიკური ინტერესების დაცვამდე და არა გონივრული ეკონომიკური გადაწყვეტილების მიღებამდე.
მეწარმეები წარმატებას უმეტესად იმით აღწევენ, რომ მილიონობით მომხმარებელი მათ მიერ წარმოებულ პროდუქტებს მომხიბვლელად მიიჩნევს. აწ გარდაცვლილი სემ ვოლტონი, „Walmart“-ის მაღაზიათა ქსელის დამფუძნებელი, ერთ-ერთი უმდიდრესი ადამიანი გახდა შეერთებულ შტატებში, რადგან მან დაიანგარიშა, როგორ შეიძლებოდა დიდი რაოდენობით სასაქონლო-მატერიალური მარაგების ეფექტურად მართვა და ამერიკის პატარა ქალაქებში ფასდაკლებით ბრენდული საქონლის გაყიდვა. „Microsoft“-ის თანადამფუძნებლები ბილ გეითსი და პოლ ალენი მილიარდერები გახდნენ ისეთი პროდუქტების ნაკრების შემუშავებით, რომლებმაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა პერსონალური კომპიუტერების ეფექტურობა და თავსებადობა. მილიონობით მომხმარებელმა, რომლებსაც არაფერი სმენიათ ვოლტონის, გეითსისა თუ ალენის შესახებ, სარგებელი ნახეს ამ ადამიანების ნიჭით და მათ მიერ შექმნილი პროდუქტების გამოყენებით. ამ მამაკაცებმა უამრავი ფული გამოიმუშავეს იმიტომ, რომ ისინი მრავალ ადამიანს დაეხმარნენ.
„კარგი კაპიტალისტების“ მოცემული მაგალითები შეგვიძლია მოვიძიოთ გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებშიც. შესაძლოა ბილ გეითსივით ცნობილი არ არის, მაგრამ ჩეხმა პროგრამისტმა პაველ ბაუდიშმა შექმნა ანტივირუსული პროგრამა „Avast“, რომელმაც პოპულარობა მოიხვეჭა კიბერუსაფრთხოების სფეროში და რამდენიმე მილიარდი დოლარი მოუტანა თავად პაველს. პოლონელმა მექანიკოსმა ზბიგნევ სოსნოვსკიმ ველოსიპედების მწარმოებელი გაკოტრებამდე მისული სახელმწიფო კომპანია წელიწადში 1 მილიონი ველოსიპედის მწარმოებელ ბრენდად - „Kross“ აქცია. დაგუგლეთ „Talking Tom Cat“ და იპოვით საბავშვო ვიდეოების ძალიან პოპულარულ ნაკრებს, რომლებიც ახალგაზრდა სლოვენიელმა წყვილმა - იზო და სამო ლოგინებმა შექმნეს და მიჰყიდეს ჩინელ მეწარმეს მილიარდ დოლარზე მეტ ფასად.

ელემენტი 1.9: ღირებულება შემოსავალს და სიმდიდრეს ქმნის

ცხოვრების მაღალი სტანდარტების წყაროს ქმნის ადამიანებისთვის ღირებული საქონლის და მომსახურების წარმოება, და არა სამუშაო ადგილები.

მოხ­მა­რე­ბა წარ­მო­ად­გენს ყველა წარ­მო­ე­ბის ერ­თა­დერთ მი­ზანს და არსს; მე­წარ­მის ინ­ტე­რე­სი კი გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბუ­ლი უნდა იყოს მ­ხო­ლოდ იმ დო­ნემ­დე, რაც ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია მომ­ხმა­რე­ბელ­თა ინ­ტე­რეს­თა და­სა­ცა­ვად.
Adam Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, Volume II Glasgow Edition (Indianapolis: Liberty Fund, Inc., [1776] 1981): 660. ასევე ხელ­მი­საწ­ვდო­მია ბ­მულ­ზე: http://www.econlib.org/library/Smith/smWN.html
რო­გორც ადამ ს­მიტ­მა 240 წლის წინ აღ­ნიშ­ნა, მოხ­მა­რე­ბა ყველა წარ­მო­ე­ბის მი­ზა­ნია. თუმცა მოხ­მა­რე­ბა წარ­მო­ე­ბამ­დე მ­ხო­ლოდ ლექ­სი­კო­ნებ­ში გვხვდე­ბა. შე­მო­სა­ვა­ლი და ცხოვ­რე­ბის ს­ტან­დარ­ტე­ბი ვერ გა­იზ­რდე­ბა ა­და­მი­ა­ნე­ბის­თვის ღი­რე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბის გა­უზ­რდე­ლად.
უ­და­ვოდ, ა­და­მი­ა­ნე­ბის­თვის ღი­რე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის გა­ნად­გუ­რე­ბა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბას გა­ა­უ­ა­რე­სებს. ეს მ­ტკი­ცე­ბუ­ლე­ბა იმ­დე­ნად აშ­კა­რაა, რომ ამაზე სა­უ­ბა­რი სუ­ლე­ლუ­რა­დაც კი ჟღერს. თუმცა ზოგ­ჯერ მი­ი­ღე­ბა პო­ლი­ტი­კე­ბი მცდარ ი­დე­ა­ზე დაყ­რდნო­ბით, რომ­ლის მი­ხედ­ვი­თაც სა­ქონ­ლის გა­ნად­გუ­რე­ბა სა­ზო­გა­დო­ე­ბას სარ­გე­ბელს მო­უ­ტანს. 1933 წელს შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის კონ­გრეს­მა მიიღო სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო რე­გუ­ლი­რე­ბის აქტი (AAA) მა­რა­გე­ბის შემ­ცი­რე­ბის და ამ­გვა­რად სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პ­რო­დუქ­ტე­ბის ფა­სე­ბის კ­ლე­ბის ა­ღ­კვე­თის მიზ­ნით. „ახალი კურ­სის“ პო­ლი­ტი­კის ფარ­გლებ­ში, ფე­დე­რა­ლურ­მა მ­თავ­რო­ბამ ფერ­მე­რებს ა­უ­ნა­ზღა­უ­რა ხვნის ხარ­ჯე­ბი მათი ბამ­ბის, ხორ­ბლის, სი­მინ­დი­სა და სხვა მო­სავ­ლის პ­რო­პორ­ცი­უ­ლად. კარ­ტო­ფი­ლის მომ­ყვან­მა ფერ­მე­რებ­მა მი­ი­ღეს კომ­პენ­სა­ცია ი­მი­სათ­ვის, რომ მო­ეხ­დი­ნათ კარ­ტო­ფი­ლის სა­ღე­ბა­ვით დაშ­ხეფ­ვა, რათა პ­რო­დუქ­ტი ა­და­მი­ა­ნის მიერ მო­სახ­მა­რებ­ლად შე­უ­სა­ბა­მო ყო­ფი­ლი­ყო. ჯან­მრთე­ლი სა­ქო­ნე­ლი, ცხვა­რი და ღო­რე­ბი და­იკ­ლა და და­ი­მარ­ხა მა­სი­ურ სა­საფ­ლა­ო­ზე, რათა ეს პ­რო­დუქ­ტი ბა­ზარ­ზე არ მოხ­ვედ­რი­ლი­ყო. მ­ხო­ლოდ 1933 წელს AAA-ს ფარ­გლებ­ში ექვსი მი­ლი­ო­ნი გოჭი და­იკ­ლა. უ­ზე­ნა­ეს­მა სა­სა­მარ­თლომ კა­ნო­ნი ა­რა­კონ­სტი­ტუ­ცი­უ­რად ცნო 1936 წელს, თუმცა მა­ნამ­დე მან მი­ლი­ო­ნო­ბით ღი­რე­ბუ­ლი სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პ­რო­დუქ­ტი წა­არ­თვა ა­მე­რი­კელ მომ­ხმა­რე­ბელს. გარდა ამისა, ამ კა­ნო­ნის შეც­ვლი­ლი ფორ­მე­ბის სა­ფუძ­ველ­ზე, დღე­საც კი შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის მ­თავ­რო­ბა გა­ნაგ­რძობს სხვა­დას­ხვა ფერ­მე­რე­ბის წარ­მო­ე­ბის შე­ზღუდ­ვას. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ იმ ა­და­მი­ა­ნე­ბის პო­ლი­ტი­კუ­რი მო­თხოვ­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც სარ­გე­ბელს ი­ღე­ბენ ამ­გვა­რი პო­ლი­ტი­კე­ბი­დან, გარ­კვე­ულ­წი­ლად გა­სა­გე­ბია, ეს პ­როგ­რა­მე­ბი ამ­სხვრე­ვენ ღი­რე­ბულ რე­სურ­სებს და ერს ა­ღა­რი­ბე­ბენ.
შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი არ არის მარტო პო­ლი­ტი­კუ­რი წ­ნე­ხის გა­მო­ყე­ნე­ბით ფერ­მე­რე­ბის „მ­ხარ­და­ჭე­რა­ში“, რაშიც გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლე­ბის და მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის უზრმა­ზა­რი თან­ხე­ბი ი­ხარ­ჯე­ბა. ევ­რო­კავ­ში­რის „ერ­თი­ა­ნი სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პო­ლი­ტი­კაც“ ევ­რო­კავ­ში­რის ბი­უ­ჯე­ტის ერთ-ერთი უმ­სხვი­ლე­სი და ყ­ვე­ლა­ზე სა­და­ვო ნა­წი­ლია.
სა­სოფ­ლო მე­ურ­ნე­ო­ბა არ წარ­მო­ად­გენს სუბ­სი­დი­რე­ბის ერ­თა­დერთ ო­ბი­ექტს. შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში 2009 წელს მოქ­მე­დი პ­როგ­რა­მა „ნაღდი ფული ჯარ­თად ქცეულ მან­ქა­ნა­ში“ კიდევ ერთი მა­გა­ლი­თია იმისა, თუ როგორ ც­დი­ლო­ბენ პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი კე­თილ­დღე­ო­ბის შექ­მნას პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი აქ­ტი­ვე­ბის, ამ შემ­თხვე­ვა­ში - მე­ო­რა­დი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის გა­ნად­გუ­რე­ბით. ამ პ­როგ­რა­მის ფარ­გლებ­ში, ავტო დი­ლე­რე­ბი ი­ღებ­დნენ და­ახ­ლო­ე­ბით 3 500 და 4 500 აშშ დო­ლარს ძველი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის გა­ნად­გუ­რე­ბა­ში, რომ­ლე­ბიც შემ­დეგ თან­ხის და­მა­ტე­ბით ახალ ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­ზე გა­და­იც­ვლე­ბო­და. დი­ლე­რე­ბი ვალ­დე­ბუ­ლი იყ­ვნენ გა­ე­ნად­გუ­რე­ბი­ნათ ავ­ტო­მო­ბი­ლის ძ­რა­ვე­ბი ნატ­რი­უ­მის სი­ლი­კა­ტის ხ­სნა­რით, შემ­დეგ თავად ავ­ტო­მო­ბი­ლი და­ე­ჭეჭყათ და გა­ეგ­ზავ­ნათ ჯარ­თის საყ­რელ­ზე, რითაც იმას უზ­რუნ­ველ­ყოფ­დნენ, რომ მო­მა­ვა­ლი გა­მო­ყე­ნე­ბის­თვის ამ­გვა­რი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის დე­ტა­ლე­ბიც არ იქ­ნე­ბო­და ხელ­მი­საწ­ვდო­მი. ამ პ­როგ­რა­მის მ­ხარ­დამ­ჭე­რე­ბი ამ­ტკი­ცებ­დნენ, რომ ა­და­მი­ა­ნე­ბის­თვის ახალი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის შე­ძე­ნის სურ­ვი­ლის გა­ჩე­ნის გზით, ეს პ­როგ­რა­მა ე­კო­ნო­მი­კურ ზრდას შე­უ­წყობ­და ხელს. თუმცა ახალი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი მე­ო­რა­დებ­ზე ძვირი ღირს და მი­წო­დე­ბის შემ­ცი­რე­ბის გამო მე­ო­რად ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­ზე ფასმა იმატა. შე­დე­გად, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მეტს ხარ­ჯავ­დნენ ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­ზე (რო­გორც ა­ხალ­ზე, ისე - მე­ო­რა­დებ­ზე) და შე­სა­ბა­მი­სად სხვა საგ­ნებ­ზე და­სა­ხარ­ჯად ნაკ­ლე­ბი თანხა იყო ხელ­მი­საწ­ვდო­მი. ამ­გვა­რად, პ­როგ­რა­მამ „ნაღდი ფული ჯარ­თად ქცეულ მან­ქა­ნა­ში“ ვერ გა­ა­მარ­თლა და ვერ შეს­ძლო მ­თლი­ა­ნი მო­თხოვ­ნის ს­ტი­მუ­ლი­რე­ბა. ფაქ­ტობ­რი­ვად, გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლებ­მა 3 მი­ლი­არ­დი დო­ლა­რი და­ხარ­ჯეს ახალი მან­ქა­ნე­ბის შე­ძე­ნის სუბ­სი­დი­ებ­ზე, ა­მას­თან გა­ნად­გურ­და და­ახ­ლო­ე­ბით 700 000 მე­ო­რა­დი ავ­ტო­მო­ბი­ლი მ­თლი­ა­ნი ღი­რე­ბუ­ლე­ბით მი­ახ­ლო­ე­ბით 2 მი­ლი­არ­დი აშშ დო­ლა­რი. სუბ­სი­დი­რე­ბას ი­ღებ­დნენ ა­და­მი­ა­ნე­ბი, რომ­ლებ­საც ჰ­ქონ­დათ ახალი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის შე­ძე­ნის ფი­ნან­სუ­რი შე­საძ­ლებ­ლო­ბა, ხოლო ღა­რი­ბი ა­და­მი­ა­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც მე­ო­რად ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­ზე იყ­ვნენ და­მო­კი­დე­ბუ­ლი - წა­გე­ბულ მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში აღ­მოჩ­ნდნენ. პ­როგ­რა­მის დას­რუ­ლე­ბის შემ­დეგ, ახალი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის რე­ა­ლი­ზა­ცი­ის მაჩ­ვე­ნე­ბელ­მა მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად იკლო. გერ­მა­ნი­ამ და­ნერ­გა ძველი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის უ­ტი­ლი­ზა­ცი­ის სა­კუ­თა­რი პ­როგ­რა­მა, რო­მე­ლიც ქვეყ­ნის გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლებს 7 მი­ლი­არდ დო­ლარ­ზე მეტი და­უჯ­და, რაც შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში გა­ტა­რე­ბულ მსგავს პ­როგ­რა­მებ­ზე და­ხარ­ჯულს 2-ჯერ ა­ღე­მა­ტე­ბა.
მსგავ­სი პ­როგ­რა­მე­ბი არ­სე­ბობ­და აღ­მო­სავ­ლეთ ევ­რო­პის მ­რა­ვალ ქვე­ყა­ნა­ში, მათ შორის რუ­სეთ­სა და ს­ლო­ვა­კეთ­შიც. რუ­მი­ნეთ­ში პ­როგ­რა­მის „Rabla“ („ჯართი“) ფარ­გლებ­ში 525 000-ზე მეტი ავ­ტო­მო­ბი­ლი, რვა და მეტ­წ­ლი­ა­ნი ა­სა­კით, გა­ნად­გურ­და 1 500 ევ­რომ­დე ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ვა­უ­ჩე­რე­ბის მი­სა­ღე­ბად. პ­როგ­რა­მა 2005-დან 2015 წ­ლამ­დე მოქ­მე­დებ­და და ა­და­მი­ანს შე­ეძ­ლო სამი ძველი ავ­ტო­მო­ბი­ლის გა­დაც­ვლის სა­ნაც­ვლოდ ვა­უ­ჩე­რე­ბის აღება, რომ­ლის გა­დაც­ვლაც შემ­დეგ ერთ ახალ მან­ქა­ნა­ზე შე­იძ­ლე­ბო­და.
თუ ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის გა­ნად­გუ­რე­ბა კარგი იდეაა, რატომ არ ვ­თხოვთ მფლო­ბე­ლებს მათი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის გა­ნად­გუ­რე­ბას ყოველ წელს? და­ფიქ­რდით რა რა­ო­დე­ნო­ბით ახალი ავ­ტო­მო­ბი­ლის გა­ყიდ­ვას გა­მო­იწ­ვევ­და ეს. ყველა ეს პ­როგ­რა­მა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თ­ვალ­საზ­რი­სით აბ­სო­ლუ­ტუ­რად და­უ­სა­ბუ­თე­ბე­ლია. თქვენ შე­საძ­ლოა კონ­კრე­ტუ­ლი მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის დახ­მა­რე­ბა მათი პ­რო­დუქ­ტე­ბის შე­ზღუ­დუ­ლო­ბის გაზ­რდით შე­გიძ­ლი­ათ, თუმცა ვერ შეს­ძლებთ მ­თლი­ა­ნო­ბა­ში მო­სახ­ლე­ო­ბის მდგო­მა­რე­ო­ბის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბას, სა­მომ­ხმა­რებ­ლო ღი­რე­ბუ­ლე­ბის მქონე რე­ა­ლი­ზე­ბა­დი სა­ქონ­ლის გა­ნად­გუ­რე­ბის გზით.
გა­ნად­გუ­რე­ბის კიდევ უფრო მეტად დახ­ვე­წი­ლი ფორმა მო­ი­ცავს ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მოქ­მე­დე­ბებს, რომ­ლე­ბიც ზრდი­ან სხვა­დას­ხვა სა­ქონ­ლის მი­ღე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ ხარჯს. მ­სოფ­ლი­ოს სხვა­დას­ხვა ქვეყ­ნე­ბი 30 მი­ლი­არდ დო­ლარს ხარ­ჯა­ვენ წე­ლი­წად­ში თევ­ზჭე­რის წა­ხა­ლი­სე­ბის სუბ­სი­დი­ებ­ში, რო­მელ­თა 60% პირ­და­პირ უ­წყობს ხელს ა­რამ­დგრად, დესტრუქ­ცი­ულ ან თვით უ­კა­ნო­ნო პ­რაქ­ტი­კა­საც კი. ამ­გვა­რი მე­თო­დე­ბით გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლი ბაზ­რის წო­ნას­წო­რო­ბის დარ­ღვე­ვა თევ­ზჭე­რის ინ­დუსტრი­ა­ში ქ­რო­ნი­კუ­ლი ა­რა­რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი მარ­თვის ძი­რი­თად მი­ზეზს წარ­მო­ად­გენს, რაც, მ­სოფ­ლიო ბან­კის და­ან­გა­რი­შე­ბით, მ­სოფ­ლიო ე­კო­ნო­მი­კას 2012 წელს 83 მი­ლი­არ­დი აშშ დო­ლა­რი და­უჯ­და. გარდა ამისა, მ­დი­დარ ქვეყ­ნებ­ზე, (კერ­ძოდ ი­ა­პო­ნია, შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი, საფ­რან­გე­თი და ეს­პა­ნე­თი) ჩი­ნეთ­თან და სამ­ხრეთ კო­რე­ას­თან ერთად, მ­სოფ­ლიო მას­შტა­ბით თევ­ზჭე­რის ინ­დუსტრი­ის სუბ­სი­დი­ე­ბის 70% მოდის. შე­დე­გად უ­ამ­რავ სა­ზო­გა­დო­ე­ბას, რო­მე­ლიც თევ­ზჭე­რა­ზეა და­მო­კი­დე­ბუ­ლი, უწევს სუბ­სი­დი­რე­ბულ კონ­კუ­რენ­ტებ­თან ბ­რძო­ლა. ა­მას­თან საფრ­თხე ექ­მნე­ბა მი­ლი­ო­ნო­ბით ა­და­მი­ა­ნის საკ­ვე­ბი პ­რო­დუქ­ტე­ბის უ­საფრ­თხო­ე­ბას, რად­გან სხვა­დას­ხვა ქვეყ­ნის სა­მე­წარ­მეო ფ­ლო­ტე­ბი ა­ცა­რი­ე­ლე­ბენ მათ სა­ო­კე­ა­ნო მა­რა­გებს. გან­სა­კუთ­რე­ბით მძიმე დარ­ტყმა მიიღო და­სავ­ლეთ აფ­რი­კამ, სადაც ად­გი­ლობ­რი­ვი მა­ცხოვ­რებ­ლე­ბის­თვის თევ­ზა­ო­ბას სა­სი­ცო­ცხლო მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვს. 90-იანი წლებ­დან და­წყე­ბუ­ლი, რაც უცხო ქვეყ­ნის ხო­მალ­დებ­მა, მეტ­წი­ლად ევ­რო­კავ­ში­რი­დან და ჩი­ნე­თი­დან, და­სავ­ლეთ აფ­რი­კის ნა­პი­რებ­თან ინ­დუსტრი­უ­ლი მას­შტა­ბის თევ­ზა­ო­ბა და­ი­წყეს, მ­რა­ვა­ლი ად­გი­ლობ­რი­ვი მე­თევ­ზის­თვის შე­უძ­ლე­ბე­ლი გახდა სა­კუ­თა­რი ო­ჯა­ხე­ბის გა­მოკ­ვე­ბა.
პო­ლი­ტი­კო­სებს და სა­ხელ­მწი­ფო და­ფი­ნან­სე­ბის პ­როგ­რა­მე­ბის მომ­ხრე­ებს უყ­ვართ მათ მიერ და­ფი­ნან­სე­ბუ­ლი სა­მუ­შაო ად­გი­ლე­ბით ტრა­ბა­ხი და პ­როგ­რა­მი­დან მი­ღე­ბუ­ლი სარ­გებ­ლის გაზ­ვი­ა­დე­ბა. ს­წო­რედ ა­მი­ტომ გან­სა­კუთ­რე­ბით მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ხდება ე­კო­ნო­მი­კუ­რი გა­ნათ­ლე­ბა. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ და­საქ­მე­ბა ხ­ში­რად სიმ­დიდ­რის შექ­მნის სა­შუ­ა­ლე­ბად მო­ი­აზ­რე­ბა, უნდა გ­ვახ­სოვ­დეს, რომ მ­ხო­ლოდ მეტი სა­მუ­შაო ად­გი­ლი არ ა­უმ­ჯო­ბე­სებს ჩვენს ე­კო­ნო­მი­კურ კე­თილ­დღე­ო­ბას, ა­რა­მედ ის სამ­სა­ხუ­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც ა­წარ­მო­ე­ბენ ხალ­ხის­თვის ღი­რე­ბულ სა­ქო­ნელს და მომ­სა­ხუ­რე­ბებს. რო­დე­საც ვი­ვი­წყებთ ამ ე­ლე­მენ­ტა­რულ ფაქტს, ა­და­მი­ა­ნე­ბი ხ­ში­რად ტყუვ­დე­ბი­ან და ი­ღე­ბენ პ­როგ­რა­მებს, რომ­ლე­ბიც ამ­ცი­რე­ბენ, არათუ ქმნი­ან სიმ­დიდ­რეს.
სა­მუ­შაო ად­გი­ლე­ბის ხე­ლოვ­ნუ­რად შექ­მნა­ზე ყუ­რა­დღე­ბის გა­მახ­ვი­ლე­ბა უ­კი­დუ­რე­სად ა­რას­წო­რია. დიდმა ფ­რან­გმა ე­კო­ნო­მის­ტმა ფ­რე­დე­რიკ ბას­ტი­ამ გან­მარ­ტა გა­ტე­ხი­ლი ფან­ჯრის ი­ლუ­ზი­ის ა­რა­მარ­თე­ბუ­ლო­ბა მის ესეში: „Ce qu’on voit et ce qu’on ne voit pas“ („რა ჩანს და რა არ ჩანს“, 1850):
გი­ნა­ხავთ გან­რის­ხე­ბუ­ლი ვა­ჭა­რი ჯეიმს გუ­დფე­ლოუ, რო­დე­საც მას უ­დარ­დელ­მა შ­ვილ­მა მა­ღა­ზი­ის ვიტ­რი­ნა და­უმ­სხვრია? თუ ასეთ ს­ცე­ნას წა­ეს­წა­რით, ბევრი თ­ქვენ­თა­გა­ნი უ­და­ვოდ იქ­ნე­ბით იმ ფაქ­ტის შემ­სწრე, რომ ყველა მა­ყუ­რე­ბე­ლი, თუნ­დაც ოც­და­ა­თი მათ­გა­ნი, ერ­თსუ­ლოვ­ნად შე­ეც­დე­ბა და­ამ­შვი­დოს უ­იღ­ბლო გამ­ყიდ­ვე­ლი შემ­დე­გი სი­ტყვე­ბით: „ზოგი ჭირი მარ­გე­ბე­ლია. ყ­ვე­ლას უნდა ცხოვ­რე­ბა, და რა და­ე­მარ­თე­ბო­და მინის ხე­ლო­სანს, შუ­შებს რომ ა­რა­ვინ ამ­ტვრევ­დე­სო?“
მი­სამ­ძიმ­რე­ბის ამ­გვა­რი ფორმა მო­ი­ცავს ერთ დიდ თე­ო­რი­ას, რო­მე­ლიც კარ­გად ა­იხ­სნე­ბა ამ კონ­კრე­ტულ შემ­თხვე­ვა­ში, რად­გან ის სარ­კი­სებ­რი სი­ზუს­ტით ა­სა­ხავს მეორე თე­ო­რი­ას, რომ­ლი­თაც, სა­უ­ბე­დუ­როდ, ხელ­მძღვა­ნე­ლობს ჩვენი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი და­წე­სე­ბუ­ლე­ბე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა.
და­ვუშ­ვათ, რომ და­ზი­ა­ნე­ბის შე­კე­თე­ბა ექვსი ფ­რან­კი ღირს და თქვენ ამ­ბობთ, რომ ინ­ცი­დენ­ტის წყა­ლო­ბით მინის ხე­ლო­სა­ნი მი­ი­ღებს ექვს ფ­რანკს - რომ ეს წა­ა­ხა­ლი­სებს ექვსი ფ­რან­კის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ვაჭ­რო­ბას - კარ­გით, ა­რა­ფე­რი მაქვს სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო, თქვენ კარ­გად აზ­როვ­ნებთ. მინის ხე­ლო­სა­ნი მოდის, ას­რუ­ლებს და­ვა­ლე­ბას, იღებს თავის ექვს ფ­რანკს, იწ­მენ­დს ხე­ლებს და გულში ლო­ცავს გამ­ყიდვ­ლის შვილს, რო­მელ­მაც ფან­ჯა­რა და­ამ­სხვრია. ეს ის არის, რაც ზე­და­პირ­ზე ჩანს.
თუმცა, მე­ო­რეს მხრივ, თქვენ შე­საძ­ლოა მიხ­ვი­დეთ დას­კვნამ­დე, რომ კარ­გია ფან­ჯრე­ბის მსხვრე­ვა - ეს ახ­დენს ფულის ბ­რუნ­ვის ს­ტი­მუ­ლი­რე­ბას და მხარს უჭერს მ­თლი­ა­ნო­ბა­ში ინ­დუსტრი­ის გან­ვი­თა­რე­ბას... მა­ი­ძუ­ლებთ რომ და­გიყ­ვი­როთ, „აი, მანდ გა­ჩერ­დით! თ­ქვე­ნი თე­ო­რია მ­ხო­ლოდ იმას ით­ვა­ლის­წი­ნებს, რაც ზე­და­პირ­ზე ჩანს; მასში არ არის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბუ­ლი ის, რაც არ ჩანს.“ არ ჩანს, რომ მა­ღა­ზი­ის მფლო­ბელ­მა და­ხარ­ჯა ექვსი ფ­რან­კი ერთ პ­რო­დუქტზე და უკვე ვეღარ და­ხარ­ჯავს ამ ფულს სხვა რამის შე­ძე­ნა­ში.
არ ჩანს, რომ თუ მას არ მო­უ­წევ­და ფან­ჯრის მინის გა­მოც­ვლა, ის გა­მოც­ვლი­და, მა­გა­ლი­თად, მის გაც­ვე­თილ ფეხ­საც­მელს ან თავის ბიბ­ლი­ო­თე­კას და­მა­ტე­ბით წიგნს შე­მა­ტებ­და. მოკ­ლედ, ის თავის ექვს ფ­რანკს სხვა გზით და­ხარ­ჯავ­და, რაც აღარ მოხ­დე­ბა ამ ინ­ცი­დენ­ტის გამო.(7)
ბას­ტი­ას ს­წო­რედ გა­და­აქვს ჩვენი ყუ­რა­დღე­ბა სიმ­დიდ­რე­ზე, და არა წარ­მო­ე­ბა­ზე. ახალ წარ­მო­ე­ბა­ზე მო­თხოვ­ნის შექ­მნა უკვე არ­სე­ბუ­ლი ღი­რე­ბუ­ლი აქ­ტი­ვე­ბის გა­ნად­გუ­რე­ბის გზით არ არის სა­ზო­გა­დო­ე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბის ე­ფექ­ტუ­რი სა­შუ­ა­ლე­ბა.

ელემენტი 1.10: პროგრესის მრავალი წყარო არსებობს

ეკონომიკური პროგრესი უპირატესად ვაჭრობიდან, ინვესტიციიდან, საქმის კეთების უკეთესი გზებიდან და სანდო ეკონომიკური ინსტიტუტებიდან მოდის.

ე­კო­ნო­მი­კის შე­სა­ვა­ლი დონის პირ­ველ ლექ­ცი­ა­ზე, ხ­ში­რად ვა­ტყო­ბი­ნებთ ს­ტუ­დენ­ტებს, რომ და­საქ­მე­ბუ­ლე­ბი ისეთ გან­ვი­თა­რე­ბულ ქვეყ­ნებ­ში, რო­გო­რიც არის შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი, დღეს ერთ ა­და­მი­ან­ზე ა­წარ­მო­ე­ბენ და გა­მო­ი­მუ­შა­ვე­ბენ თით­ქმის ოც­და­ათ­ჯერ მეტს, ვიდრე 1750 წელს. ამის შემ­დეგ მათ აზრს ვე­კი­თხე­ბით ასეთი სა­კი­თხის შე­სა­ხებ: „რატომ გახ­დნენ და­საქ­მე­ბუ­ლე­ბი უფრო მეტად პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლე­ბი დღეს, ვიდრე ორ­ნა­ხე­ვა­რი სა­უ­კუ­ნის წინ იყ­ვნენ?“ ცოტა ხნით და­ფიქ­რდით, როგორ უ­პა­სუ­ხებ­დით ამ შე­კი­თხვას.
ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ, ჩვენი ს­ტუ­დენ­ტე­ბი სამ მი­ზეზს ა­სა­ხე­ლე­ბენ: პირ­ვე­ლი ის, რომ დღე­ვან­დე­ლი მეც­ნი­ე­რუ­ლი ცოდნა და ტექ­ნო­ლო­გი­უ­რი გან­ვი­თა­რე­ბე­ბი ბევ­რად სცდე­ბა 1750 წ­ლი­სას. მეორე - ჩვენ გ­ვაქვს მეტად კომ­პლექ­სუ­რი მან­ქა­ნა-და­ნად­გა­რე­ბი და ქარ­ხნე­ბი, ბევ­რად უ­კე­თე­სი სა­ვა­ლი გზები და კო­მუ­ნი­კა­ცი­ის მ­რა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი სის­ტე­მე­ბი. და ბოლოს, ს­ტუ­დენ­ტე­ბი ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ ახ­სე­ნე­ბენ, რომ 1750 წელს ა­და­მი­ა­ნე­ბი და ო­ჯა­ხე­ბი თავად ა­წარ­მო­ებ­დნენ მათ მიერ მოხ­მა­რე­ბულ პ­რო­დუქ­ტებს, მაშინ, რო­დე­საც დღეს ჩვენ ასეთ ნივ­თებს სხვე­ბის­გან ვ­ყი­დუ­ლობთ.
პ­რინ­ციპ­ში, ს­ტუ­დენ­ტე­ბი სწორ გან­მარ­ტე­ბას იძ­ლე­ვი­ან, იმის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბი­თაც კი, რომ მათ მ­ცი­რე­ო­დე­ნი სა­ბა­ზი­სო ცოდნა აქვთ ან სა­ერ­თოდ არ აქვთ ე­კო­ნო­მი­კის ცოდნა. ისინი ა­ღი­ა­რე­ბენ ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბის, კა­პი­ტა­ლის (სა­წარ­მოო აქ­ტი­ვე­ბის) და ვაჭ­რო­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბას. მათი პა­სუ­ხე­ბი ამ­ყა­რე­ბენ ჩვენს მო­საზ­რე­ბას იმის შე­სა­ხებ, რომ ე­კო­ნო­მი­კა არის „საღი აზრის მეც­ნი­ე­რე­ბა“.
ჩვენ უკვე გა­ვუს­ვით ხაზი, ვაჭ­რო­ბი­დან მი­ღე­ბულ სარ­გე­ბელს და ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარ­ჯე­ბის შემ­ცი­რე­ბას, რო­გორც ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სის წყა­როს. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ა­ნა­ლი­ზი ეკონომიკური ზრდის სამ სხვა წყა­როს გა­მოჰ­ყოფს, ე­სე­ნია: ინ­ვეს­ტი­ცია ა­და­მი­ა­ნურ კა­პი­ტალ­ში და სა­წარ­მოო აქ­ტი­ვებ­ში, ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა.
პირ­ვე­ლი, ინ­ვეს­ტი­ცია ფიზიკურ კაპიტალში (რო­გო­რიც არის ინ­სტრუ­მენ­ტე­ბი, მან­ქა­ნა-და­ნად­გა­რე­ბი და შე­ნო­ბე­ბი) და ადამიანურ კაპიტალში (და­საქ­მე­ბულ­თა გა­ნათ­ლე­ბა, უნარ-ჩ­ვე­ვე­ბი, გა­დამ­ზა­დე­ბა და გა­მოც­დი­ლე­ბა) ხელს უ­წყობს სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბას. ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის ეს ორი სა­ხე­ო­ბა ერ­თმა­ნეთ­თან არის და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი. და­საქ­მე­ბუ­ლებს მეტის წარ­მო­ე­ბა შე­უძ­ლი­ათ, თუ ისინი მუ­შა­ო­ბენ მეტს და ი­ყე­ნე­ბენ უ­კე­თეს მან­ქა­ნა-და­ნად­გა­რებს. ხის მჭრე­ლი მეტს გა­მო­ი­მუ­შა­ვებს, თუ ის ჯაჭ­ვურ და არა ხელის ხერხს ი­ყე­ნებს. მსგავ­სად, მ­ძღოლს სატ­ვირ­თო მან­ქა­ნით მეტი ტვირ­თის გა­და­ტა­ნა შე­უძ­ლია, ვიდრე უ­რემ­ში შებ­მუ­ლი ხარით.
მეორე, ტექ­ნო­ლო­გი­ის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა (აზ­როვ­ნე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბა ახალი პ­რო­დუქ­ტე­ბის და წარ­მო­ე­ბის ნაკ­ლებ ხარ­ჯი­ა­ნი მე­თო­დე­ბის გა­მო­სა­გო­ნებ­ლად) ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს უ­წყობს ხელს. 1750 წლის შემ­დეგ, ორ­თქლზე მო­მუ­შა­ვე ძ­რავ­მა, შემ­დგომ­ში კი შიდა წვის ძ­რავ­მა, ე­ლექტრო­ე­ნერ­გი­ამ და ბირ­თვულ­მა ე­ნერ­გი­ამ ჩა­ა­ნაც­ვლეს ა­და­მი­ა­ნის და პი­რუ­ტყვის ძალა, რო­გორც ე­ნერ­გი­ის ძი­რი­თა­დი წყარო. ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­მა, ავ­ტო­ბუ­სებ­მა, მა­ტა­რებ­ლებ­მა და თვითმფრი­ნა­ვებ­მა ჩა­ა­ნაც­ვლეს ცხე­ნე­ბი და მარ­ხი­ლე­ბი (და ფეხით სი­ა­რუ­ლი), რო­გორც ტრან­სპორ­ტი­რე­ბის მ­თა­ვა­რი სა­შუ­ა­ლე­ბე­ბი. ტექ­ნო­ლო­გი­უ­რი გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბე­ბი გა­ნაგ­რძო­ბენ ჩვენი ცხოვ­რე­ბის ს­ტი­ლის ცვლი­ლე­ბას. შე­ა­ფა­სეთ პერ­სო­ნა­ლუ­რი კომ­პი­უ­ტე­რე­ბის, მიკ­რო­ტალ­ღუ­რი ღუ­მე­ლე­ბის, მო­ბი­ლუ­რი ტე­ლე­ფო­ნე­ბის, ციფ­რუ­ლი ტე­ლე­ვი­ზი­ის, გულზე შუნ­ტი­რე­ბის და თეძოს ძვლის შეც­ვლის ო­პე­რა­ცი­ე­ბის, ავ­ტო­მო­ბი­ლის კონ­დი­ცი­ო­ნე­რე­ბის და თვით ავ­ტო­ფა­რე­ხის პულტზე მოქ­მე­დი კა­რე­ბის გავ­ლე­ნა ჩვენს ცხოვ­რე­ბა­ზე. ბოლო ორ­მოც­და­ა­თი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში ამ პ­რო­დუქ­ტე­ბის გა­მო­გო­ნე­ბამ და გან­ვი­თა­რე­ბამ მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად შეც­ვა­ლა ჩვენი მუ­შა­ო­ბის, თა­მა­შის თუ გარ­თო­ბის წესი. მათ გა­ა­უმ­ჯო­ბე­სეს ჩვენი კე­თილ­დღე­ო­ბა.
მე­სა­მე, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა ხელს უ­წყობს ე­კო­ნო­მი­კურ ზრდას. ე­კო­ნო­მი­კურ ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ა­ში ჩვენ ვ­გუ­ლის­ხმობთ ა­და­მი­ა­ნის საქ­მი­ა­ნო­ბის ორ­გა­ნი­ზე­ბის მე­თო­დებს და იმ წე­სებს, რომ­ლის სა­ფუძ­ველ­ზეც მოქ­მე­დე­ბენ ისინი - ეს არის ხ­ში­რად და­უ­ფა­სე­ბუ­ლი ან უ­გულ­ვე­ბელ­ყო­ფი­ლი ფაქ­ტო­რე­ბი. რამ­დე­ნად უ­მარ­ტივ­დე­ბა ხალხს სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა­ში ჩარ­თვა ან ბიზ­ნე­სის ორ­გა­ნი­ზე­ბა? ქვეყ­ნის სა­მარ­თლებ­რი­ვი სის­ტე­მა დიდ­წი­ლად გან­სა­ზღვრავს მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბის მიერ ვაჭ­რო­ბის, ინ­ვეს­ტი­რე­ბის და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ნამ­შრომ­ლო­ბის დონეს. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სის არ­სე­ბი­თი შე­მად­გე­ნე­ლი ნა­წი­ლია სა­მარ­თლებ­რი­ვი სის­ტე­მა, რო­მე­ლიც იცავს მო­ქა­ლა­ქე­ებს და მათ სა­კუთ­რე­ბას, ად­გენს სა­მარ­თლი­ან ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბებს და ხელს უ­წყობს ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს. ამის გა­რე­შე, შე­იქ­მნე­ბა ინ­ვეს­ტი­ცი­ის დე­ფი­ცი­ტი და შე­ფერ­ხდე­ბა ვაჭ­რო­ბა და ი­ნო­ვა­ცი­უ­რი ი­დე­ე­ბის გავ­რცე­ლე­ბა. ამ წიგ­ნის მეორე თავში უფრო დე­ტა­ლუ­რად არის გან­ხი­ლუ­ლი სა­მარ­თლებ­რი­ვი სტრუქ­ტუ­რის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის სხვა ე­ლე­მენ­ტე­ბი.
ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი და ტექ­ნო­ლო­გი­ის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბე­ბი თა­ვის­თა­ვად არ ხდება. ისინი ა­სა­ხა­ვენ იმ მე­წარ­მე­ე­ბის მოქ­მე­დე­ბებს, რომ­ლე­ბიც რის­კებ­ზე მი­დი­ან მო­გე­ბის მი­ღე­ბის მიზ­ნით. ა­რა­ვინ იცის, რა იქ­ნე­ბა მომ­დევ­ნო ი­ნო­ვა­ცი­უ­რი აღ­მო­ჩე­ნა ან რო­მე­ლი სა­წარ­მოო ტექ­ნო­ლო­გია შე­ამ­ცი­რებს და­ნა­ხარ­ჯებს. გარდა ამისა, მე­წარ­მე­ე­ბი ხ­ში­რად მო­უ­ლოდ­ნელ ად­გი­ლას ა­მო­ყო­ფენ ხოლმე თავს. ამ­გვა­რად, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სი და­მო­კი­დე­ბუ­ლია სის­ტე­მა­ზე, რო­მე­ლიც სხვა­დას­ხვა ა­და­მი­ანს ეხ­მა­რე­ბა სა­კუ­თა­რი ი­დე­ე­ბის გა­მოც­და­ში, იმის გა­სა­გე­ბად, არიან თუ არა ისინი მომ­გე­ბი­ა­ნი, და ის ა­მავდრო­უ­ლად აგ­ვა­რი­დებს რე­სურ­სე­ბის ა­რაპ­რო­დუქ­ტი­ულ პ­რო­ექ­ტებ­ში გაფ­ლან­გვას.
ამ პ­როგ­რე­სის მი­საღ­წე­ვად, ბაზ­რე­ბი უნდა იყოს ღია ისე, რომ ყველა ა­და­მი­ანს თა­ვი­სუფ­ლად შე­ეძ­ლოს სა­კუ­თა­რი ი­ნო­ვა­ცი­უ­რი იდეის გა­მოც­და. ახალი პ­რო­დუქ­ტის ან ტექ­ნო­ლო­გი­ის მქონე მე­წარ­მე ც­დი­ლობს მი­ი­ღოს მ­ხო­ლოდ საკ­მა­რი­სი რა­ო­დე­ნო­ბით ინ­ვეს­ტო­რე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რა პ­რო­ექ­ტის და­სა­ფი­ნან­სებ­ლად. ი­მი­სათ­ვის, რომ მე­წარ­მე­ებს და მათ ინ­ვეს­ტო­რებს შე­ეძ­ლოთ თა­ვი­სი რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტუ­რი გა­და­ნა­წი­ლე­ბა, ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია კონკურენციის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფა: მათმა ი­დე­ებ­მა უნდა გა­ი­ა­რონ „გა­მოც­და პ­რაქ­ტი­კა­ში“ იმ მომ­ხმა­რებ­ლებ­თან, რომ­ლე­ბიც გა­და­წყვე­ტენ შე­ი­ძი­ნონ თუ არა პ­რო­დუქ­ტი ან მომ­სა­ხუ­რე­ბა თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მაღალ ფასად. ამ გა­რე­მო­ში მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი არიან სა­ბო­ლოო მო­სა­მარ­თლე­ე­ბი და ნა­ფი­ცი მ­სა­ჯუ­ლე­ბი. თუ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი არ შე­ა­ფა­სე­ბენ ი­ნო­ვა­ცი­ურ პ­რო­დუქტს ან მომ­სა­ხუ­რე­ბას ისეთ ფასად, რო­მე­ლიც და­ფა­რავს ყველა ხარჯს, ის ბა­ზარ­ზე ვერ გა­დარ­ჩე­ბა. სა­ხელ­მწი­ფოს ა­მო­ცა­ნაა უზ­რუნ­ველ­ყოს, რომ ახალ და უ­კე­თეს პ­რო­დუქ­ტებს კონ­კუ­რენ­ცი­ის უნარი ჰ­ქონ­დეთ, და თავად არ გა­და­წყვი­ტოს, რომელ პ­რო­დუქტს უნდა მი­ე­ნი­ჭოს უ­პი­რა­ტე­სო­ბა.

ელემენტი 1.11: „უხილავი ხელი“ სარგებლიანობა

საბაზრო ფასების „უხილავი ხელი“ მყიდველებს და გამყიდველებს ისეთი საქმიანობისკენ უბიძგებს, რომელიც ხელს უწყობს ზოგად კეთილდღეობას.

ა­და­მი­ა­ნე­ბი მუდ­მი­ვად ფიქ­რო­ბენ, როგორ შე­იძ­ლე­ბა მაქ­სი­მა­ლუ­რად სარ­გებ­ლი­ა­ნად გა­მო­ი­ყე­ნონ მათ ხელთ არ­სე­ბუ­ლი კა­პი­ტა­ლი. ამ მო­მენ­ტში ისინი სა­კუ­თარ და არა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის სარ­გე­ბელ­ზე ფიქ­რო­ბენ. თუმცა სა­კუ­თარ სარ­გე­ბელ­ზე ფიქრი ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ, და ა­უ­ცი­ლებ­ლა­დაც კი გა­მო­იწ­ვევს ა­და­მი­ა­ნის მიერ ისეთი საქ­მი­ა­ნო­ბის შერ­ჩე­ვას, რო­მე­ლიც გან­სა­კუთ­რე­ბით სა­სარ­გებ­ლოა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის­თვის. ის მ­ხო­ლოდ სა­კუ­თარ სარ­გე­ბელს ეძებს, ა­მას­თან ამ და სხვა შემ­თხვე­ვებ­შიც ის „უ­ხი­ლავ ხელს“ მიჰ­ყავს შე­დეგ­თან, რო­მე­ლიც სა­ერ­თოდ არ იყო მის გან­ზრახ­ვა­ში.(8)
ადამ სმიტი (1776)
სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სი ძ­ლი­ე­რი მო­ტი­ვა­ცი­აა. დიდი ხნის წინ ადამ ს­მიტ­მა აღ­ნიშ­ნა, რომ „უხილავი ხელის“ მიერ მარ­თვის დროს, სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ა­და­მი­ა­ნებს ძ­ლი­ე­რი მო­ტი­ვა­ცია ექ­ნე­ბათ გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლონ ის ქ­მე­დე­ბე­ბი, რომ­ლე­ბიც ხელს შე­უ­წყო­ბენ სა­ზო­გა­დო­ე­ბის ან ერის ზოგად კე­თილ­დღე­ო­ბას. „უ­ხი­ლა­ვი ხელი“, რო­მელ­ზეც სმიტი სა­უბ­რობს, ფასთა სის­ტე­მაა. ა­და­მი­ა­ნი „მ­ხო­ლოდ სა­კუ­თარ სარ­გე­ბელს ეძებს“, თუმცა სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბის „უ­ხი­ლა­ვი ხელი“ მას წარ­მარ­თავს სხვე­ბის მიზ­ნე­ბის ხელ­შე­წყო­ბის­კენ, რაც კე­თილ­დღე­ო­ბის ზრდას იწ­ვევს.
„უ­ხი­ლა­ვი ხელის“ პ­რინ­ცი­პის გა­გე­ბა მ­რა­ვალ ა­და­მი­ანს უჭირს. არ­სე­ბობს ბუ­ნებ­რი­ვი ტენ­დენ­ცია, რომ მო­წეს­რი­გე­ბუ­ლი შე­დე­გე­ბის მიღ­წე­ვა შე­საძ­ლე­ბე­ლია მ­ხო­ლოდ მაშინ, რო­დე­საც არ­სე­ბობს ხელ­მძღვა­ნე­ლი პირი ან ცენ­ტრა­ლუ­რი მ­მარ­თვე­ლო­ბის მი­თი­თე­ბე­ბი. ადამ სმიტი ამ­ტკი­ცებ­და, რომ სა­კუ­თა­რი სარ­გებ­ლის­კენ ს­წრაფ­ვა ქმნის მო­წეს­რი­გე­ბულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბას, რო­მელ­შიც მო­თხოვ­ნე­ბი ყო­ველ­დღი­უ­რად კ­მა­ყო­ფილ­დე­ბა ცენ­ტრა­ლი­ზე­ბუ­ლი და­გეგ­მვის გა­რე­შე. ეს წეს­რი­გი წარ­მო­იშ­ვე­ბა ი­მი­ტომ, რომ ბაზ­რის ფა­სე­ბი ახ­დე­ნენ სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ა­და­მი­ა­ნე­ბის მოქ­მე­დე­ბე­ბის კო­ორ­დი­ნა­ცი­ას მაშინ, რო­დე­საც სა­ხე­ზეა კერძო სა­კუთ­რე­ბა და თა­ვი­სუფ­ლე­ბა სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბის პ­რო­ცეს­ში. ერთი ს­ტა­ტის­ტი­კუ­რი მო­ნა­ცე­მი - კონ­კრე­ტუ­ლი სა­ქონ­ლის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის მიმ­დი­ნა­რე სა­ბაზ­რო ფასი - ღი­რე­ბუ­ლი ინ­ფორ­მა­ცი­აა მ­ყიდ­ვე­ლე­ბი­სა და გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის­თვის, სხვა ა­და­მი­ა­ნე­ბის ქ­ცე­ვის და პ­რი­ო­რი­ტე­ტე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბი­სა და კო­ორ­დი­ნა­ცი­ის­თვის. სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბი ა­სა­ხა­ვენ მი­ლი­ო­ნო­ბით მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის, მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბი­სა და რე­სურ­სე­ბის მომ­წო­დებ­ლე­ბის არ­ჩე­ვანს. ისინი ა­სა­ხა­ვენ ინ­ფორ­მა­ცი­ას მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის პ­რი­ო­რი­ტე­ტე­ბის, ხარ­ჯე­ბის და ვა­დებ­თან, ად­გილმდე­ბა­რე­ო­ბას­თან და ვი­თა­რე­ბებ­თან - ანუ იმ ინ­ფორ­მა­ცი­ას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი სა­კი­თხე­ბის შე­სა­ხებ, რომ­ლე­ბიც ნე­ბის­მი­ერ მსხვილ ბა­ზარ­ზე სცდე­ბი­ან ა­და­მი­ა­ნის ან სა­ხელ­მწი­ფო უ­წყე­ბის აზ­როვ­ნე­ბას.
ო­დეს­მე თუ გი­ფიქ­რი­ათ, რატომ გხვდე­ბათ სუ­პერ­მარ­კე­ტე­ბის დახ­ლებ­ზე ზუს­ტად იმ რა­ო­დე­ნო­ბის რძე, პური, ბოსტნე­უ­ლი თუ სხვა სა­ქო­ნე­ლი, რამ­დე­ნიც სა­ჭი­როა გა­სა­ყი­დად, მაგ­რამ ეს რა­ო­დე­ნო­ბა იმ­დე­ნად ბევრი ა­რა­სო­დეს არის, რომ მათი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ნა­წი­ლი გა­ფუჭ­დეს ან ამაოდ და­ი­კარ­გოს? როგორ ხდება, რომ მ­სოფ­ლი­ოს სხვა­დას­ხვა ად­გილ­ზე წარ­მო­ე­ბუ­ლი მა­ცივ­რე­ბი, ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი და სენ­სო­რუ­ლი პ­ლან­შე­ტე­ბი ხელ­მი­საწ­ვდო­მია თ­ქვენს ად­გი­ლობ­რივ მა­ღა­ზი­ა­ში მი­ახ­ლო­ე­ბით იმავე რა­ო­დე­ნო­ბით, რამ­დე­ნის ყიდ­ვაც სურთ მომ­ხმა­რებ­ლებს? სად არის ტექ­ნი­კუ­რი სა­ხელ­მძღვა­ნე­ლო ბიზ­ნე­სე­ბის­თვის, რო­მელ­შიც გან­ხი­ლუ­ლი იქ­ნე­ბა, როგორ შე­იძ­ლე­ბა ამ­გვა­რი მდგო­მა­რე­ო­ბის მიღ­წე­ვა? რა თქმა უნდა, სა­ხელ­მძღვა­ნე­ლო არ არ­სე­ბობს. პა­სუ­ხი ი­მა­ლე­ბა სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბის „უ­ხი­ლავ ხელში“. ის უ­ბიძ­გებს სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ა­და­მი­ა­ნებს თა­ნამ­შრომ­ლო­ბის­კენ და მათ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბებს ა­თან­ხმებს ფასის სიგ­ნა­ლე­ბის მეშ­ვე­ო­ბით, რომ­ლე­ბიც აღ­წე­რი­ლია ე­ლე­მენ­ტში 1.6.
1974 წელს ნო­ბე­ლის პ­რე­მი­ის ლა­უ­რე­ატ­მა ფ­რიდ­რიჰ ჰა­ი­ეკ­მა ბაზ­რის სის­ტე­მას „სას­წა­უ­ლი“ უწოდა, რად­გან მ­ხო­ლოდ ერთ მაჩ­ვე­ნე­ბელს - სა­ქონ­ლის სა­ბაზ­რო ღი­რე­ბუ­ლე­ბას - შე­უძ­ლია იყოს იმ­დე­ნი ინ­ფორ­მა­ცი­ის მა­ტა­რე­ბე­ლი, რამ­დე­ნიც სა­ჭი­როა მ­ყიდ­ვე­ლე­ბი­სა და გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის­თვის გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად, რაც, თავის მხრივ, ო­რი­ვეს ეხ­მა­რე­ბა სა­სურ­ვე­ლის მი­ღე­ბა­ში.(9) პ­რო­დუქ­ტის სა­ბაზ­რო ფასი ა­სა­ხავს მ­სოფ­ლი­ოს მას­შტა­ბით ა­თა­სო­ბით და მი­ლი­ო­ნო­ბით სხვა­დას­ხვა ა­და­მი­ა­ნის მიერ მი­ღე­ბულ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას, რომ­ლებ­მაც არც კი იციან ერ­თმა­ნე­თის მოქ­მე­დე­ბე­ბი. თი­თო­ე­უ­ლი პ­რო­დუქ­ტის თუ მომ­სა­ხუ­რე­ბის­თვის, ბა­ზა­რი მოქ­მე­დებს რო­გორც ინ­დი­კა­ტო­რე­ბის შემ­ქმნე­ლი უ­ზარ­მა­ზა­რი კომ­პი­უ­ტე­რუ­ლი ქსელი, რო­მე­ლიც ბაზ­რის ყველა მო­ნა­წი­ლეს აწ­ვდის სა­ჭი­რო ინ­ფორ­მა­ცი­ას და ა­მავდრო­უ­ლად ამ­გვარ ინ­ფორ­მა­ცი­ა­ზე დაყ­რდნო­ბით მოქ­მე­დე­ბის მო­ტი­ვა­ცი­ას.
არ­ცერთ ა­და­მი­ანს და სა­ხელ­მწი­ფოს შე­უძ­ლია მი­ი­ღოს ან გა­ით­ვა­ლის­წი­ნოს ყველა ის ინ­ფორ­მა­ცია, რო­მე­ლიც ა­თა­სო­ბით გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის მი­ლი­ო­ნო­ბით მომ­ხმა­რე­ბელს და მ­წარ­მო­ე­ბელს ს­ჭირ­დე­ბა ი­მი­სათ­ვის, რომ მო­ახ­დი­ნონ მათი ქ­მე­დე­ბე­ბის კო­ორ­დი­ნა­ცია ისე, რო­გორც ამას ბა­ზა­რი ა­კე­თებს. გარდა ამისა, სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბი ამ­გვარ ინ­ფორ­მა­ცი­ას სის­ტე­მა­ტი­ზი­რე­ბუ­ლი ფორ­მით მო­ი­ცა­ვენ. ისინი მ­წარ­მო­ებ­ლებს და მომ­სა­ხუ­რე­ბის მიმ­წო­დებ­ლებს წარ­მარ­თა­ვენ ისეთი სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბის­კენ, რომ­ლებ­საც ყ­ვე­ლა­ზე მეტად ა­ფა­სე­ბენ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი (წარ­მო­ე­ბის და­ნა­ხარ­ჯე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით). ა­რა­ვის მო­უ­წევს ფერ­მერს ა­ი­ძუ­ლოს მო­იყ­ვა­ნოს ვაშლი, ან უ­თხრას სამ­შე­ნებ­ლო კომ­პა­ნი­ას ა­ა­შე­ნოს სახ­ლე­ბი, ან მოს­თხო­ვოს დურ­გალს ს­კა­მე­ბის დამ­ზა­დე­ბა. რო­დე­საც სხვა­დას­ხვა პ­რო­დუქ­ტის ფა­სე­ბი მი­უ­თი­თე­ბენ, რომ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მათ ა­ფა­სე­ბენ მათი წარ­მო­ე­ბის და­ნა­ხარ­ჯებ­ზე მეტ ფასად, მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბი სა­კუ­თა­რი სარ­გებ­ლის ძი­ე­ბა­ში მო­ახ­დე­ნენ ამ­გვა­რი პ­რო­დუქ­ტე­ბის მი­წო­დე­ბას.
ასევე სა­ჭი­რო არ იქ­ნე­ბა ვინ­მეს­თვის მ­წარ­მო­ებ­ლებს შე­ახ­სე­ნოს მო­ი­ძი­ონ ან გა­მო­ი­ყე­ნონ წარ­მო­ე­ბის იაფი მე­თო­დე­ბი. სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბის „უ­ხი­ლა­ვი ხელით“ წარ­მოქ­მნი­ლი სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სი მათ მის­ცემს მო­ტი­ვა­ცი­ას გა­მო­ნა­ხონ რე­სურ­სე­ბის სა­უ­კე­თე­სო კომ­ბი­ნა­ცია და ხარჯ-ეფექტური წარ­მო­ე­ბის მე­თო­დე­ბი. იმის გამო, რომ და­ბა­ლი და­ნა­ხარ­ჯე­ბი მაღალ მო­გე­ბა­ზე მე­ტყვე­ლე­ბენ, ყველა მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი შე­ეც­დე­ბა ხარ­ჯე­ბის შემ­ცი­რე­ბას და ხა­რის­ხის მა­ტე­ბას. ფაქ­ტი­უ­რად, კონ­კუ­რენ­ცია ვირ­ტუ­ა­ლუ­რად უ­ბიძ­გებს მათ ამის გა­კე­თე­ბის­კენ.
თა­ნა­მედ­რო­ვე ე­კო­ნო­მი­კა­ში, სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბის „უ­ხი­ლა­ვი ხე­ლი­დან“ წარ­მოქ­მნი­ლი სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სე­ბით გა­მოწ­ვე­უ­ლი კონ­კუ­რენ­ცია მარ­თლაც სა­ო­ცა­რია. მო­მა­ვალ­ში, რო­დე­საც სა­სი­ა­მოვ­ნო სა­დილს მო­ი­წყობთ, და­ფიქ­რდით ყველა იმ ა­და­მი­ან­ზე, რო­მელ­მაც მის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბა­ში წვლი­ლი შე­ი­ტა­ნა. სა­ვა­რა­უ­დოდ არ­ცერ­თი მათ­გა­ნი - ფერ­მე­რი­დან სატ­ვირ­თო ავ­ტო­მო­ბი­ლის მ­ძღო­ლამ­დე და სურ­სა­თის მა­ღა­ზი­ის გამ­ყიდ­ვე­ლამ­დე - იყო მო­ტი­ვი­რე­ბუ­ლი ე­ფიქ­რა იმაზე, რომ თქვენ სა­სი­ა­მოვ­ნო საჭ­მე­ლი მო­გემ­ზა­დე­ბი­ნათ მაქ­სი­მა­ლუ­რად იაფად. თუმცა სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბი მათი და თ­ქვე­ნი ინ­ტე­რე­სე­ბის ჰარ­მო­ნი­ზა­ცი­ას ახ­დენს. ფერ­მე­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც ძ­რო­ხის ან ინ­და­უ­რის სა­უ­კე­თე­სო ხორცს ა­წარ­მო­ე­ბენ უფრო მაღალ ფასს ი­ღე­ბენ, სატ­ვირ­თო მან­ქა­ნის მ­ძღო­ლე­ბი და სა­სურ­თო მა­ღა­ზი­ის გამ­ყიდვ­ლე­ბი მეტ ფულს გა­მო­ი­მუ­შა­ვე­ბენ, თუ მათი პ­რო­დუქ­ტე­ბი ახალ და კარგ მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში მი­ე­წო­დე­ბათ მომ­ხმა­რებ­ლებს და ა.შ. ა­მას­თან ყველა მათ­გა­ნი და­ბა­ლი ფასის პ­რინ­ციპს იცავს. ა­თო­ბით ათას ა­და­მი­ანს, რო­მელ­თა უმ­რავ­ლე­სო­ბა­საც ვე­რა­სო­დეს შევ­ხვდე­ბით, თა­ვი­სი წვლი­ლი შე­აქვთ იმაში, რომ თი­თო­ე­ულ­მა ჩ­ვენ­თა­გან­მა შევ­ძლოთ იმაზე მეტი სა­ქონ­ლის მოხ­მა­რე­ბა, ვიდრე თავად შეგ­ვიძ­ლია ვა­წარ­მო­ოთ. გარდა ამისა, „უ­ხი­ლა­ვი ხელი“ ისე ჩუმად და ავ­ტო­მა­ტუ­რად მოქ­მე­დებს, რომ უ­მე­ტეს შემ­თხვე­ვა­ში ა­რა­სა­თა­ნა­დოდ ფას­დე­ბა უთ­ვა­ლა­ვი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის შეკ­ვე­თა, თა­ნამ­შრომ­ლო­ბა და ხელ­მი­საწ­ვდო­მო­ბა. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ის და­უ­ფა­სე­ბე­ლია, სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სის და „უ­ხი­ლა­ვი ხელის“ კომ­ბი­ნა­ცია მაინც ძ­ლი­ე­რი ძალაა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სის­თვის.

ელემენტი 1.12: გაუთვალისწინებელი შედეგები პრობლემებს წარმოქმნის

ძალიან ხშირად უგულვებელყოფილია მოქმედების გრძელვადიანი შედეგები ან მეორადი ეფექტები.

1946 წელს, ჰენრი ჰეზ­ლიტ­მა, ც­ნო­ბილ­მა ე­კო­ნო­მის­ტმა ჟურ­ნა­ლის­ტმა, და­წე­რა წიგნი სა­ხელ­წო­დე­ბით „ე­კო­ნო­მი­კა ერთ გაკ­ვე­თილ­ში“. ეს ე­კო­ნო­მი­კუ­რი სა­ხელ­მძღვა­ნე­ლო, ფ­რან­გი ფ­რე­დე­რიკ ბას­ტი­ას 1850 წელს გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ ს­ტა­ტი­ა­ზეა და­ფუძ­ნე­ბუ­ლი (ეს ნაშ­რო­მი გან­ხი­ლუ­ლია ე­ლე­მენ­ტში 1.9), რო­მე­ლიც ალბათ ერთ-ერთი ყ­ვე­ლა­ზე პო­პუ­ლა­რუ­ლი ნაშ­რო­მია ე­კო­ნო­მი­კურ ს­ფე­რო­ში.
გა­ვიხ­სე­ნოთ ბას­ტი­ას პა­ტა­რა ბიჭის ის­ტო­რია, რო­მელ­მაც მა­ღა­ზი­ის მფლო­ბე­ლის ვიტ­რი­ნა ჩა­ამ­სხვრია ბურ­თით. შე­დე­გად, მა­ღა­ზი­ის მფლო­ბელ­მა და­ი­ქი­რა­ვა მინის ოს­ტა­ტი ფან­ჯრის შე­სა­კე­თებ­ლად. ამ ვი­თა­რე­ბის მოწ­მე­ებ­მა, რომ­ლე­ბიც მინის ოს­ტა­ტის ხილულ და­საქ­მე­ბუ­ლო­ბას ა­დევ­ნებ­დნენ თვალს, აღ­ნიშ­ნეს, რომ გა­ტე­ხი­ლი ფან­ჯა­რა კარ­გია, რად­გან ამის წყა­ლო­ბით მინის ხე­ლო­სან­მა სა­მუ­შაო იშოვა. თუმცა, ჰეზ­ლი­ტის აზრით, ეს ა­რას­წო­რი მო­საზ­რე­ბაა, რად­გან ის უ­გულ­ვე­ბელ­ყოფს მე­ო­რად ე­ფექ­ტებს.
მა­ღა­ზი­ის მფლო­ბელს ფული რომ არ და­ე­ხარ­ჯა ფან­ჯრის შე­კე­თე­ბა­ში, ის ფულს სხვა რა­მე­ში და­ხარ­ჯავ­და; მა­გა­ლი­თად, შე­ი­ძენ­და ახალ ფეხ­საც­მელს, ტან­საც­მელს ან სხვა ნივთს. თუ ფან­ჯა­რა არ ჩა­ტყდე­ბო­და, და­საქ­მე­ბუ­ლო­ბა წარ­მო­ე­ბის ამ სხვა ს­ფე­რო­ებ­ში მეტად მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბო­და და სა­ზო­გა­დო­ე­ბას დარ­ჩე­ბო­და ფან­ჯა­რაც და მა­ღა­ზი­ის მფლო­ბე­ლის მიერ შე­ძე­ნი­ლი ნივ­თე­ბიც. მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში, აშ­კა­რა ხდება, რომ წყალ­დი­დო­ბე­ბი, გ­რი­გა­ლი და ცუდად და­გეგ­მი­ლი პო­ლი­ტი­კა ა­ზი­ა­ნებს სა­ზო­გა­დო­ე­ბას და ხელს არ უ­წყობს წ­მინ­და და­საქ­მე­ბუ­ლო­ბის გა­ფარ­თო­ე­ბას. მო­საზ­რე­ბას იმის შე­სა­ხებ, რომ დამ­სხვრე­უ­ლის აღ­დგე­ნა და­საქ­მე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლებს ზრდის და კარ­გია ე­კო­ნო­მი­კის­თვის, „დამ­სხვრე­უ­ლი ფან­ჯრის ი­ლუ­ზია“ ე­წო­დე­ბა. ამ­გვარ შე­კე­თე­ბის დროს გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბი უნდა ამ­ცი­რებ­დეს სა­ზო­გა­დო­ე­ბის უნარს, ა­წარ­მო­ოს სხვა ღი­რე­ბუ­ლი სა­ქო­ნე­ლი ან მომ­სა­ხუ­რე­ბა. ი­ხი­ლეთ ე­ლე­მენ­ტი 1.9, ამ მცდა­რი შე­ხე­დუ­ლე­ბის რამ­დე­ნი­მე მა­გა­ლი­თის­თვის.
ჰეზ­ლი­ტის ერთი გაკ­ვე­თი­ლი ის იყო, რომ ე­კო­ნო­მი­კუ­რი წი­ნა­და­დე­ბის ა­ნა­ლი­ზის დროს ა­და­მი­ან­მა:
„...უნდა გა­მო­ავ­ლი­ნოს არა მ­ხო­ლოდ უ­შუ­ა­ლო შე­დე­გე­ბი, ა­რა­მედ შე­დე­გე­ბი გ­რძელ­ვა­დი­ან პერ­სპექ­ტი­ვა­ში; არა მ­ხო­ლოდ პირ­ვე­ლა­დი, ა­რა­მედ მე­ო­რა­დი შე­დე­გე­ბიც და არა მ­ხო­ლოდ გავ­ლე­ნა ერთ კონ­კრე­ტულ ჯ­გუფ­ზე, ა­რა­მედ გავ­ლე­ნა ყ­ვე­ლა­ზე ერთად.“(10)
ჰეზ­ლიტს სჯერა, რომ ამ გაკ­ვე­თი­ლის გა­მო­ყე­ნე­ბის შე­უძ­ლებ­ლო­ბა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ხარ­ვე­ზის ყ­ვე­ლა­ზე გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი წყა­როა. ის ბევრს წერდა ე­კო­ნო­მი­კის შე­სა­ხებ მე-20 სა­უ­კუ­ნის 30-იანი წლე­ბის დიდი დეპ­რე­სი­ის პე­რი­ოდ­ში და იცოდა, რომ, გან­სა­კუთ­რე­ბით პო­ლი­ტი­კა­ში, ხდება პო­ლი­ტი­კის მოკ­ლე­ვა­დი­ა­ნი სარ­გებ­ლის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბა, მაშინ რო­დე­საც გ­რძელ­ვა­დი­ა­ნი, ხ­ში­რად გა­უთ­ვა­ლის­წი­ნე­ბე­ლი შე­დე­გე­ბი იგ­ნო­რი­რე­ბუ­ლი რჩება.
მოდით გან­ვი­ხი­ლოთ სამი მა­გა­ლი­თი, რომ­ლე­ბიც ახ­დე­ნენ მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბის პო­ტენ­ცი­უ­რი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბის ი­ლუსტრი­რე­ბას. ბენ­ზი­ნის მოხ­მა­რე­ბის კ­ლე­ბის გზით ავ­ტო­მო­ბი­ლის გა­მო­ნა­ბოლ­ქვე­ბით ჰა­ე­რის და­ბინ­ძუ­რე­ბის შემ­ცი­რე­ბის მცდე­ლო­ბებ­ში, სა­ქარ­თვე­ლოს მ­თავ­რო­ბამ ახალი აქ­ცი­ზის გა­და­სა­ხა­დი და­ა­წე­სა, რო­მე­ლიც მი­მარ­თუ­ლი იყო ძ­ლი­ე­რი ძ­რა­ვის მქონე მოძ­ვე­ლე­ბულ ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­ზე. ი­ქე­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, რომ სა­ქარ­თვე­ლო დაბალ-შე­მო­სავ­ლი­ა­ნი ქვე­ყა­ნაა, მო­თხოვ­ნა ყო­ველ­თვის მა­ღა­ლი იყო ძველ ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­ზე, სი­ი­ა­ფის გამო (გა­სა­ყი­დი მე­ო­რა­დი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის 91% 2006 წ­ლამ­დე იყო წარ­მო­ე­ბუ­ლი). ახალი გა­და­სა­ხა­დი, რო­მელ­შიც მ­ცუ­რა­ვი შკალა გა­მო­ი­ყე­ნე­ბო­და, 2017 წლის ი­ან­ვრი­დან შე­ვი­და ძა­ლა­ში. მა­გა­ლი­თად, სა­ბა­ჟო მო­საკ­რე­ბე­ლი აქ­ციზს გა­და­სა­ხად­თან ერთად 2002 წელს გა­მოშ­ვე­ბულ ავ­ტო­მო­ბილ­ზე 1,5-ლიტ­რი­ა­ნი ძ­რა­ვით 3 731 ლარი ჯ­დე­ბო­და, თუმცა იმავე წელს გა­მოშ­ვე­ბუ­ლი 2,5-ლიტ­რი­ა­ნი ძ­რა­ვის მქონე ავ­ტო­მო­ბი­ლის სა­ბა­ჟო მო­საკ­რე­ბე­ლი და აქ­ცი­ზის გა­და­სა­ხა­დი ერთად 6 219 ლარი იყო, ხოლო 3,5-ლიტ­რი­ა­ნი ძ­რა­ვით - 8 706 ლარი. ა­მას­თან, სა­გა­და­სა­ხა­დო პო­ლი­ტი­კის ცვლი­ლე­ბამ გა­მო­იწ­ვია ა­და­მი­ა­ნე­ბის მო­ტი­ვი­რე­ბა და­ბა­ლი სიმ­ძლავ­რის ძ­რა­ვე­ბის მქონე ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის შე­ძე­ნა­ზე. ჩნდე­ბა კი­თხვა, იყო ეს რე­გუ­ლა­ცია გო­ნივ­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კა? რო­გო­რი იყო მისი სრული გავ­ლე­ნა, მათ შორის მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბი?
იმის გამო, რომ ახალი ქარ­თუ­ლი აქ­ცი­ზის გა­და­სა­ხა­დის პო­ლი­ტი­კის ძა­ლა­ში შეს­ვლი­დან მცირე დროა გა­სუ­ლი, ჩვენ უნდა შევ­ხე­დოთ სხვა ქვეყ­ნე­ბის გა­მოც­დი­ლე­ბას, სადაც ასევე გა­ტარ­და მსგავ­სი პო­ლი­ტი­კე­ბი საწ­ვა­ვის მოხ­მა­რე­ბის შე­სამ­ცი­რებ­ლად. მო­ნა­ცე­მე­ბი უჩ­ვე­ნებს, რომ ა­და­მი­ა­ნე­ბი მეტს და­დი­ან მან­ქა­ნით, რად­გან მ­სუ­ბუ­ქი ავ­ტო­მო­ბი­ლის საწ­ვა­ვის გა­მო­ყე­ნე­ბის ე­ფექ­ტუ­რო­ბის მა­ტე­ბა ამ­ცი­რებს მათი ექ­სპლო­ა­ტა­ცი­ის ხარ­ჯებს. ეს, თავის მხრივ, ზრდის მოძ­რა­ო­ბის გა­დატ­ვირ­თუ­ლო­ბას და იწ­ვევს საწ­ვა­ვის მოხ­მა­რე­ბის იმაზე ნაკ­ლე­ბად შემ­ცი­რე­ბას, ვიდრე რე­გუ­ლა­ცი­ით იყო და­გეგ­მი­ლი. გარდა ამისა, ა­ვა­რი­ის შემ­თხვე­ვა­ში, უფრო მ­სუ­ბუ­ქი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც ს­ტან­დარ­ტებს უნდა შე­ე­სა­ბა­მე­ბოდ­ნენ, ვერ უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ მგზავ­რე­ბის ისეთ დაც­ვას, რო­გორც უფრო მძიმე, დიდ ძ­რა­ვი­ა­ნი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც მათ ჩა­ა­ნაც­ვლეს. შე­სა­ბა­მი­სად, შე­დე­გი შე­საძ­ლოა იყოს ავ­ტო­საგ­ზაო შემ­თხვე­ვე­ბის შე­დე­გად გარ­დაც­ვა­ლე­ბის და და­ზი­ა­ნე­ბის ზრდა. მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, საწ­ვა­ვის გა­მო­ყე­ნე­ბის ე­ფექ­ტუ­რი ხარ­ჯვის რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი შე­საძ­ლოა ბევ­რად ნაკ­ლე­ბად გო­ნივ­რუ­ლად ჩა­ით­ვა­ლოს, ვიდრე ეს პირ­ვე­ლი შე­ხედ­ვით ჩანს.
მსგავ­სი გა­უთ­ვა­ლის­წი­ნე­ბე­ლი შე­დე­გე­ბი ასევე შეგ­ვხვდა მან­ქა­ნის ღვე­დე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბის კა­ნონ­მდებ­ლო­ბის მი­ღე­ბის შემ­დეგ. ბ­რი­ტა­ნე­თის ტრან­სპორ­ტი­რე­ბის დე­პარ­ტა­მენ­ტმა აღ­მო­ა­ჩი­ნა, რომ მ­ძღო­ლე­ბი­სა და წინა სა­ვარ­ძელ­ზე მჯდო­მი მგზავ­რის მიერ ღვე­დე­ბის ტა­რე­ბის კა­ნო­ნის ძა­ლა­ში შეს­ვლი­დან 20 თვის შემ­დეგ, წინა სა­ვარ­ძლებ­ზე მჯდომ­თა გარ­დაც­ვა­ლე­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბელ­მა 656-ით იკლო. თუმცა, იმავე პე­რი­ოდ­ში გა­ი­ზარ­და ფეხით მო­სი­ა­რუ­ლე­თა (77), მო­ტო­ციკ­ლის მ­ძღო­ლე­ბის (63) და უკანა სა­ვარ­ძელ­ზე მჯდომ მგზავ­რთა (69) სიკ­ვდი­ლი­ა­ნო­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი,(11) რაც სა­ვა­რა­უ­დოდ გა­მოწ­ვე­უ­ლი იყო იმ ფაქ­ტით, რომ ღვე­დის მა­ტა­რე­ბე­ლი მ­ძღო­ლე­ბი ბევ­რად და­ცუ­ლად გ­რძნობ­დნენ თავს ტა­რე­ბი­სას და მათი ტა­რე­ბის სტილი უფრო მეტად სა­ხი­ფა­თო გახდა.
სა­ვაჭ­რო შე­ზღუდ­ვე­ბი ქვეყ­ნებს შორის ასევე მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბია. უ­ცხო­ურ სა­ქო­ნელ­ზე სა­ტა­რი­ფო და სა­იმ­პორ­ტო კ­ვო­ტის მ­ხარ­დამ­ჭე­რე­ბი თით­ქმის ყო­ველ­თვის უ­გულ­ვე­ბელ­ყოფ­დნენ მათი პო­ლი­ტი­კე­ბის მე­ო­რად ე­ფექ­ტებს. ტა­რი­ფე­ბი და კ­ვო­ტე­ბი შე­საძ­ლოა თავ­და­პირ­ვე­ლად ი­ცავ­დნენ ქვეყ­ნის და­საქ­მე­ბუ­ლებს, რომ­ლე­ბიც მსგავს პ­რო­დუქ­ტებს უფრო მაღალ ფასად ა­წარ­მო­ე­ბენ, თუმცა შე­დე­გად მო­უ­ლოდ­ნელ მე­ო­რად შე­დე­გებს მი­ვი­ღებთ.
გან­ვი­ხი­ლოთ ევ­რო­კავ­ში­რის ერ­თი­ა­ნი სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პო­ლი­ტი­კა (CAP), რო­მე­ლიც ი­ყე­ნებს კ­ვო­ტებს და ტა­რი­ფებს უ­ცხო­ეთ­ში წარ­მო­ე­ბუ­ლი სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პ­რო­დუქ­ტე­ბის რე­ა­ლი­ზა­ცი­ის შე­ზღუდ­ვა­ზე და ახ­დენს წევრი ქვეყ­ნე­ბის სოფ­ლის მე­ურ­ნე­ო­ბის სუბ­სი­დი­რე­ბას პირ­და­პირ ევ­რო­კავ­ში­რის ბი­უ­ჯე­ტი­დან. „CAP შე­იქ­მნა ისეთი ფორ­მით, რომ ა­და­მი­ა­ნებს შეს­ძლე­ბო­დათ მი­ე­ღოთ კარგი საკ­ვე­ბი პ­რო­დუქ­ტე­ბი ხელ­მი­საწ­ვდომ ფა­სე­ბად, ხოლო ფერ­მე­რებს სა­მარ­თლი­ა­ნი შე­მო­სა­ვა­ლი მი­ე­ღოთ,“ ვ­კი­თხუ­ლობთ ამ პო­ლი­ტი­კის 50 წლის ი­უ­ბი­ლის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად მი­ძღვნილ დო­კუ­მენ­ტში(12). მ­თლი­ა­ნო­ბა­ში, CAP-ის ფარ­გლებ­ში გა­დახ­დილ­მა სუბ­სი­დი­ებ­მა ევ­რო­კავ­ში­რის ბი­უ­ჯე­ტის ერთ-მე­სა­მედ­ზე მეტი შე­ად­გი­ნა. ამ პო­ლი­ტი­კის მომ­ხრე­ე­ბი ამ­ტკი­ცე­ბენ, რომ ევ­რო­კავ­ში­რის სა­მე­ურ­ნეო და კ­ვე­ბის სექ­ტო­რე­ბი და­ახ­ლო­ე­ბით 8%-ით ნაკ­ლე­ბი იქ­ნე­ბო­და CAP-ის გა­რე­შე,(13) და რომ ამ­გვა­რად ისინი „გა­და­არ­ჩე­ნენ“ სა­მუ­შაო ად­გი­ლებს და ზრდი­ან და­საქ­მე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლებს. უ­და­ვოდ, ეს სექ­ტო­რი უფრო დიდია, ვიდრე ის სხვაგ­ვა­რად იქ­ნე­ბო­და, მაგ­რამ რას ვი­ტყვით მე­ო­რად ე­ფექ­ტებ­ზე?
CAP-ის და­ნა­ხარ­ჯე­ბი ა­ვიწ­რო­ე­ბენ სხვა შე­საძ­ლო გა­მო­ყე­ნე­ბის ვა­რი­ან­ტებს ევ­რო­კავ­ში­რის ბი­უ­ჯე­ტის ფარ­გლებ­ში და ხელს უშ­ლი­ან ევ­რო­კავ­ში­რის სახ­სრე­ბის სხვა სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქონ­ლის საქ­მი­ა­ნო­ბებ­ზე გა­მო­ყო­ფას. ევ­რო­პუ­ლი კო­მი­სი­ის თა­ნახ­მად, სუბ­სი­დი­ე­ბი ევ­რო­კავ­ში­რის თი­თო­ე­ულ მო­ქა­ლა­ქეს წე­ლი­წად­ში 100 ევ­რო­ზე მეტი უჯ­დე­ბა. ამას გარდა, ტა­რი­ფე­ბი და კ­ვო­ტე­ბი ად­გი­ლობ­რივ ფა­სებს უფრო მაღალ დო­ნე­ზე ი­ნარ­ჩუ­ნე­ბენ, ვიდრე კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი მ­სოფ­ლიო ფა­სე­ბი,(14) შე­სა­ბა­მი­სად, ევ­რო­კავ­ში­რის მომ­ხმა­რებ­ლებს ბევ­რად მეტის გა­დახ­და უწევთ სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პ­რო­დუქ­ტებ­ში. ო­ჯა­ხე­ბი, ფაქ­ტი­უ­რად ორჯერ იხ­დი­ან საჭ­მლის ფულს: პირ­ვე­ლად, რო­დე­საც ისინი მა­ღა­ზი­ა­ში პ­რო­დუქ­ტებ­ში იხ­დი­ან მაღალ ფასს, სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო სექ­ტო­რის პ­რო­ტექ­ცი­ო­ნიზ­მის გამო და მეორე, ისინი იხ­დი­ან გა­და­სა­ხა­დებს სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო სუბ­სი­დი­ე­ბის­თვის. ა­მას­თან, ტა­რი­ფე­ბი და კ­ვო­ტე­ბი ა­რა­პირ­და­პირ მოქ­მე­დე­ბენ სხვა ფირ­მებ­ზეც, რომ­ლე­ბიც საკ­ვებ პ­რო­დუქ­ტებს ა­წარ­მო­ე­ბენ სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პ­რო­დუქ­ტე­ბის და­მუ­შა­ვე­ბის გზით. მა­გა­ლი­თად, საფ­რან­გეთ­ში 2007 წელს CAP-მა 1,5%-ით შე­ამ­ცი­რა წარ­მო­ე­ბის ზომა, ხოლო მსხვი­ლი მომ­სა­ხუ­რე­ბის სექ­ტორ­მა მისი შ­რო­მის და კა­პი­ტა­ლის მ­ხო­ლოდ 0,1%-ის კონ­ტრი­ბუ­ცია გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლა სხვა სექ­ტო­რებ­ში, რომ­ლებ­მაც სარ­გე­ბე­ლი მი­ი­ღეს CAP-ისგან. CAP-ის გა­უქ­მე­ბა შე­ამ­ცი­რებ­და კა­პი­ტა­ლის (მიწა და ა­ღ­ჭურ­ვი­ლო­ბა) ღი­რე­ბუ­ლე­ბას, რაც ასევე და­ეხ­მა­რე­ბო­და იმ მე­ურ­ნე­ო­ბებ­საც, რომ­ლე­ბიც არ ი­ღე­ბენ მ­ხარ­და­ჭე­რას CAP-ისგან. ა­მას­თან, CAP ამ­ცი­რებს სა­ტყეო მე­ურ­ნე­ო­ბის მას­შტაბ­საც, რო­მე­ლიც სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო მი­წა­ზე სხვა საქ­მი­ა­ნო­ბე­ბის პირ­და­პი­რი კონ­კუ­რენ­ტია. (საფ­რან­გეთ­ში CAP-მა და­ახ­ლო­ე­ბით 3,6%-ით შე­ამ­ცი­რა სა­ტყეო მე­ურ­ნე­ო­ბის­თვის გან­კუთ­ვნი­ლი ტე­რი­ტო­რი­ე­ბი). გარდა ამისა, ტა­რი­ფე­ბი­სა და კ­ვო­ტე­ბის გამო, არა-ევ­რო­კავ­ში­რის ქვეყ­ნე­ბი ნაკ­ლებ სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პ­რო­დუქტს ყი­დი­ან ევ­რო­კავ­ში­რის ბაზ­რებ­ზე, რითაც მ­ცირ­დე­ბა მათ მიერ ევ­რო­კავ­შირ­ში ექ­სპორ­ტი­რე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის შე­ძე­ნის უნარი და მ­ცირ­დე­ბა და­საქ­მე­ბუ­ლო­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი სექ­ტო­რებ­ში, რომ­ლე­ბიც ამ გა­ყიდ­ვებს კარ­გა­ვენ.
თუ CAP-ის მსგავ­სი ვაჭ­რო­ბის შე­ზღუდ­ვის მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბი მ­ხედ­ვე­ლო­ბა­ში იქ­ნე­ბა მი­ღე­ბუ­ლი, ნა­თე­ლი ხდება, რომ ევ­რო­კავ­შირ­ში აღარ გა­იზ­რდე­ბა და­საქ­მე­ბის დონე და წარ­მო­ე­ბის ზო­გა­დი მო­ცუ­ლო­ბა. მეტი სამ­სა­ხუ­რი იქ­ნე­ბა პ­რი­ვი­ლე­გი­რე­ბულ ინ­დუსტრი­ებ­ში, მაგ­რამ და­საქ­მე­ბის ნაკ­ლე­ბი დონე სხვა­გან. ვაჭ­რო­ბის შე­ზღუდ­ვე­ბი კი არ ზრდი­ან, ა­რა­მედ გა­და­ა­ნა­წი­ლე­ბენ და­საქ­მე­ბუ­ლო­ბას. თუმცა, ისინი, ვინც მე­ო­რად ე­ფექ­ტებს არ ით­ვა­ლის­წი­ნე­ბენ, ამას ვერც კი ამ­ჩნე­ვენ.
მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბი მ­ხო­ლოდ პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბის პ­რო­ცე­სის პ­რობ­ლე­მა არ არის. მათ შე­საძ­ლოა გა­მო­იწ­ვი­ონ მო­უ­ლოდ­ნე­ლი შე­დე­გე­ბი ა­და­მი­ა­ნე­ბის­თვი­საც. ამის მა­გა­ლი­თად შეგ­ვიძ­ლია მო­ვიყ­ვა­ნოთ და­სავ­ლეთ ვირ­ჯი­ნი­ა­ში პირ­ვე­ლი კ­ლა­სის მას­წავ­ლებ­ლის ბო­ლოდ­რო­ინ­დე­ლი გა­მოც­დი­ლე­ბა. მისი მოს­წავ­ლე­ე­ბი მუდ­მი­ვად კარ­გავ­დნენ ფან­ქრებს. ა­მი­ტომ პე­და­გოგ­მა გა­და­წყვი­ტა, ბავ­შვე­ბის­თვის მიეცა მო­ტი­ვა­ცია და და­პირ­და მათ, რომ ყო­ვე­ლი ფან­ქრის ნარ­ჩენ­ში 10 ცენტს გა­და­უხ­დი­და იმ ი­მე­დით, რომ ბავ­შვე­ბი ყველა ღონეს იხ­მარ­დნენ ფან­ქა­რი შე­ე­ნა­ხათ, სანამ ბო­ლომ­დე არ გა­ხარ­ჯავ­დნენ. მისდა სამ­წუ­ხა­როდ, მოს­წავ­ლე­ე­ბი ფან­ქრის სათ­ლელ ა­პა­რატ­თან დად­გნენ რიგში და იმაზე ს­წრა­ფად ა­ბა­რებ­დნენ მას­წავ­ლე­ბელს ფან­ქრის ნარ­ჩენს, ვიდრე მას­წავ­ლე­ბე­ლი მათ ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბას შეს­ძლებ­და. ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია ყუ­რა­დღე­ბით ვიყოთ გა­უთ­ვა­ლის­წი­ნე­ბე­ლი შე­დე­გე­ბის მი­მართ!

ნაწილი 2: ეკონომიკური პროგრესის შვიდი მთავარი წყარო

ელემენტები:

  1. სა­მარ­თლებ­რი­ვი სის­ტე­მა: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სის სა­ფუძ­ვე­ლია სა­მარ­თლებ­რი­ვი სის­ტე­მა, რო­მე­ლიც იცავს კერძო სა­კუთ­რე­ბას და უზ­რუნ­ველ­ყოფს კონ­ტრაქ­ტე­ბის მი­უ­კერ­ძო­ებ­ლად შეს­რუ­ლე­ბას.
  2. კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი ბაზ­რე­ბი: კონ­კუ­რენ­ცია ხელს უ­წყობს რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტი­ან გა­მო­ყე­ნე­ბას და უზ­რუნ­ველ­ყოფს ს­ტი­მულს ი­ნო­ვა­ცი­უ­რი გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბი­სათ­ვის.
  3. შე­ზღუდ­ვე­ბი სამ­თავ­რო­ბო რე­გუ­ლა­ცი­ებ­ზე: მა­რე­გუ­ლი­რე­ბე­ლი პო­ლი­ტი­კა, რო­მე­ლიც ამ­ცი­რებს გაც­ვლას და ზღუ­დავს კონ­კუ­რენ­ცი­ას, ა­ფერ­ხებს ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს.
  4. კა­პი­ტა­ლის ე­ფექ­ტი­ა­ნი ბა­ზა­რი: მისი პო­ტენ­ცი­ა­ლის რე­ა­ლი­ზე­ბის­თვის, ხალხს უნდა ჰ­ქონ­დეს კა­პი­ტა­ლის სიმ­დიდ­რის მ­წარ­მო­ე­ბელ პ­რო­ექ­ტებ­ზე მი­მარ­თვის მე­ქა­ნიზ­მი.
  5. გო­ნივ­რუ­ლი მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კა: ს­ტა­ბი­ლუ­რი მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კა ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია ინფლა­ცი­ის კონ­ტრო­ლის­თვის, ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის ე­ფექ­ტი­ა­ნი გა­ნა­წი­ლე­ბი­სა და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბის მიღ­წე­ვის­თვის.
  6. და­ბა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი: ა­და­მი­ა­ნე­ბი უფრო მეტს ა­წარ­მო­ე­ბენ, რო­დე­საც უფრო მეტი გა­მო­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი თან­ხის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა შე­უძ­ლი­ათ. მ­თავ­რო­ბის ხარ­ჯე­ბი­სა და დე­ფი­ცი­ტის კონ­ტრო­ლი (ფის­კა­ლუ­რი პო­ლი­ტი­კა) გა­დამ­წყვე­ტია ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბი­სა და ზრდის­თვის.
  7. თა­ვი­სუ­ფა­ლი ვაჭ­რო­ბა: ა­და­მი­ა­ნე­ბი უფრო მაღალ შე­მო­სავ­ლებს აღ­წე­ვენ, რო­დე­საც თა­ვი­სუ­ფალ­ნი არიან ი­ვაჭ­რონ სხვა ქვეყ­ნებ­ში.

შესავალი

რო­ბერტ ლუ­კა­სი, 1995 წლის ნო­ბე­ლის პ­რე­მი­ის ლა­უ­რე­ა­ტი ე­კო­ნო­მი­კა­ში, ამ­ბობს: „რო­დე­საც ე­კო­ნო­მი­კურ ზრდა­ზე და­ი­წყებთ ფიქრს, ძ­ნე­ლია სხვა რა­მე­ზე ი­ფიქ­რო.“(16) რატომ ა­კე­თე­ბენ ლუ­კა­სი და მ­რა­ვა­ლი სხვა ე­კო­ნო­მის­ტი აქ­ცენტს ე­კო­ნო­მი­კურ ზრდა­ზე? რე­ა­ლუ­რი გა­მოშ­ვე­ბის ზრდა ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია რე­ა­ლუ­რი შე­მო­სავ­ლის ზრდის­თვის. ზრდის გა­რე­შე შე­უძ­ლე­ბე­ლია შე­მო­სავ­ლის და ცხოვ­რე­ბის ს­ტან­დარ­ტის უფრო მა­ღა­ლი დონის მიღ­წე­ვა.
ბოლო ორასი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, გან­სა­კუთ­რე­ბით და­სავ­ლეთ­ში, ე­კო­ნო­მი­კურ­მა ზრდამ ცხოვ­რე­ბის დონე ა­ა­მაღ­ლა და ცხოვ­რე­ბის ხან­გრძლი­ვო­ბა და ხა­რის­ხი გა­ა­უმ­ჯო­ბე­სა. თუმცა ეს პე­რი­ო­დი გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლია. კა­ცობ­რი­ო­ბის თით­ქმის მთელი ის­ტო­რი­ის მან­ძილ­ზე ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდა უ­კი­დუ­რე­სად იშ­ვი­ა­თი იყო. 1800 წ­ლამ­დე მ­სოფ­ლი­ოს მო­სახ­ლე­ო­ბის უ­მე­ტე­სი ნა­წი­ლი კ­ვი­რა­ში ორ­მოც­და­ა­თი, სა­მო­ცი და სა­მოც­და­ა­თი სა­ა­თის გან­მავ­ლო­ბა­ში შ­რო­მობ­და, რათა მიეღო სა­არ­სე­ბო მი­ნი­მუ­მის­თვის საკ­მა­რი­სი საკ­ვე­ბი და თავ­შე­სა­ფა­რი. ეს იყო მუდ­მი­ვი ბ­რძო­ლა გა­დარ­ჩე­ნის­თვის და ბევრი ა­გებ­და მას. 1800 წელს, ცხოვ­რე­ბის დონე დიდად არ გან­სხვავ­დე­ბო­და ათასი ან თუნ­დაც ორი ათასი წლით ადრე ძველი რომის ცხოვ­რე­ბის დო­ნის­გან.
კა­ცობ­რი­ო­ბის ის­ტო­რი­ის უ­ი­მე­დო ე­კო­ნო­მი­კურ პე­რი­ოდ­ში ცვლი­ლე­ბე­ბი და­ახ­ლო­ე­ბით ორასი წლის წინ და­ი­წყო. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ნამ­შრომ­ლო­ბი­სა და გან­ვი­თა­რე­ბის ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის ე­კო­ნო­მის­ტი აწ გარ­დაც­ვლი­ლი ანგუს მე­დი­სო­ნი სა­ყო­ველ­თა­ოდ ა­ღი­ა­რე­ბუ­ლია, რო­გორც ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის და სი­ცო­ცხლის ხან­გრძლი­ვო­ბის ის­ტო­რი­უ­ლი მო­ნა­ცე­მე­ბის წამ­ყვა­ნი ს­პე­ცი­ა­ლის­ტი. მე-5 სუ­რათ­ზე წარ­მოდ­გე­ნი­ლია მისი შე­ფა­სე­ბით წ­ლი­უ­რი შე­მო­სავ­ლის დო­ნე­ე­ბი ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე ბოლო ათასი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში. 1990 წლის დო­ლა­რის კურ­სის მი­ხედ­ვით, მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე მ­სოფ­ლი­ო­ში 667 დო­ლარს შე­ად­გენ­და 1820 წელს, ხოლო 450 დო­ლარს 1000 წელს.(17) შე­სა­ბა­მი­სად, 800 წე­ლი­წად­ში, ერთ სულზე შე­მო­სავ­ლის დონე მ­ხო­ლოდ 50%-ით გა­ი­ზარ­და. და­სავ­ლეთ ევ­რო­პა­სა და მის მემ­კვიდ­რე­ებს - შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი, კა­ნა­და, ავ­სტრა­ლია და ახალი ზე­ლან­დია, რომ­ლე­ბიც ზო­გა­დად და­სავ­ლე­თად მო­იხ­სე­ნი­ე­ბი­ან შე­და­რე­ბით უ­კე­თე­სი მდგო­მა­რე­ო­ბა ჰ­ქონ­დათ, რად­გან ამ რე­გი­ონ­ში შე­მო­სავ­ლე­ბი და­ახ­ლო­ე­ბით გა­სამ­მაგ­და 426 დო­ლა­რი­დან 1000 წელს 1202 დო­ლა­რამ­დე 1820 წელს. მაგ­რამ და­სავ­ლეთ­საც კი და­ახ­ლო­ე­ბით ხუ­თა­სი წელი დას­ჭირ­და შე­მო­სავ­ლის გა­სა­ორ­მა­გებ­ლად.
ახლა შევ­ხე­დოთ, თუ რა მოხდა 1820 წლის შემ­დეგ. ბოლო ორასი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში შე­იმ­ჩნე­ვა მძლავ­რი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდა. 2003 წ­ლის­თვის მ­სოფ­ლი­ო­ში შე­მო­სა­ვალ­მა ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე 6516 დო­ლა­რი შე­ად­გი­ნა, რაც 1820 წლის მაჩ­ვე­ნე­ბელს ათჯერ ა­ღე­მა­ტე­ბა. და­სავ­ლეთ­ში, 2003 წ­ლის­თვის შე­მო­სა­ვალ­მა ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე 23 710 დო­ლა­რი შე­ად­გი­ნა, რაც ოცჯერ ა­ღე­მა­ტე­ბა 1820 წლის მაჩ­ვე­ნე­ბელს. ამ­რი­გად, თუ სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში შე­მო­სავ­ლის დონე სა­არ­სე­ბო მი­ნი­მუ­მის ტოლ­ფა­სი იყო, ბოლო ორასი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში რე­ა­ლუ­რი შე­მო­სა­ვა­ლი ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე ცამდე ა­ვარ­და.
გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა 5: მშპ ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე (1990 დო­ლა­რი)
ხა­ზო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა, რო­მე­ლიც უჩ­ვე­ნებს მშპ-ს ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე 1000-დან 2003 წ­ლამ­დე, გა­მო­ხა­ტუ­ლი 1990 აშშ დო­ლარ­ში. დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს მცირე ზრდას შე­მო­სავ­ლის დო­ნე­ებ­ში პირ­ვე­ლი 800 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, თუმცა მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდა ჩანს გან­ვლი­ლი 200 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში. 2003 წ­ლის­თვის, მ­სოფ­ლიო მას­შტა­ბით ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე შე­მო­სა­ვა­ლი 6 516 აშშ დო­ლა­რამ­დე გა­ი­ზარ­და (გა­ათ­მაგ­და), ხოლო და­სავ­ლეთ­ში, ის 23 710 დო­ლა­რამ­დე გა­ი­ზარ­და (გა­ოც­მაგ­და).
წყარო: ანგუს მე­დი­სო­ნი, მ­სოფ­ლიო ე­კო­ნო­მი­კის კონ­ტუ­რე­ბი, ახ. წ. 1–2030: ნარ­კვე­ვე­ბი მაკ­რო­ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ის­ტო­რი­ი­დან (ოქსფორ­დი: ოქსფორ­დის უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის პრესა, 2007წ).
სი­ცო­ცხლის ხან­გრძლი­ვო­ბის ს­ქე­მაც მსგავ­სი იყო. მ­სოფ­ლი­ო­ში სი­ცო­ცხლის ხან­გრძლი­ვო­ბა 1000-დან 1820 წ­ლამ­დე პე­რი­ოდ­ში 24-დან 26 წ­ლამ­დე, 1900 წელს კი 31 წ­ლამ­დე გა­ი­ზარ­და, 2003 წელს კი 64 წ­ლამ­დე ა­ვარ­და. და­სავ­ლეთ­ში სი­ცო­ცხლის ხან­გრძლი­ვო­ბა 24-დან 36 წ­ლამ­დე გა­ი­ზარ­და 1000-დან 1820 წ­ლამ­დე პე­რი­ოდ­ში, თუმცა 2003 წ­ლის­თვის მან 76 წელს მი­აღ­წია.
რო­გორც ის­ტო­რია გ­ვაჩ­ვე­ნებს, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდა ავ­ტო­მა­ტუ­რად არ ხდება. რატომ იზ­რდე­ბა ზოგი ქვე­ყა­ნა და აღ­წევს შე­მო­სავ­ლის მაღალ დონეს, ზოგი კი ს­ტაგ­ნა­ცი­ას გა­ნიც­დის? რო­მე­ლი ინ­სტი­ტუ­ტე­ბი და პო­ლი­ტი­კუ­რი მიდ­გო­მე­ბი უ­წყობს ხელს ზრდას და ცხოვ­რე­ბის მაღალ ს­ტან­დარტს? ეს ნა­წი­ლი ამ სა­სი­ცო­ცხლოდ მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან სა­კი­თხებს შე­ის­წავ­ლის.(18)
თუმცა, მა­ნამ­დე ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია მშპ-ის გა­ზომ­ვის შე­სა­ხებ ერთ სა­კი­თხზე ყუ­რა­დღე­ბის გა­მახ­ვი­ლე­ბა, გან­სა­კუთ­რე­ბით პოსტსაბ­ჭო­თა ქვეყ­ნებ­თან და­კავ­ში­რე­ბით. ერთი შე­ხედ­ვით საკ­მა­ოდ მარ­ტი­ვი გან­სა­ზღვრე­ბა „სა­ბო­ლოო სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბის გა­მოშ­ვე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა" მთელ რიგ რთულ სა­კი­თხებს მო­ი­ცავს. თა­ვი­სუ­ფალ ბა­ზარ­ზე ნა­ვაჭ­რი სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის დად­გე­ნა მარ­ტი­ვია. მაგ­რამ რა ხდება ფასის კონ­ტროლს დაქ­ვემ­დე­ბა­რე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში? იგი უნდა შე­ვა­ფა­სოთ ა­და­მი­ა­ნე­ბის მიერ რე­ა­ლუ­რად გა­დახ­დი­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბით, ან რასაც ისინი თა­ვი­სუ­ფა­ლი ბაზ­რის პი­რო­ბებ­ში გა­და­იხ­დიდ­ნენ? უნდა გა­ვით­ვა­ლის­წი­ნოთ თუ არა რი­გებ­ში და­ხარ­ჯუ­ლი დრო? რა ხდება ისეთი გა­მოშ­ვე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში, რო­მე­ლიც არ ი­ყი­დე­ბა? როგორ უნდა შე­ფას­დეს ა­ხალ­წვე­უ­ლი ჯა­რის­კა­ცე­ბის შრომა? რამ­დე­ნად კარ­გად შე­უძ­ლია ს­ტა­ტის­ტი­კურ სამ­სა­ხურს გა­ზო­მოს ჩრდი­ლო­ვა­ნი (ნაც­რის­ფე­რი ან შავი) ბაზ­რის გა­მოშ­ვე­ბა? თუ მე სახ­ლში ვა­ცხობ პიცას, ყ­ვე­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა ჩა­ით­ვლე­ბა, მაგ­რამ არ ჩა­ით­ვლე­ბა ჩემი სამ­ზა­რე­უ­ლო­ში და­ხარ­ჯუ­ლი დრო. მე­ო­რეს მხრივ, თუ მე რეს­ტო­რან­ში ვ­ყი­დუ­ლობ პიცას მშპ შ­რო­მა­საც მო­ი­ცავს. თუ და­ვუშ­ვებთ, რომ თქვენ შეფ-მ­ზა­რე­ულს არ ჩა­მო­უ­ვარ­დე­ბით ცხო­ბა­ში, ეს ი­დენ­ტუ­რი პიცა გა­მო­დის.
მშპ-ის და და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ფასთა ცვლი­ლე­ბე­ბის გა­ზომ­ვის სირ­თუ­ლე კო­მუ­ნიზ­მის კო­ლაფ­სის შემ­დგო­მი წლე­ბის გა­აზ­რე­ბას არ­თუ­ლებს. ო­ფი­ცი­ა­ლუ­რი ს­ტა­ტის­ტი­კის თა­ნახ­მად, ქვეყ­ნის წარ­მო­ე­ბის მო­ცუ­ლო­ბა­ში დიდი ვარ­დნა ფიქ­სირ­დე­ბა - მი­უ­ხე­და­ვად ამისა, ეს მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი არ ა­სა­ხუ­ლა მო­ქა­ლა­ქე­თა რე­ა­ლურ გა­მოც­დი­ლე­ბა­ზე.(19)

ელემენტი 2.1: სამართლებრივი სისტემა

ეკონომიკური წინსვლის საფუძველია სამართლებრივი სისტემა, რომელიც იცავს კერძო საკუთრებას და კონტრაქტებს მიუკერძოებლად აღასრულებს.

[A] კერძო სა­კუთ­რე­ბის რე­ჟი­მი, მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი ტვირ­თის მხრივ, ა­და­მი­ა­ნებს სა­კუ­თარ ქ­მე­დე­ბებ­ზე ა­კის­რებს პა­სუ­ხის­მგებ­ლო­ბას. ამ­გვა­რი სის­ტე­მა უზ­რუნ­ველ­ყოფს, რომ ა­და­მი­ა­ნებ­მა სა­კუ­თა­რი ქ­მე­დე­ბე­ბის შე­დე­გე­ბი იწ­ვნი­ონ. სა­კუთ­რე­ბა ღო­ბე­ებს აღ­მარ­თავს, მაგ­რამ ის ასევე სარ­კე­ე­ბის გა­რე­მოც­ვას ქმნის, რომ­ლე­ბიც ჩვენი სა­კუ­თა­რი ქ­ცე­ვის შე­დე­გებს ა­სა­ხავს.(20)
ტომ ბე­თე­ლი, ჟურ­ნა­ლის­ტი და ე­კო­ნო­მის­ტი
სა­მარ­თლებ­რი­ვი სის­ტე­მა სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბის დაც­ვი­სა და ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბე­ბის შეს­რუ­ლე­ბის სა­ფუძ­ველს უზ­რუნ­ველ­ყოფს. რო­გორც 1-ლი ნა­წი­ლის მე-4 ე­ლე­მენ­ტში გან­ვი­ხი­ლეთ, ვაჭ­რო­ბით სა­ქო­ნე­ლი იმ ა­და­მი­ა­ნე­ბის­კენ მი­ე­დი­ნე­ბა, ვინც მათ უფრო ა­ფა­სებს. ვაჭ­რო­ბა, ს­პე­ცი­ა­ლი­ზა­ცი­ი­სა და ფარ­თო­მას­შტა­ბი­ა­ნი წარ­მო­ე­ბის მე­თო­დე­ბი­დან მი­ღე­ბუ­ლი უ­პი­რა­ტე­სო­ბის შე­დე­გად, უფრო მსხვი­ლი გა­მო­მუ­შა­ვე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას იძ­ლე­ვა. ვაჭ­რო­ბის თან­მხლე­ბი გა­ურ­კვევ­ლო­ბის შე­სამ­ცი­რებ­ლად, სა­მარ­თლებ­რივ­მა სის­ტე­მამ უნდა უზ­რუნ­ველ­ყოს ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბე­ბი­სა და კონ­ტრაქ­ტე­ბის მი­უ­კერ­ძო­ე­ბე­ლი აღ­სრუ­ლე­ბა. ეს ზრდის გაც­ვლის მო­ცუ­ლო­ბას და ვაჭ­რო­ბით მი­ღე­ბულ სარ­გე­ბელს და ამით ხელს უ­წყობს ე­კო­ნო­მი­კურ წინსვლას.
კარ­გად გან­სა­ზღვრუ­ლი და სა­თა­ნა­დოდ აღ­სრუ­ლე­ბუ­ლი სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბი ვაჭ­რო­ბით მი­ღე­ბუ­ლი სარ­გებ­ლის რე­ა­ლი­ზე­ბის­თვის გა­დამ­წყვე­ტი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბი­საა. სა­კუთ­რე­ბა ფართო ც­ნე­ბაა. იგი გუ­ლის­ხმობს, რო­გორც შ­რო­მი­თი მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბის, ასევე ფი­ზი­კუ­რი აქ­ტი­ვე­ბის, შე­ნო­ბე­ბი­სა და მიწის ფ­ლო­ბას. კერძო სა­კუთ­რე­ბა სამ თვი­სე­ბას ა­ტა­რებს: (1) ექ­სკლუ­ზი­უ­რი სარ­გებ­ლო­ბის უფ­ლე­ბა; (2) სა­მარ­თლებ­რი­ვი დაცვა დამ­რღვე­ვე­ბის­გან ე. ი. ვინც ც­დი­ლობს გა­მო­ი­ყე­ნოს ან ბო­რო­ტად ი­სარ­გებ­ლოს სა­კუთ­რე­ბით მე­სა­კუთ­რის თან­ხმო­ბის გა­რე­შე; და (3) სხვის­თვის გა­და­ცე­მის (გა­ყიდ­ვის ან ჩუ­ქე­ბის) უფ­ლე­ბა.
კერძო მე­სა­კუთ­რე­ებს შე­უძ­ლი­ათ გა­და­წყვი­ტონ, თუ როგორ გა­მო­ი­ყე­ნე­ბენ მათ სა­კუთ­რე­ბას, მაგ­რამ ისინი პა­სუხს ა­გე­ბენ სა­კუ­თარ ქ­მე­დე­ბებ­ზე. ა­და­მი­ა­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც თავის სა­კუთ­რე­ბით სარ­გებ­ლო­ბი­სას არ­ღვე­ვენ სხვის სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბებს, ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბი­ან იმავე სა­მარ­თლებ­რივ ძა­ლებს, რო­მე­ლიც მათ სა­კუთ­რე­ბას იცავს. მა­გა­ლი­თად, კერძო საკუთრების უფლებები მიკ­რძა­ლავს თ­ქვე­ნი ავ­ტო­მო­ბი­ლის სა­ქა­რე მინას ურო ვეს­რო­ლო, რად­გან ამით მე ავ­ტო­მო­ბილ­ზე თ­ქვენს სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბას და­ვარ­ღვევ. ავ­ტო­მო­ბილ­ზე თ­ქვე­ნი სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბა მი­ზღუ­დავს მე და ნე­ბის­მი­ერ სხვას თ­ქვე­ნი ნე­ბარ­თვის გა­რე­შე მის გა­მო­ყე­ნე­ბას (ან ბო­რო­ტად სარ­გებ­ლო­ბას). მსგავ­სად, ჩემი სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბა უროზე და სხვა სა­კუთ­რე­ბა­ზე გი­ზღუ­დავთ თქვენ და ნე­ბის­მი­ერ სხვას მის ნე­ბარ­თვის გა­რე­შე გა­მო­ყე­ნე­ბას.
კერძო სა­კუთ­რე­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი თვი­სე­ბაა მის­გან მომ­დი­ნა­რე ს­ტი­მუ­ლე­ბი. არ­სე­ბობს ოთხი ძი­რი­თა­დი მი­ზე­ზი, თუ რატომ უ­წყობს ხელს ე­კო­ნო­მი­კურ ზრდას და წინსვლას მ­კა­ფი­ოდ გან­სა­ზღვრუ­ლი კერძო სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბის თან­მხლე­ბი ს­ტი­მუ­ლე­ბი.
პირ­ვე­ლი, კერძო სა­კუთ­რე­ბა ა­და­მი­ა­ნებს ძლიერ მო­ტი­ვა­ცი­ას უქ­მნის მო­უ­ა­რონ და იზ­რუ­ნონ მათ სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბულ ნივ­თებ­ზე. თუ კერძო მე­სა­კუთ­რე ვერ მო­უვ­ლის მის სა­კუთ­რე­ბას ან მის ბო­რო­ტად გა­მო­ყე­ნე­ბას ან და­ზი­ა­ნე­ბას და­უშ­ვებს, იგი დად­გე­ბა უ­არ­ყო­ფი­თი შე­დე­გის წი­ნა­შე, რაც სა­კუთ­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის შემ­ცი­რე­ბას გუ­ლის­ხმობს. მა­გა­ლი­თად, თუ თქვენ ავ­ტო­მო­ბილს ფლობთ, ეს გაძ­ლევთ ს­ტი­მულს, რომ შეც­ვა­ლოთ ზეთი, რე­გუ­ლა­რუ­ლად შე­ა­მოწ­მოთ ავ­ტო­მო­ბი­ლი და იზ­რუ­ნოთ სა­ლონ­ზე. რატომ ხდება ასე? თუ არ იზ­რუ­ნებთ ამაზე, ავ­ტო­მო­ბი­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა თ­ქვენ­თვის და პო­ტენ­ცი­უ­რი მო­მა­ვა­ლი მფლო­ბე­ლე­ბის­თვის შემ­ცირ­დე­ბა. თუ ავ­ტო­მო­ბი­ლი გა­მარ­თუ­ლია, მას მეტი ფასი ექ­ნე­ბა თ­ქვენ­თვის და სხვე­ბის­თვის, ვინც შე­იძ­ლე­ბა თ­ქვენ­გან ი­ყი­დოს ის. მე­სა­კუთ­რის­თვის, სა­ბაზ­რო ფასი ა­მარ­თლებს ასეთ გულ­მოდ­გი­ნე­ბას. კარგი მოვლა ფას­დე­ბა, ხოლო ცუდი ჯა­რიმ­დე­ბა აქ­ტი­ვის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის შემ­ცი­რე­ბით.
შე­და­რე­ბის­თვის, რო­დე­საც სა­კუთ­რე­ბას სხვა ფლობს (მაგ. მ­თავ­რო­ბა ან ა­და­მი­ა­ნე­ბის დიდი ჯგუფი - სო­ცი­ა­ლის­ტურ ე­კო­ნო­მი­კებ­ში ამას „ხალ­ხის მიერ ფლობა“ ერქვა), მ­ცირ­დე­ბა თი­თო­ე­უ­ლი მომ­ხმა­რებ­ლის ს­ტი­მუ­ლი იზ­რუ­ნოს მასზე. მა­გა­ლი­თად, თუ სა­ცხოვ­რე­ბე­ლი სა­ხელ­მწი­ფოს ე­კუთ­ვნის, ა­და­მი­ანს ან მე­სა­კუთ­რე­თა მცირე ჯგუფს არ გა­აჩ­ნია ფი­ნან­სუ­რი მო­ტი­ვი იზ­რუ­ნოს მასზე, რად­გან ისინი არ გა­წე­ვენ სა­კუთ­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის შემ­ცი­რე­ბის ხარ­ჯებს და არც მისი გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბით ი­სარ­გებ­ლე­ბენ. ს­წო­რად ა­მი­ტომ სა­ხელ­მწი­ფო სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი სა­ცხოვ­რებ­ლე­ბი, კერძო სახ­ლებ­თან შე­და­რე­ბით ხ­ში­რად ცუდად მოვ­ლი­ლი და უ­ვარ­გი­სია. ეს ასეა, რო­გორც კა­პი­ტა­ლის­ტურ ქვეყ­ნებ­ში, სადაც ბა­ზა­რი სა­ზღვრავს ფასს, ისე სო­ცი­ა­ლის­ტურ ქვეყ­ნებ­ში, სადაც ასე არ ხდება. და­უ­დევ­რო­ბა ზ­რუნ­ვის, მოვ­ლი­სა და შე­კე­თე­ბი­სას იმ სუსტ ს­ტი­მუ­ლებ­ზე მე­ტყვე­ლებს, რო­მე­ლიც თან ახ­ლავს სა­ხელ­მწი­ფო სა­კუთ­რე­ბას, კერძო სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი სხვა აქ­ტი­ვე­ბის მოქ­მე­დი ბაზ­რე­ბის პი­რო­ბებ­შიც კი. საბ­ჭო­თა პე­რი­ოდ­ში გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი გა­მო­ნათ­ქვა­მი ამ პ­რობ­ლე­მას კარ­გად ა­სა­ხავ­და: „ის, რაც ყ­ვე­ლა­სია, ა­რა­ვი­სია“.
თავად კერძო სა­კუთ­რე­ბის ა­რარ­სე­ბო­ბა იმ­დე­ნად არ იწ­ვევს პ­რობ­ლე­მებს, რამ­დე­ნა­დაც გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი ინ­ტე­რე­სე­ბი სა­კუთ­რე­ბის მომ­ხმა­რებ­ლებ­სა და იმ ჯ­გუფ­სა თუ ინ­დი­ვიდს შორის, რო­მე­ლიც ბო­რო­ტად გა­მო­ყე­ნე­ბის ხარ­ჯებს ფა­რავს. იგივე პ­რობ­ლე­მა დგას სა­ი­ჯა­რო ბა­ზარ­ზე, სადაც კერძო მფლო­ბე­ლი გან­სხვავ­დე­ბა მომ­ხმა­რებ­ლის­გან. ს­წო­რედ ა­მი­ტომ, სა­ი­ჯა­რო ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბებ­ში ხ­ში­რად მო­ცე­მუ­ლია ვრცე­ლი პი­რო­ბე­ბის ჩა­მო­ნათ­ვა­ლი იმაზე, თუ როგორ შე­იძ­ლე­ბა და არ შე­იძ­ლე­ბა სა­კუთ­რე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბა. აღ­მო­სავ­ლეთ ევ­რო­პა­ში გარ­და­მა­ვალ პე­რი­ო­დამ­დე ხ­ში­რად შეხ­ვდე­ბო­დით გა­ფუ­ჭე­ბულ ლიფ­ტებს, გა­დამ­წვარ ნა­თუ­რებ­სა და ბინ­ძურ კი­ბე­ებს, დი­დე­ბუ­ლად მო­წეს­რი­გე­ბულ ბი­ნებ­ში შეს­ვლამ­დე, რად­გან ხალხი ზ­რუ­ნავ­და სა­კუ­თარ სა­ცხოვ­რე­ბელ­ზე, მაგ­რამ არა სა­ერ­თო ფარ­თზე. გარ­და­მა­ვალ ე­ტაპ­ზე, მ­თა­ვა­რი სა­კი­თხი სა­ცხოვ­რე­ბე­ლი სახ­ლე­ბის სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბის მი­ნი­ჭე­ბა გახდა. აშ­კა­რა იყო, რომ კორ­პუ­სე­ბი კერძო სა­კუთ­რე­ბა უნდა გამ­ხდა­რი­ყო, მაგ­რამ ვისი სა­კუთ­რე­ბა? ბოლო წლებ­ში ა­შე­ნე­ბუ­ლი სახ­ლე­ბი­სა და ბი­ნე­ბის­თვის პა­სუ­ხი მარ­ტი­ვი იყო - მა­ცხოვ­რებ­ლე­ბის­თვის დაბალ ფასად მი­ყიდ­ვა ან გა­და­ცე­მა. მაგ­რამ სხვა საქმე იყო ძველი შე­ნო­ბე­ბი, რომ­ლე­ბიც კო­მუ­ნის­ტებ­მა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა­ში მოს­ვლი­სას ჩა­მო­არ­თვეს მფლო­ბე­ლებს. სა­კუთ­რე­ბა უნდა გა­და­ცე­მო­დათ მათ, ვინც ამ­ჟა­მად ცხოვ­რობ­და სახ­ლში, თუ მათ (ან მათ მემ­კვიდ­რე­ებს), ვისაც ეს სა­კუთ­რე­ბა „მო­პა­რეს"? ჩე­ხებ­მა გა­და­წყვი­ტეს სა­კუთ­რე­ბის ძველი მფლო­ბე­ლე­ბის­თვის დაბ­რუ­ნე­ბა (რეს­ტი­ტუ­ცია), თუმცა არ­სე­ბულ მა­ცხოვ­რებ­ლებს მი­ე­ცათ დარ­ჩე­ნის სა­შუ­ა­ლე­ბა, რაც სა­ი­ჯა­რო გა­და­სა­ხა­დის კონ­ტროლს ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბო­და. ეს მიდ­გო­მა რამ­დე­ნი­მე აშ­კა­რა პ­რობ­ლე­მას უ­კავ­შირ­დე­ბო­და, რად­გან მფლო­ბე­ლე­ბი ვერ ი­ღებ­დნენ სა­კუთ­რე­ბის მოვ­ლის­თვის სა­ჭი­რო შე­მო­სავ­ლებს და ა­მას­თან არ შე­ეძ­ლოთ მის სა­ბაზ­რო ფასად გა­ყიდ­ვა.
მი­უ­ხე­და­ვად მისი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბი­სა, რასაც მოგ­ვი­ა­ნე­ბით გან­ვი­ხი­ლავთ, დაზღვევა ასევე ქმნის „ა­რას­წო­რად გა­მო­ყე­ნე­ბის" ს­ტი­მულს. ამ ც­ნე­ბას მორალური საფრთხე ე­წო­დე­ბა, რო­დე­საც ა­და­მი­ან­მა, რო­მე­ლიც წყვეტს, თუ როგორ გა­მო­ი­ყე­ნოს აქ­ტი­ვი იცის, რომ სხვა გა­და­იხ­დის უ­არ­ყო­ფი­თი შე­დე­გის ხარ­ჯებს. მ­ძღო­ლე­ბი, რომ­ლებ­მაც იციან, რომ სა­და­ზღვე­ვო კომ­პა­ნია ავ­ტო­მო­ბი­ლის მო­პარ­ვის ხარ­ჯებს ა­ა­ნა­ზღა­უ­რებს, ნაკ­ლებ სიფრ­თხი­ლეს ი­ჩე­ნენ გა­ჩე­რე­ბის ად­გი­ლის შერ­ჩე­ვი­სას ან ა­ვი­წყდე­ბათ მან­ქა­ნის ჩა­კეტ­ვა. მო­თხი­ლა­მუ­რე­ე­ბი ჯან­მრთე­ლო­ბის და­ზღვე­ვის გა­რე­შე ნაკ­ლე­ბად გა­რის­კა­ვენ სა­ხი­ფა­თო ფერ­დო­ბებ­ზე ს­რი­ალს.
მეორე, კერძო სა­კუთ­რე­ბა უ­ბიძ­გებს ა­და­მი­ა­ნებს ისე გა­მო­ი­ყე­ნონ და გა­ნა­ვი­თა­რონ მათი სა­კუთ­რე­ბა, რომ ის სხვე­ბის­თვი­საც ღი­რე­ბუ­ლი ხდება. თუ ისინი ისე ი­სარ­გებ­ლე­ბენ და გა­ნა­ვი­თა­რე­ბენ სა­კუთ­რე­ბას, რომ იგი სხვე­ბის­თვი­საც მიმ­ზიდ­ვე­ლი გახ­დეს, სა­კუთ­რე­ბის სა­ბაზ­რო ღი­რე­ბუ­ლე­ბა გა­იზ­რდე­ბა. გან­სხვა­ვე­ბით, სხვე­ბის­თვის ნაკ­ლებ მო­სა­წო­ნი ცვლი­ლე­ბე­ბი, გან­სა­კუთ­რე­ბით თუ საქმე კ­ლი­ენ­ტებს ან პო­ტენ­ცი­ურ მო­მა­ვალ მ­ყიდ­ვე­ლებს ე­ხე­ბათ, ამ­ცი­რებს სა­კუთ­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბას.
კერძო სა­კუთ­რე­ბა ასევე მოქ­მე­დებს პი­როვ­ნულ გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე. რო­დე­საც ა­და­მი­ა­ნებს შე­უძ­ლი­ათ მათი შ­რო­მის ნა­ყო­ფის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა, მათ ძ­ლი­ე­რი ს­ტი­მუ­ლი ა­მოძ­რა­ვებთ გა­ა­უმ­ჯო­ბე­სონ სა­კუ­თა­რი უ­ნა­რე­ბი, უფრო გულ­მოდ­გი­ნეთ და ჭკვი­ა­ნუ­რად ი­მუ­შა­ონ. ასეთი ქცევა მათ შე­მო­სა­ვალს გაზ­რდის. რატომ არიან მზად უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის ს­ტუ­დენ­ტე­ბი ი­მე­ცა­დი­ნონ მ­რა­ვა­ლი საათი და უ­მაღ­ლე­სი გა­ნათ­ლე­ბის ხარ­ჯე­ბი და­ფა­რონ? პა­სუ­ხი შ­რო­მი­თი მომ­სა­ხუ­რე­ბის კერძო სა­კუთ­რე­ბაა. რად­გან ისინი სა­კუ­თარ შ­რო­მა­ზე სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბას ფ­ლო­ბენ, შე­სა­ბა­მი­სად მათი მო­მა­ვა­ლი შე­მო­სავ­ლე­ბი უფრო მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბა ცოდ­ნი­სა და უ­ნა­რე­ბის შე­ძე­ნის შემ­თხვე­ვა­ში, რად­გან სხვე­ბის­თვის ისინი უფრო ღი­რე­ბულ­ნი იქ­ნე­ბი­ან.
მსგავ­სად, კერძო სა­კუთ­რე­ბა მიწის, შე­ნო­ბე­ბი­სა და სხვა ფი­ზი­კუ­რი აქ­ტი­ვე­ბის მფლო­ბე­ლებს აძ­ლევს მისი სარ­გებ­ლო­ბის, დაც­ვი­სა და გან­ვი­თა­რე­ბის ს­ტი­მულს, ისე რომ აქ­ტი­ვე­ბი სხვე­ბის­თვი­საც სა­სარ­გებ­ლო ხდება. ა­მას­თან, ვინც ამას ვერ შეძ­ლებს მო­უ­წევს აქ­ტი­ვე­ბის გა­უ­ფა­სუ­რე­ბის ხარ­ჯე­ბი იტ­ვირ­თოს. გან­ვი­ხი­ლოთ სა­ბი­ნად­რო კომ­პლექ­სის მე­სა­კუთ­რე, რო­მელ­საც არ ა­ღელ­ვებს მან­ქა­ნის გა­სა­ჩე­რე­ბე­ლი ად­გი­ლე­ბის, მო­სა­ხერ­ხე­ბე­ლი სამ­რე­ცხა­ოს, სა­ვარ­ჯი­შო დარ­ბა­ზის ან მიმ­ზიდ­ვე­ლი გა­ზო­ნი­სა და სა­ცუ­რაო აუზის არ­სე­ბო­ბა კომ­პლექ­სის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე. თუ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი ჩა­მოთ­ვლილს სა­თა­ნა­დოდ ა­ფა­სე­ბენ (მათი წარ­მო­ე­ბის ხარ­ჯებ­თან შე­და­რე­ბით) ბინის მე­პატ­რო­ნეს ძ­ლი­ე­რი ს­ტი­მუ­ლი ექ­ნე­ბა უზ­რუნ­ველ­ყოს ეს ყ­ვე­ლა­ფე­რი. რატომ? მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მზად იქ­ნე­ბი­ან უფრო მა­ღა­ლი იჯარა გა­და­ი­ხა­დონ ისეთ ბი­ნებ­ში, რო­მელ­საც კე­თილ­მო­წყო­ბი­ლი სა­შუ­ა­ლე­ბე­ბი ექ­ნე­ბა. შე­სა­ბა­მი­სად, ბინის მე­სა­კუთ­რე, რო­მე­ლიც მსგავს სი­კე­თე­ებს უზ­რუნ­ველ­ყოფს შეძ­ლებს მისი კ­ლი­ენ­ტე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბა გა­ა­უმ­ჯო­ბე­სოს და სა­კუ­თა­რი შე­მო­სავ­ლე­ბიც გა­ზარ­დოს (ისევე რო­გორც სა­ბი­ნაო კომ­პლექ­სის სა­ბაზ­რო ღი­რე­ბუ­ლე­ბა). შე­და­რე­ბის­თვის, ბინის მე­სა­კუთ­რე­ე­ბი, რომ­ლე­ბიც და­ჟი­ნე­ბით უ­გუ­ლე­ბელ­ყო­ფენ კ­ლი­ენ­ტე­ბის სურ­ვი­ლებს, ნა­ხა­ვენ, რომ მათი შე­მო­სა­ვა­ლე­ბი და კა­პი­ტა­ლის (მათი ბი­ნე­ბის) ღი­რე­ბუ­ლე­ბა შემ­ცირ­დე­ბა.
სა­ინ­ტე­რე­სოა, რომ კერძო სა­კუთ­რე­ბა პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბა­ზე გავ­ლე­ნას სო­ცი­ა­ლის­ტურ ქვეყ­ნებ­შიც კი ახ­დენს. საბ­ჭო­თა კავ­შირ­ში სოფ­ლის მე­ურ­ნე­ო­ბა ამის თ­ვალ­სა­ჩი­ნო მა­გა­ლი­თია. კო­მუ­ნის­ტუ­რი რე­ჟი­მის პი­რო­ბებ­ში, ო­ჯა­ხებს უფ­ლე­ბა ჰ­ქონ­დათ შე­ე­ნარ­ჩუ­ნე­ბი­ნათ ან გა­ე­ყი­დათ მათ მიერ წარ­მო­ე­ბუ­ლი სა­ქო­ნე­ლი მცირე კერძო ნაკ­ვე­თებ­ზე, რო­მელ­თა ზომა ნა­ხე­ვარ ჰექ­ტარ­ზე ნაკ­ლე­ბი იყო. ეს კერძო ნაკ­ვე­თე­ბი მ­თლი­ა­ნი და­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი მიწის მ­ხო­ლოდ 2 პ­რო­ცენტს შე­ად­გენ­და; და­ნარ­ჩე­ნი 98 პ­რო­ცენ­ტი უ­ზარ­მა­ზა­რი, კო­ლექ­ტი­ურ სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი მე­ურ­ნე­ო­ბე­ბი იყო, სადაც მიწა და გა­მოშ­ვე­ბა სა­ხელ­მწი­ფოს ე­კუთ­ვნო­და. საბ­ჭო­თა პ­რე­სის ც­ნო­ბით, საბ­ჭო­თა სოფ­ლის მე­ურ­ნე­ო­ბის გა­მოშ­ვე­ბის მ­თლი­ა­ნი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის და­ახ­ლო­ე­ბით ერთი მე­ო­თხე­დი კერძო მე­ურ­ნე­ო­ბის მცირე ნა­წილ­ზე მო­დი­ო­და. ეს მი­უ­თი­თებს, რომ კერძო ნაკ­ვე­თებ­ზე გა­მოშ­ვე­ბა ერთ ჰექ­ტარ­ზე და­ახ­ლო­ე­ბით თექ­ვსმეტ­ჯერ ა­ღე­მა­ტებ­და სა­ხელ­მწი­ფო სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი მე­ურ­ნე­ო­ბე­ბი­სას.
სა­ხელ­მწი­ფოს სა­კუთ­რე­ბი­დან კერძო სა­კუთ­რე­ბა­ზე ასეთი მოკ­რძა­ლე­ბუ­ლი გა­დას­ვლაც კი შ­თამ­ბეჭ­დავ შე­დე­გებს იწ­ვევს. 1978 წელს ჩი­ნე­თის კო­მუ­ნის­ტურ­მა მ­თავ­რო­ბამ და­ი­წყო დე ფაქტო პო­ლი­ტი­კა, რომ­ლი­თაც ფერ­მე­რებს კოლ­მე­ურ­ნე­ო­ბებ­ში გან­სა­ზღვრულ კ­ვო­ტა­ზე მეტი ო­დე­ნო­ბით მოყ­ვა­ნი­ლი ბ­რინ­ჯის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა შე­ეძ­ლოთ სა­ხელ­მწი­ფოს­თვის გა­და­ცე­მის ნაც­ვლად. შე­დე­გად პროდუქტიულობა მ­ყი­სი­ე­რად გა­ი­ზარ­და, რად­გან ფერ­მე­რებს ე­ფექ­ტი­ა­ნი წარ­მო­ე­ბის ს­ტი­მუ­ლი ჰ­ქონ­დათ. კ­ვო­ტე­ბის დაკ­მა­ყო­ფი­ლე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში, ფერ­მე­რებს ნე­ბა­დარ­თუ­ლი ჰ­ქონ­დათ შე­ე­ნარ­ჩუ­ნე­ბი­ნათ მათ მიერ წარ­მო­ე­ბუ­ლი და­მა­ტე­ბი­თი პ­რო­დუქ­ცია. რო­დე­საც გავ­რცელ­და ინ­ფორ­მა­ცია, რომ მ­თავ­რო­ბა უ­გუ­ლე­ბელ­ყოფ­და ო­ფი­ცი­ა­ლურ პო­ლი­ტი­კას ამ­გვა­რი „პ­რი­ვა­ტი­ზა­ცი­ის“ სა­სარ­გებ­ლოდ, ეს პ­რაქ­ტი­კა ელ­ვი­სე­ბუ­რად გავ­რცელ­და, გა­მო­იწ­ვია სოფ­ლის მე­ურ­ნე­ო­ბის პ­რო­დუქ­ცი­ის ს­წრა­ფი ზრდა, ხოლო ფერ­მე­რებს ე­კო­ნო­მი­კის ა­რა­სა­სოფ­ლო სექ­ტო­რებ­ში გა­დას­ვლის სა­შუ­ა­ლე­ბა მისცა.(21)
მე­სა­მე, კერძო სა­კუთ­რე­ბა მფლო­ბე­ლებს სა­მარ­თლებ­რივ პა­სუ­ხის­მგებ­ლო­ბას ა­კის­რებს მათი ქო­ნე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბის შე­დე­გად სხვე­ბის­თვის მი­ყე­ნე­ბუ­ლი ზი­ა­ნის ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბა­ზე. სა­სა­მარ­თლო­ე­ბი ა­ღი­ა­რე­ბენ და ა­ღას­რუ­ლე­ბენ სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბით მი­ნი­ჭე­ბულ უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბას, მაგ­რამ ისინი ასევე ა­ღას­რუ­ლე­ბენ პა­სუ­ხის­მგებ­ლო­ბას, რო­მე­ლიც ამ უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბას თან ახ­ლავს. კერძო სა­კუთ­რე­ბა კონ­ტროლს პა­სუ­ხის­მგებ­ლო­ბას­თან ა­კავ­ში­რებს. მფლო­ბე­ლებს პა­სუ­ხის­მგებ­ლო­ბა ე­კის­რე­ბათ ზუს­ტად ი­მი­ტომ, რომ მათ კონ­ტრო­ლის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბა აქვთ. თავის მხრივ, ეს ან­გა­რიშ­ვალ­დე­ბუ­ლე­ბა უზ­რუნ­ველ­ყოფს ძლიერ ს­ტი­მულს, გა­მო­ი­ყე­ნონ თა­ვი­ან­თი სა­კუთ­რე­ბა პა­სუ­ხის­მგებ­ლო­ბით და მი­ი­ღონ ზო­მე­ბი სხვე­ბის­თვის ზი­ა­ნის მი­ყე­ნე­ბის ალ­ბა­თო­ბის შე­სამ­ცი­რებ­ლად.
გან­ვი­ხი­ლოთ შემ­დე­გი მა­გა­ლი­თე­ბი. ხმელი ხის პატ­რონს აქვს ხის მა­ნამ­დე მოჭ­რის ს­ტი­მუ­ლი, სანამ იგი მე­ზობ­ლის სახლს და­ე­ცე­მა. ძაღ­ლის პატ­რო­ნებს აქვთ ძაღ­ლის დაბ­მის ან ა­ლი­კა­პის გა­კე­თე­ბის ს­ტი­მუ­ლი, თუ იმის დიდი ალ­ბა­თო­ბაა, რომ მათ სხვებს უ­კბი­ნონ. ავ­ტო­მო­ბი­ლის მფლო­ბელს უფ­ლე­ბა აქვს მარ­თოს ავ­ტო­მო­ბი­ლი, მაგ­რამ პა­სუხს აგებს იმ შემ­თხვე­ვა­ში, თუ მუხ­რუ­ჭე­ბის გა­უ­მარ­თა­ო­ბის გამო იგი ზიანს მი­ა­ყე­ნებს სხვის ქო­ნე­ბას. ა­ნა­ლო­გი­უ­რად, ქი­მი­უ­რი კომ­პა­ნია ა­კონ­ტრო­ლებს მის პ­რო­დუქ­ტებს, მაგ­რამ ზუს­ტად ამავე მი­ზე­ზით, იგი სა­მარ­თლებ­რი­ვად პა­სუ­ხის­მგე­ბე­ლია ზი­ა­ნის ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბა­ზე, ქი­მი­კა­ტე­ბის ა­რას­წო­რად მოხ­მა­რე­ბის­თვის.
მე­ო­თხე, კერძო სა­კუთ­რე­ბა ხელს უ­წყობს რე­სურ­სე­ბის მო­მავ­ლის­თვის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბას, ისევე რო­გორც გო­ნივ­რულ გან­ვი­თა­რე­ბას. რე­სურ­სის გა­მო­ყე­ნე­ბამ შე­იძ­ლე­ბა შე­მო­სა­ვა­ლი წარ­მოქ­მნას, რაც ა­სა­ხავს ამ­ჟა­მინ­დე­ლი მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის სურ­ვი­ლებს, რო­მელ­თაც ს­ჭირ­დე­ბათ ის, რასაც ეს რე­სურ­სი უზ­რუნ­ველ­ყოფს. მაგ­რამ სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბის წყა­ლო­ბით მო­მა­ვალ მომ­ხმა­რებ­ლებ­საც აქვთ ხმა. რე­სურ­სის, და­ვუშ­ვათ, სა­ტყეო ნაკ­ვე­თის ან პა­ტა­რა ტყის მფლო­ბე­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის წი­ნა­შე დგას ხე­ე­ბის მო­სა­ვა­ლი ახლა აიღოს თუ მოგ­ვი­ა­ნე­ბით. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით ხე-ტყის მა­სა­ლა უფრო ღი­რე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბა? სხვა სი­ტყვე­ბით რომ ვთქვათ, ზრდას­რუ­ლი ხე­ე­ბის მო­სა­ლოდ­ნე­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა უფრო მეტი იქ­ნე­ბა დღეს მოჭ­რილ ხე­ებ­თან შე­და­რე­ბით? გა­და­ა­ჭარ­ბებს, თუ არა ხე­ე­ბის ახლა მოჭ­რი­დან მი­ღე­ბუ­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა მათი შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბის და სა­მო­მავ­ლო გა­მო­ყე­ნე­ბის­თვის დაც­ვის ხარ­ჯებს? თუ ასეა, მე­სა­კუთ­რეს აქვს ტყის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბის ს­ტი­მუ­ლი ანუ იგი თავს ა­რი­დებს რე­სურ­სის ახლა გა­მო­ყე­ნე­ბას, რათა უზ­რუნ­ველ­ყოს მისი ხელ­მი­საწ­ვდო­მო­ბა ღი­რე­ბუ­ლე­ბის გაზ­რდის მო­მენ­ტის­თვის.
კერძო მე­სა­კუთ­რე­ე­ბი ი­გე­ბენ შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბით, რო­დე­საც მოხ­მა­რე­ბუ­ლი რე­სურ­სის მო­მა­ვა­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა ა­ღე­მა­ტე­ბა მის ამ­ჟა­მინ­დელ ღი­რე­ბუ­ლე­ბას. ეს მარ­თა­ლია, მა­ში­ნაც კი, თუ ამ­ჟა­მინ­დე­ლი მფლო­ბე­ლი ფი­ზი­კუ­რად ვერ ი­სარ­გებ­ლებს წარ­მოქ­მნი­ლი სარ­გებ­ლით. და­ვუშ­ვათ, რომ სა­მოც­და­ხუ­თი წლის მე­ტყე­ვე რგავს დუ­გ­ლა­სის სოჭს, რო­მელ­საც ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ ორ­მოც­და­ა­თი წელი ს­ჭირ­დე­ბა მო­სავ­ლის ოპ­ტი­მა­ლუ­რი დონის მი­საღ­წე­ვად. რამ­დე­ნად აქვს მოხუც მე­ტყე­ვეს ხე­ე­ბის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბის ს­ტი­მუ­ლი მო­მა­ვალ­ში მოხ­მა­რე­ბის­თვის? კერძო სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბით პა­სუ­ხი აშ­კა­რად და­დე­ბი­თია. თუ ხე­ე­ბის ზრდა მო­მა­ვა­ლი შე­მო­სავ­ლის ზრდის წყა­როა, ისევე რო­გორც ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი, ფერ­მე­რი იგებს ხე­ე­ბის სა­მო­მავ­ლოდ შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბით. კერძო სა­კუთ­რე­ბის პი­რო­ბებ­ში, ფერ­მე­რის მიწის სა­ბაზ­რო ღი­რე­ბუ­ლე­ბა გა­იზ­რდე­ბა ხე­ე­ბის ზრდას­თან და მო­სა­ლოდ­ნე­ლი მო­სავ­ლის დღის მო­ახ­ლო­ე­ბას­თან ერთად. იმ შემ­თხვე­ვა­შიც კი, თუ ხეები მე­პატ­რო­ნის ცხოვ­რე­ბა­ში არ მო­იჭ­რე­ბა, მას ყო­ველ­თვის ექ­ნე­ბა შე­საძ­ლებ­ლო­ბა ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ზრდის ხარ­ჯზე მომ­გე­ბი­ა­ნად გა­ყი­დოს ხეები (მიწით ან მის გა­რე­შე).
სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში პე­სი­მის­ტე­ბი ამ­ტკი­ცებ­დნენ, რომ ა­და­მი­ა­ნებს ხეები, მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი მი­ნე­რა­ლე­ბი ან ე­ნერ­გი­ის სხვა­დას­ხვა წყა­რო­ე­ბი მალე გა­მოგ­ვე­ლე­ვა. ისევ და ისევ ისინი ც­დე­ბოდ­ნენ, რად­გან მათ უ­გუ­ლე­ბელ­ყვეს კერძო სა­კუთ­რე­ბის როლი. ასეთ ა­პო­კა­ლიპ­ტურ პ­როგ­ნო­ზებ­ზე და­ფიქ­რე­ბით ბევ­რის ს­წავ­ლა შე­იძ­ლე­ბა. მე­თექ­ვსმე­ტე სა­უ­კუ­ნის ინ­გლის­ში წარ­მო­იშ­ვა შიში, რომ მალე ა­მო­ი­წუ­რე­ბო­და ხე-ტყის მა­რა­გი, რო­მე­ლიც გათ­ბო­ბის­თვის ფარ­თოდ გა­მო­ი­ყე­ნე­ბო­და. ხე-ტყის მა­სა­ლა­ზე მო­მა­ტე­ბულ­მა ფა­სებ­მა, მისი კონ­სერ­ვა­ცია წა­ა­ხა­ლი­სა და ხელი შე­უ­წყო ნახ­ში­რის აღ­მო­ჩე­ნა­სა და უ­კე­თეს მოხ­მა­რე­ბა­ში ინ­ვეს­ტი­რე­ბას. ხე-ტყის კ­რი­ზი­სი მა­ლე­ვე გაქრა.
მა­ში­ნაც კი თუ კონ­კრე­ტუ­ლი რე­სურ­სი არ არის ვინ­მეს სა­კუთ­რე­ბა, სხვა კერძო სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბის ბა­ზა­რი ხ­ში­რად პ­რობ­ლე­მებს გა­დაჭ­რის. მე­ცხრა­მე­ტე სა­უ­კუ­ნის შუა ხა­ნებ­ში, შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში სა­ში­ნე­ლი პ­როგ­ნო­ზე­ბი კეთ­დე­ბო­და, რომ ვე­შა­პის ქონის მა­რა­გე­ბი, რო­მე­ლიც იმ დროს ხე­ლოვ­ნუ­რი გა­ნა­თე­ბის ძი­რი­თად საწ­ვავს წარ­მო­ად­გენ­და, სა­და­ცაა ა­მო­ი­წუ­რე­ბო­და. ვე­შა­პე­ბი ა­რა­ვის სა­კუთ­რე­ბა იყო და მათზე ღია ზღვებ­ში ჭარ­ბად ნა­დი­რობ­დნენ. თუ ერთი ვე­შა­პებ­ზე მო­ნა­დი­რე მარ­ცხს გა­ნიც­დი­და, წარ­მო­იქ­მნე­ბო­და შე­საძ­ლებ­ლო­ბა, რომ უ­ახ­ლო­ეს მო­მა­ვალ­ში ვინმე სხვა შეძ­ლებ­და ამას. ვე­შა­პის ქონის ფა­სე­ბი გა­ი­ზარ­და, კერძო სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბის არ არ­სე­ბო­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე არ არ­სე­ბობ­და ვე­შა­პის სა­მო­მავ­ლოდ შე­ნახ­ვის ს­ტი­მუ­ლი. ა­რა­ვინ ზღუ­დავ­და ვე­შა­პებ­ზე ნა­დი­რო­ბას მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ვე­შა­პე­ბის პო­პუ­ლა­ცია მკვეთ­რად იკ­ლებ­და.
მი­უ­ხე­და­ვად ამისა, ვე­შა­პის ქონზე მა­ღალ­მა ფა­სებ­მა გა­აძ­ლი­ე­რა შემ­ცვლე­ლი ე­ნერ­გი­ის წყა­რო­ე­ბის აღ­მო­ჩე­ნი­სა და გან­ვი­თა­რე­ბის ს­ტი­მუ­ლი. თუ მე­წარ­მე­ე­ბი შეძ­ლებ­დნენ უფრო იაფი ე­ნერ­გი­ის წყა­როს გან­ვი­თა­რე­ბას, ისინი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან შე­მო­სა­ვალს მი­ი­ღებ­დნენ. დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში, ამან გა­მო­იწ­ვია ნავ­თო­ბპ­რო­დუქ­ტე­ბის კო­მერ­ცი­უ­ლად მომ­გე­ბი­ა­ნი წყა­რო­ე­ბის აღ­მო­ჩე­ნა, შე­და­რე­ბით იაფი ნავ­თის გან­ვი­თა­რე­ბა, შე­დე­გად კი ვე­შა­პის ქონზე ფასის ვარ­დნა, ვე­შა­პებ­ზე ნაკ­ლე­ბი ნა­დი­რო­ბა და ამით ვე­შა­პე­ბის ქონის კ­რი­ზი­სის დას­რუ­ლე­ბა.
მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, რო­დე­საც ხალხი ნავ­თო­ბპ­რო­დუქ­ტებ­ზე გა­და­ვი­და, გაჩ­ნდა პ­როგ­ნო­ზე­ბი, რომ ეს რე­სურ­სიც ა­მო­ი­წუ­რე­ბო­და. 1914 წელს სამ­თო­მო­პო­ვე­ბის ბი­უ­როს ც­ნო­ბით, აშშ-ში ნავ­თო­ბის მ­თლი­ა­ნი მა­რა­გი ექვს მი­ლი­არდ ბა­რელ­ზე ნაკ­ლე­ბი იყო, რასაც ახლა შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი ყოველ ორმოც თვეში ერთხელ ა­წარ­მო­ებს. 1926 წელს ნავ­თო­ბის კონ­სერ­ვა­ცი­ის ფე­დე­რა­ლურ­მა საბ­ჭომ და­ად­გი­ნა, რომ აშშ-ს ნავ­თო­ბის მ­ხო­ლოდ შვიდი წლის სამ­ყო­ფი მა­რა­გი ჰ­ქონ­და. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, 1970-იან წლებ­ში საკ­მა­ოდ გავ­ლე­ნი­ან­მა რომის კ­ლუბ­მა და­ა­ფი­ნან­სა კვლე­ვა, სადაც მსგავ­სი პ­როგ­ნო­ზე­ბი გა­კეთ­და მ­სოფ­ლი­ოს­თვის.
კერძო სა­კუთ­რე­ბი­დან მომ­დი­ნა­რე მო­ტი­ვა­ცი­ის სტრუქ­ტუ­რის გა­გე­ბა ა­ად­ვი­ლებს იმის და­ნახ­ვას, თუ რატომ არ ახდა რე­სურ­სე­ბის ა­მო­წურ­ვის ა­პო­კა­ლიფ­ტუ­რი პ­როგ­ნო­ზე­ბი. კერძო სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბის სიმ­წი­რის ზრდას­თან ერთად, ასევე მა­ტუ­ლობს მისი ფასიც. ფასის ზრდა მომ­ხმა­რებ­ლებს, მ­წარ­მო­ებ­ლებს, ნო­ვა­ტო­რებ­სა და ინ­ჟინ­რებს აძ­ლევს ს­ტი­მულს (1) და­ზო­გონ რე­სურ­სის პირ­და­პი­რი მოხ­მა­რე­ბა (მაგ. შუქის ჩაქ­რო­ბა, როცა ო­თახ­ში ა­რა­ვი­ნაა ან ს­ვი­ტე­რის ჩაცმა გათ­ბო­ბის ჩარ­თვის ნაც­ვლად, ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის და და­ნად­გა­რე­ბის დახ­ვე­წა მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი­სა და მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის­თვის); (2) უფრო გულ­მოდ­გი­ნედ ე­ძე­ბონ შემცვლელები (რო­გო­რი­ცაა ავ­ტო­ბუ­სე­ბი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის ნაც­ვლად ან ქარის, წყლის ან ა­ტო­მუ­რი ე­ნერ­გია ნავ­თო­ბის ნაც­ვლად); და (3) შე­ი­მუ­შა­ონ დიდი რა­ო­დე­ნო­ბით რე­სურ­სის აღ­მო­ჩე­ნი­სა და მო­პო­ვე­ბის ახალი მე­თო­დე­ბი (რო­გო­რი­ცაა ჰო­რი­ზონ­ტა­ლუ­რი ბურ­ღვა და ფე­ნე­ბის ჰიდ­რავ­ლი­კუ­რი გარ­ღვე­ვა). დღეს­დღე­ო­ბით ამ ძა­ლებ­მა გან­კი­თხვის დღე კიდევ უფრო გა­და­ა­ვა­დეს და ჩვენ გ­ვაქვს ყველა მი­ზე­ზი ვირ­წმუ­ნოთ, რომ კვლა­ვაც ასე მოხ­დე­ბა კერძო სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში. თუ ამ გან­სხვა­ვე­ბის ცხა­დად და­ნახ­ვა გსურთ, გან­ვი­ხი­ლოთ გან­სხვა­ვე­ბა ძ­რო­ხა­სა და ა­მე­რი­კულ კა­მეჩს შორის. ზო­მი­თა და ხორ­ცის ღი­რე­ბუ­ლე­ბით ამაზე უფრო მსგავს ორ ცხო­ველს ვერ შეხ­ვდე­ბით. და მაინც სა­ერ­თო სა­კუთ­რე­ბა­ში მყოფ კა­მე­ჩებ­ზე ნა­დი­რო­ბამ თით­ქმის გა­და­შე­ნე­ბამ­დე მი­იყ­ვა­ნა ისინი და წარ­მოშ­ვა დეფიციტი, რასაც ვე­რა­ვინ ი­ტყვის კერძო სა­კუთ­რე­ბა­ში მყოფ ძ­რო­ხებ­ზე.(22)
სა­მარ­თლებ­რი­ვი სის­ტე­მა, რო­მე­ლიც სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბებს იცავს და კონ­ტრაქ­ტებს მი­უ­კერ­ძო­ებ­ლად ა­ღას­რუ­ლებს, წარ­მო­ად­გენს სა­ფუძ­ველს ვაჭ­რო­ბით მი­ღე­ბუ­ლი მო­გე­ბის, კაპიტალის ფორმირებისა და რე­სურ­სე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბის­თვის, რაც ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის წყა­როა. და პი­რი­ქით და­უც­ვე­ლი სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბი, ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბე­ბის სა­ეჭ­ვო აღ­სრუ­ლე­ბა და სა­მარ­თლებ­რი­ვი ფავორიტიზმი ძირს უ­თხრის რო­გორც ინ­ვეს­ტი­ცი­ებს, ასევე რე­სურ­სე­ბის პ­რო­დუქ­ტი­ულ გა­მო­ყე­ნე­ბას.
ის­ტო­რი­ის გან­მავ­ლო­ბა­ში ა­და­მი­ა­ნებ­მა გა­მოს­ცა­დეს სა­კუთ­რე­ბის სხვა ფორ­მე­ბი, რო­გო­რი­ცაა ფარ­თო­მას­შტა­ბი­ა­ნი კო­ო­პე­რა­ტი­ვე­ბი, სო­ცი­ა­ლიზ­მი და კო­მუ­ნიზ­მი. მ­კაც­რი კულ­ტუ­რუ­ლი ჰარ­მო­ნი­ის მქონე პა­ტა­რა სო­ფელ­ზე მეტ მას­შტა­ბებ­ში ეს მცდე­ლო­ბე­ბი წა­რუ­მა­ტე­ბე­ლი­დან კა­ტას­ტრო­ფუ­ლამ­დე შე­დე­გე­ბის მომ­ტა­ნი იყო. დღე­ი­სათ­ვის ჩვენ არ ვიცით რაიმე ინ­სტი­ტუ­ცი­უ­რი მო­წყო­ბა, რო­მე­ლიც ინ­დი­ვი­დებს ი­სე­თი­ვე თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­სა და ს­ტი­მულს აძ­ლევს, ემ­სა­ხუ­რონ სხვებს რე­სურ­სე­ბის პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლად და ე­ფექ­ტი­ა­ნად გა­მო­ყე­ნე­ბით, რო­გორც კერძო სა­კუთ­რე­ბა კანონის უზენაესობის ფარ­გლებ­ში.
„კა­ნო­ნის უ­ზე­ნა­ე­სო­ბა­ზე“ ა­პე­ლი­რე­ბა კ­რი­ტი­კუ­ლი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბი­საა. სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბი ვერ იქ­ნე­ბა შე­უ­ზღუ­და­ვი. სა­ზო­გა­დო­ე­ბე­ბი ა­წე­სე­ბენ წე­სებს („ი­მოძ­რა­ვეთ გზის მარ­ჯვე­ნა მ­ხა­რეს“ ან „ი­ქო­ნი­ათ სა­ხან­ძრო სიგ­ნა­ლი­ზა­ცია სახ­ლში“), რათა ერთი პირის მიერ უფ­ლე­ბე­ბის გან­მტკი­ცე­ბამ სხვებს არ მი­ა­ყე­ნოს ზიანი. ნო­ბე­ლის პ­რე­მი­ის ლა­უ­რე­ატ­მა ე­კო­ნო­მის­ტმა რო­ნალდ კო­უზ­მა აღ­ნიშ­ნა, რომ ზო­გი­ერთ შემ­თხვე­ვა­ში ბაზ­რებს შე­უძ­ლი­ათ მი­აღ­წი­ონ იგივე შე­დეგს, მაგ­რამ რო­დე­საც ეს ბევრ ა­და­მი­ან­ზე მოქ­მე­დებს, სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი წე­სე­ბი ერ­თა­დერ­თი გა­მო­სა­ვა­ლი შე­იძ­ლე­ბა იყოს.

ელემენტი 2.2: კონკურენტული ბაზრები

კონკურენცია რესურსების ეფექტიან გამოყენებას უწყობს ხელს და წარმოადგენს ინოვაციების სტიმულს.

კონ­კუ­რენ­ცია სამ­რეწ­ვე­ლო ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბის უ­წყვე­ტი გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბის ხელ­შემ­წყო­ბი ფაქ­ტო­რია. იგი მ­წარ­მო­ებ­ლებს უ­ბიძ­გებს შე­ამ­ცი­რონ სა­წარ­მოო და­ნა­ხარ­ჯე­ბი და შეკ­ვე­ცონ ხარ­ჯე­ბი, რათა კონ­კუ­რენ­ტებ­ზე დაბალ ფასად გა­ყი­დონ პ­რო­დუქ­ცია. იგი გა­ცხრი­ლავს მათ, ვისაც მა­ღა­ლი და­ნა­ხარ­ჯე­ბი აქვს და შე­სა­ბა­მი­სად წარ­მო­ე­ბას მათ ხელში მო­აქ­ცევს, ვინც და­ბა­ლი და­ნა­ხარ­ჯე­ბით ა­წარ­მო­ებს.(23)
კლერ უ­ილ­კოქ­სი, ე­კო­ნო­მი­კის ყო­ფი­ლი პრო­ფე­სო­რი, სუ­არსმო­რის კო­ლე­ჯი
კონ­კუ­რენ­ცი­ას ად­გი­ლი აქვს, რო­დე­საც ბა­ზა­რი ღიაა და ალ­ტერ­ნა­ტი­ულ გამ­ყიდ­ვე­ლებს თა­ვი­სუფ­ლად შე­უძ­ლი­ათ ბა­ზარ­ზე შე­მოს­ვლა. კონ­კუ­რენ­ცია სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კის სა­სი­ცო­ცხლო ე­ნერ­გი­ის წყა­როა. კონ­კუ­რენ­ტი ფირ­მე­ბი შე­საძ­ლოა ად­გი­ლობ­რივ, რე­გი­ო­ნულ, ე­როვ­ნულ ან თუნ­დაც გლო­ბა­ლურ ბაზ­რებ­ზე ო­პე­რი­რებ­დნენ. კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი პ­რო­ცე­სე­ბი თი­თო­ე­ულ მათ­განს ა­ი­ძუ­ლებს ე­ფექ­ტი­ა­ნად ი­მოქ­მე­დოს და მომ­ხმა­რე­ბელ­თა არ­ჩე­ვანს მო­ერ­გოს. კონ­კუ­რენ­ცია ა­რა­ე­ფექ­ტი­ან მ­წარ­მო­ებ­ლებს გან­დევ­ნის. ის ფირ­მე­ბი, რომ­ლე­ბიც ვერ ა­ხერ­ხე­ბენ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის ხა­რის­ხი­ა­ნი სა­ქონ­ლის მიმ­ზიდ­ველ ფა­სებ­ში შე­თა­ვა­ზე­ბას, გა­ნიც­დი­ან ზა­რალს და სა­ბო­ლო­ოდ კოტ­რდე­ბი­ან. წარ­მა­ტე­ბულ კონ­კუ­რენ­ტებს უწევთ ა­ჯო­ბონ მო­წი­ნა­აღ­მდე­გე ფირ­მებს. მათ ამის გა­კე­თე­ბა სხვა­დას­ხვა მე­თო­დე­ბით შე­უძ­ლი­ათ, მათ შორის პ­რო­დუქ­ტის ხა­რის­ხის, ს­ტი­ლის, მომ­სა­ხუ­რე­ბის, ხელ­საყ­რე­ლი მ­დე­ბა­რე­ო­ბის, რეკ­ლა­მი­სა და ფასის სა­შუ­ა­ლე­ბით, მაგ­რამ მათ თან­მიმ­დევ­რუ­ლად უნდა შეს­თა­ვა­ზონ ფას­თან მი­მარ­თე­ბით მი­ნი­მუმ ი­სე­თი­ვე ღი­რე­ბუ­ლე­ბა, რო­გორ­საც კონ­კუ­რენ­ტე­ბი ს­თა­ვა­ზო­ბენ.
რა მი­ზე­ზით არ უ­მა­ტებს ფასს, არ ყიდის უ­ხა­რის­ხო პ­რო­დუქ­ცი­ას ან არ უწევს ცუდ მომ­სა­ხუ­რე­ბას „მაკ­დო­ნალდსი“, „კარ­ფუ­რი“, „ა­მა­ზო­ნი“, „ჯე­ნე­რალ მო­ტორ­სი“ ან ნე­ბის­მი­ე­რი სხვა კო­მერ­ცი­უ­ლი ფირმა? პა­სუ­ხი კონ­კუ­რენ­ცი­აა. თუ „მაკ­დო­ნალდსი“ ვერ შეძ­ლებს მიმ­ზიდ­ველ ფასად, ღი­მი­ლით შეს­თა­ვა­ზოს გემ­რი­ე­ლი სენდვი­ჩი მომ­ხმა­რე­ბელს, ხალხი „ბურ­გერ კინგ“-ს, „ვენ­დის“-ს, „საბ­ვეი“-ს, „ტაკო ბელ“-სა და სხვა კონ­კუ­რენ­ტებს მი­უბ­რუნ­დე­ბა. უმ­სხვი­ლე­სი ფირ­მე­ბიც კი წა­ა­გე­ბენ მცირე ს­ტარ­ტა­პებ­თან, თუ ეს უ­კა­ნას­კნელ­ნი შეძ­ლე­ბენ მომ­ხმა­რებ­ლებს უ­კე­თე­სი და უფრო იაფი პ­რო­დუქ­ცია შეს­თა­ვა­ზონ. ისეთი მსხვი­ლი ფირ­მე­ბიც კი, რო­გო­რი­ცაა „ფიატი“, „ტო­ი­ო­ტა“, „ჯე­ნე­რალ მო­ტორ­სი“ და „ფორდი“ და­კარ­გა­ვენ კ­ლი­ენ­ტებს „ჰონდა“-ს, „ჰი­უნ­დაი“-ს, „ფოლცვა­გენ“-ის და სხვა ავ­ტომ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის სა­სარ­გებ­ლოდ, სულ მ­ცი­რე­დი­თაც რომ ჩა­მორ­ჩნენ კონ­კუ­რენ­ტულ ფასად სა­სურ­ვე­ლი ავ­ტო­მო­ბი­ლის მი­წო­დე­ბა­ში.
კონ­კუ­რენ­ცია ფირ­მებს ძლიერ ს­ტი­მულს აძ­ლევს გა­ნა­ვი­თა­რონ უ­კე­თე­სი პ­რო­დუქ­ტე­ბი და აღ­მო­ა­ჩი­ნონ წარ­მო­ე­ბის და­ბალ­ხარ­ჯი­ა­ნი მე­თო­დე­ბი. რად­გან ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბი და ფა­სე­ბი მუდ­მი­ვად იც­ვლე­ბა, ა­რა­ვინ იცის ზუს­ტად, თუ რა პ­რო­დუქ­ტი გახ­დე­ბა მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის სა­სურ­ვე­ლი ან წარ­მო­ე­ბის რო­მე­ლი ტექ­ნი­კა შე­ამ­ცი­რებს მაქ­სი­მა­ლუ­რად ერ­თე­ულ­ზე და­ნა­ხარ­ჯებს. კონ­კუ­რენ­ცია პა­სუ­ხის პოვ­ნა­ში გ­ვეხ­მა­რე­ბა. სა­ცა­ლო ვაჭ­რო­ბა­ში სო­ცი­ა­ლუ­რი ქ­სე­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბით მარკეტინგი უ­დი­დე­სი მო­ფიქ­რე­ბაა სა­ვაჭ­რო ცენ­ტრე­ბის შემ­დეგ? თუ ეს მო­რი­გი ოც­ნე­ბაა, რო­მე­ლიც სა­ბო­ლო­ოდ კ­ვამ­ლი­ვით გა­ი­ფან­ტე­ბა? პა­სუხს კონ­კუ­რენ­ცია გას­ცემს, რო­მე­ლიც სხვა­დას­ხვა ბაზ­რებ­ზე გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბა და დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში შე­იც­ვლე­ბა.
სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კის პი­რო­ბებ­ში მე­წარ­მე­ებს თა­ვი­სუფ­ლად შე­უძ­ლი­ათ ი­ნო­ვა­ცი­ე­ბის და­ნერგვა. მათ მ­ხო­ლოდ ინ­ვეს­ტო­რე­ბის (სა­კუ­თა­რი თავის ჩათ­ვლით) მ­ხარ­და­ჭე­რა ს­ჭირ­დე­ბათ, რომ­ლე­ბიც მზად არიან და­ა­ბან­დონ შე­სა­ბა­მი­სი სახ­სრე­ბი. ა­მის­თვის მათ ცენ­ტრა­ლუ­რი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის, სა­კა­ნონ­მდებ­ლო უმ­რავ­ლე­სო­ბის ან ბიზ­ნეს კონ­კუ­რენ­ტე­ბის ნე­ბარ­თვა არ ს­ჭირ­დე­ბათ. მი­უ­ხე­და­ვად ამისა, კონ­კუ­რენ­ცია მე­წარ­მე­ებ­სა და მათ მ­ხარ­დამ­ჭერ ინ­ვეს­ტო­რებს მკაცრ პა­სუ­ხის­მგებ­ლო­ბას ა­კის­რებს, რად­გან მათმა ი­დე­ებ­მა რე­ა­ლურ სამ­ყა­რო­ში, სადაც ყ­ვე­ლა­ფერს მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი წყვე­ტენ, გა­მოც­დას უნდა გა­უძ­ლოს. თუ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი ი­ნო­ვა­ცი­ას იმ­დე­ნად ა­ფა­სე­ბენ, რომ უღირთ მისი ხარ­ჯე­ბის და­ფარ­ვა, ახალი ბიზ­ნე­სი მო­გე­ბას ნა­ხავს და წარ­მა­ტე­ბით გან­ვი­თარ­დე­ბა. მაგ­რამ თუ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის ახალი პ­რო­დუქ­ტი მის ფასზე ნაკ­ლე­ბი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის იქ­ნე­ბა, ბიზ­ნე­სი ი­ზა­რა­ლებს და წა­რუ­მა­ტე­ბე­ლი იქ­ნე­ბა. მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი ბიზ­ნე­სის ს­ფე­რო­ში ი­ნო­ვა­ცი­ე­ბი­სა და სა­წარ­მოო ე­ფექ­ტუ­რო­ბის შე­სა­ხებ გან­სჯი­სას უ­ზე­ნა­ე­სი მო­სა­მარ­თლი­სა და ნაფიც მ­სა­ჯულ­თა როლს ას­რუ­ლე­ბენ.
ახალი პ­რო­დუქ­ტის წარ­მოდ­გე­ნი­სას ისინი, რო­გორც წესი ფა­სი­სა და ხა­რის­ხის პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბად ურ­თი­ერ­თკავ­შირს ა­ფა­სე­ბენ. თავ­და­პირ­ვე­ლად, ახალი პ­რო­დუქ­ტი რო­გორც წესი ძ­ვი­რა­დღი­რე­ბუ­ლია და მას ფარ­დო­ბი­თად მცირე რა­ო­დე­ნო­ბის, უ­მე­ტე­სად მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლე­ბის მქონე მომ­ხმა­რე­ბე­ლი იძენს. ეს მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი საკ­მა­ოდ მაღალ ფასს იხ­დი­ან, რათა ჰ­ქონ­დეთ შე­საძ­ლებ­ლო­ბა პირ­ვე­ლებ­მა ი­სარ­გებ­ლონ ახალი პ­რო­დუქ­ტით, რად­გან ად­რე­ულ ე­ტაპ­ზე, რო­გორც წესი, პ­რო­დუქ­ტის ხა­რის­ხი უფრო და­ბა­ლია, ვიდრე მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, რო­დე­საც მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბი გა­მოც­დი­ლე­ბას შე­ი­ძე­ნენ, ხოლო ფა­სე­ბი, წარ­მო­ე­ბის შე­ზღუ­დუ­ლი რა­ო­დე­ნო­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბა. ეს პირ­ვე­ლი მ­ყიდ­ვე­ლე­ბი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან როლს ას­რუ­ლე­ბენ: ისინი უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ პ­რო­დუქ­ტის სა­წყი­სი ხარ­ჯე­ბის და­ფარ­ვას და შე­საძ­ლებ­ლო­ბას აძ­ლე­ვენ მე­წარ­მე­ებს შე­ი­ძი­ნონ გა­მოც­დი­ლე­ბა, რო­მე­ლიც მათ მო­მა­ვალ­ში ხა­რის­ხის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა­სა და ერ­თე­უ­ლი სა­წარ­მოო ხარ­ჯე­ბის შემ­ცი­რე­ბა­ში და­ეხ­მა­რე­ბა. ა­მას­თან, სა­ბაზ­რო ს­ტი­მუ­ლე­ბი უ­ბიძ­გებს მათ ა­მი­სა­კენ. დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში მე­წარ­მე­ე­ბი პო­უ­ლო­ბენ პ­რო­დუქ­ტის ხელ­საყ­რელ ფასად შე­თა­ვა­ზე­ბის გზებს და უფრო და უფრო მეტი მომ­ხმა­რებ­ლის­თვის ხდიან მას ხელ­მი­საწ­ვდომს.
მო­ბი­ლუ­რი ტე­ლე­ფო­ნე­ბი თ­ვალ­სა­ჩი­ნოდ ა­სა­ხავს ფა­სი­სა და ხა­რის­ხის ამ ს­ქე­მას. რო­დე­საც თავ­და­პირ­ვე­ლად 1980-იანი წლე­ბის ბოლოს, მო­ბი­ლუ­რი ტე­ლე­ფო­ნე­ბი ბა­ზარ­ზე შე­მო­ვი­და, ისინი და­ახ­ლო­ე­ბით 4000 დო­ლა­რი ღირდა, ა­გუ­რის ზომის იყო და სა­ტე­ლე­ფო­ნო ზა­რე­ბის გარდა სხვა ფუნ­ქცია არ ჰ­ქონ­და. დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში, მათი ზომა შემ­ცირ­და, ინ­ფორ­მა­ცი­ის და­მუ­შა­ვე­ბის სიმ­ძლავ­რე და ფუნ­ქცი­ე­ბი გა­ი­ზარ­და, ხოლო ფასი და­ვარ­და. დღეს, მათი შე­ძე­ნა სა­წყის ფას­თან შე­და­რე­ბით ბევ­რად უფრო ი­ა­ფა­დაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი, ხოლო ყველა ტიპის მომ­ხმა­რე­ბელ­თა უმ­რავ­ლე­სო­ბა მას ა­უ­ცი­ლე­ბელ ატ­რი­ბუ­ტად მი­იჩ­ნევს.
მ­რა­ვალ­მა პ­რო­დუქტმა მსგავ­სი გზა გა­მო­ი­ა­რა, მათ შორის ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი, ტე­ლე­ვი­ზო­რე­ბი, კონ­დი­ცი­ო­ნე­რე­ბი, ჭურ­ჭლის სა­რე­ცხი მან­ქა­ნე­ბი, მიკ­რო­ტალ­ღუ­რი ღუ­მე­ლე­ბი და პერ­სო­ნა­ლუ­რი კომ­პი­უ­ტე­რე­ბი. თავ­და­პირ­ვე­ლად ბა­ზარ­ზე შე­მო­ტა­ნი­სას ყველა მათ­გა­ნი ძ­ვი­რა­დღი­რე­ბუ­ლი იყო, მაგ­რამ მე­წარ­მე­ებ­მა მი­აკ­ვლი­ეს ე­კო­ნო­მი­უ­რი წარ­მო­ე­ბის და ხა­რის­ხის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბი­სა გზებს, რის მეშ­ვე­ო­ბი­თაც მომ­ხმა­რე­ბელ­თა უ­მე­ტე­სი ნა­წი­ლის­თვის პ­რო­დუქ­ტი ხელ­მი­საწ­ვდო­მი გა­ხა­დეს. რო­დე­საც მე­წარ­მე­ე­ბი­სა და კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი პ­რო­ცე­სე­ბის როლზე ვ­სა­უბ­რობთ, მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია გა­ვით­ვა­ლის­წი­ნოთ ფა­სი­სა და ხა­რის­ხის ურ­თი­ერ­თკავ­ში­რის სქემა.
თუ მ­წარ­მო­ებ­ლებს კონ­კუ­რენ­ტულ გა­რე­მო­ში გა­დარ­ჩე­ნა სურთ, ისინი ვერ იქ­ნე­ბი­ან თვითკმა­ყო­ფილ­ნი. თა­ნა­მედ­რო­ვე­ო­ბის წარ­მა­ტე­ბულ­მა პ­რო­დუქტმა შე­იძ­ლე­ბა ვერ ჩა­ა­ბა­როს ხვა­ლინ­დე­ლი დღის კონ­კუ­რენ­ცი­ის გა­მოც­და. კონ­კუ­რენ­ტულ ბა­ზარ­ზე წარ­მა­ტე­ბის მიღ­წე­ვის­თვის, მე­წარ­მე­ებს კარ­გად უნდა გა­მოს­დი­ო­დეთ ახალი, გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბუ­ლი ი­დე­ე­ბის პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბა, გა­მოვ­ლე­ნა და ს­წრა­ფი ათ­ვი­სე­ბა.
კონ­კუ­რენ­ცი­ის წყა­ლო­ბით ს­წრა­ფად ხდება ისეთი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­უ­ლი სტრუქ­ტუ­რი­სა და კომ­პა­ნი­ის ზომის გა­მოვ­ლე­ნა, რო­მე­ლიც ერ­თე­უ­ლის წარ­მო­ე­ბის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის ფასის მაქ­სი­მა­ლუ­რად შემ­ცი­რე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას იძ­ლე­ვა. სხვა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი სის­ტე­მე­ბის­გან გან­სხვა­ვე­ბით, სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კა არ ა­წე­სებს, თუ რომელ კომ­პა­ნი­ებს შე­უძ­ლი­ათ ერ­თმა­ნე­თის­თვის კონ­კუ­რენ­ცი­ის გა­წე­ვა. დაშ­ვე­ბუ­ლია ბიზ­ნე­სის ორ­გა­ნი­ზე­ბის ნე­ბის­მი­ე­რი ფორმა. ბა­ზარ­ზე თა­ვი­სუფ­ლად შე­უძ­ლი­ათ შეს­ვლა ინდ. მე­წარ­მე­ებს, პარტნი­ო­რო­ბებს, კორპორაციებს, თა­ნამ­შრო­მელ­თა სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბულ კომ­პა­ნი­ებს, სა­მომ­ხმა­რებ­ლო კო­ო­პე­რა­ტი­ვებს, სა­თე­მო ბიზ­ნეს ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ებს ან ნე­ბის­მი­ე­რი სხვა ფორ­მის ბიზ­ნესს. წარ­მა­ტე­ბის­თვის მან მ­ხო­ლოდ ერთი მო­თხოვ­ნა უნდა და­აკ­მა­ყო­ფი­ლოს: ხარჯ-ე­ფექ­ტუ­რო­ბა. თუ მე­წარ­მე სუ­ბი­ექ­ტი, იქ­ნე­ბა ეს კორ­პო­რა­ცია თუ თა­ნამ­შრო­მელ­თა სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი კომ­პა­ნია, ხა­რის­ხი­ან პ­რო­დუქტს მიმ­ზიდ­ველ ფა­სებ­ში ა­წარ­მო­ებს, იგი მო­გე­ბას ნა­ხავს და წარ­მა­ტე­ბას მი­აღ­წევს. მაგ­რამ თუ მისი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­უ­ლი სტრუქ­ტუ­რა მა­ღალ­ხარ­ჯი­ა­ნია ბიზ­ნე­სის ორ­გა­ნი­ზე­ბის სხვა ფორ­მებ­თან შე­და­რე­ბით, რომ­ლე­ბიც მსგავ­სი ხა­რის­ხის პ­რო­დუქტს ა­წარ­მო­ე­ბენ, კონ­კუ­რენ­ცია მას ბაზ­რი­დან გან­დევ­ნის. რა თქმა უნდა, კონ­კუ­რენ­ცია ასევე უზ­რუნ­ველ­ყოფს სხვა­დას­ხვა ხა­რის­ხის პ­რო­დუქ­ცი­ის თა­ნა­არ­სე­ბო­ბას, იმ პი­რო­ბით, რომ არ­სე­ბობს მომ­ხმა­რე­ბე­ლი, რო­მელ­საც ურ­ჩევ­ნია ხა­რის­ხი­სა და ფასის გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი თა­ნა­ფარ­დო­ბა. „მერ­სე­დეს“-ს შე­უძ­ლია ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის (მაღალ ფასად) გა­ყიდ­ვა, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ბა­ზარ­ზე არ­სე­ბობს და­ბალ­ფა­სი­ა­ნი „ფოლკს­ვა­გე­ნი“. მე­ო­რეს მხრივ, აღ­მო­სავ­ლეთ გერ­მა­ნუ­ლი „ვარტბურგ“-ის მარ­კის ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი და რუ­სუ­ლი „ჟიგულ“-ის მარ­კის ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი ვერ გა­დარ­ჩე­ბოდ­ნენ სა­ბაზ­რო ძა­ლებ­ში რაიმე ფორ­მით ჩა­რე­ვის გა­რე­შე, რაც გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი პ­რაქ­ტი­კა იყო კო­მუ­ნის­ტურ ქვეყ­ნებ­ში, სადაც სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კის ქვეყ­ნე­ბი­დან იმ­პორ­ტი იკ­რძა­ლე­ბო­და ან მა­ღა­ლი ტა­რი­ფე­ბით ი­ბეგ­რე­ბო­და.
კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი პ­რო­ცე­სე­ბი ასევე გან­სა­ზღვრავს ე­კო­ნო­მი­კის სხვა­დას­ხვა სექ­ტო­რებ­ში ფირ­მე­ბის ზომას. ზო­გი­ერთ სექ­ტორ­ში, რო­გო­რი­ცაა მა­გა­ლი­თად, თვითმფრი­ნა­ვე­ბის და ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის წარ­მო­ე­ბა კომ­პა­ნი­ე­ბის­თვის ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია მსხვი­ლი ზომა მას­შტა­ბის ე­კო­ნო­მი­ის უ­პი­რა­ტე­სო­ბით ს­რუ­ლად სარ­გებ­ლო­ბის­თვის. ერთი ავ­ტო­მო­ბი­ლის წარ­მო­ე­ბა უ­კი­დუ­რე­სად ხარ­ჯი­ა­ნი იქ­ნე­ბო­და, მაგ­რამ რო­დე­საც მუდ­მი­ვი და­ნა­ხარ­ჯე­ბი მ­რა­ვალ ათას ერ­თე­ულ­ზე ნა­წილ­დე­ბა, ერთი ავ­ტო­მო­ბი­ლის წარ­მო­ე­ბის ხარ­ჯე­ბი მ­ცირ­დე­ბა. ბუ­ნებ­რი­ვია, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი უ­პი­რა­ტე­სო­ბას ა­ნი­ჭე­ბენ ფორ­მებს, რო­მელ­თაც სა­ქონ­ლის ე­კო­ნო­მი­უ­რად წარ­მო­ე­ბა და დაბალ ფა­სებ­ში გა­ყიდ­ვა შე­უძ­ლი­ათ. ასეთ დარ­გებ­ში, მცირე ფირ­მე­ბი ვერ შეძ­ლე­ბენ ე­ფექ­ტურ კონ­კუ­რენ­ცი­ას და მ­ხო­ლოდ მსხვი­ლი ფირ­მე­ბი გა­დარ­ჩე­ბი­ან.
თუმცა სხვა სექ­ტო­რებ­ში, მცირე ზომის ფირ­მე­ბი, რომ­ლე­ბიც ხ­ში­რად ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რი მე­წარ­მე­ე­ბის ან პარტნი­ო­რო­ბე­ბის სა­ხი­თაა წარ­მოდ­გე­ნი­ლი უფრო ხარჯ-ე­ფექ­ტუ­რი იქ­ნე­ბა. რო­დე­საც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი ა­ფა­სე­ბენ პერ­სო­ნა­ლი­ზე­ბულ მომ­სა­ხუ­რე­ბას და ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლი­ზე­ბულ პ­რო­დუქ­ტებს, მცირე ფირ­მე­ბი უფრო მო­წი­ნა­ვე პო­ზი­ცი­ებს და­ი­კა­ვე­ბენ, ხოლო მსხვილ ფირ­მებს გა­უ­ჭირ­დე­ბათ კონ­კუ­რენ­ცი­ის გა­წე­ვა. ეს უფრო მი­ე­სა­და­გე­ბა ი­უ­რი­დი­უ­ლი და სა­მე­დი­ცი­ნო მომ­სა­ხუ­რე­ბის, გურ­მა­ნუ­ლი რეს­ტორ­ნე­ბის, სი­ლა­მა­ზის სა­ლო­ნე­ბი­სა და ს­პე­ცი­ა­ლი­ზე­ბუ­ლი ბეჭდ­ვის ბაზ­რებს. შე­სა­ბა­მი­სად, ამ ბაზ­რებ­ზე, რო­გორც წესი უ­პი­რა­ტე­სად მცირე ფირ­მე­ბია წარ­მოდ­გე­ნი­ლი.
რამ­დე­ნად პა­რა­დოქ­სუ­ლად არ უნდა ჟ­ღერ­დეს, კონ­კუ­რენ­ცი­ით ნა­კარ­ნა­ხე­ბი პი­რა­დი ინ­ტე­რე­სე­ბი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი წინსვლის მა­მოძ­რა­ვე­ბე­ლი ძალაა. პ­რო­დუქ­ტებს, ტექ­ნო­ლო­გი­ებს, ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ულ მე­თო­დებს და ბიზ­ნეს სუ­ბი­ექ­ტებს შორის დი­ნა­მი­უ­რი კონ­კუ­რენ­ცია იწ­ვევს ა­რა­ე­ფექ­ტი­ა­ნი კომ­პა­ნი­ე­ბის გა­მო­დევ­ნას და მუდ­მი­ვად უ­კე­თე­სი პ­რო­დუქ­ტე­ბი­სა და ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბის აღ­მო­ჩე­ნი­სა და და­ნერგვის­კენ უ­ბიძ­გებს. რო­დე­საც ახალი მე­თო­დე­ბი ა­უმ­ჯო­ბე­სებს ხა­რისხს ან/და ამ­ცი­რებს ხარ­ჯებს, ისინი ს­წრა­ფად ვი­თარ­დე­ბა და ხ­ში­რად საქ­მის წარ­მო­ე­ბის ძველ მე­თო­დებს ა­ნაც­ვლებს.
ის­ტო­რი­ა­ში მ­რავ­ლა­დაა ამის მა­გა­ლი­თე­ბი. ავ­ტო­მო­ბი­ლებ­მა ჩა­ა­ნაც­ვლეს ცხე­ნე­ბი და უ­რი­კე­ბი. სუ­პერ­მარ­კე­ტებ­მა ჩა­ა­ნაც­ვლეს სა­ო­ჯა­ხო სა­სურ­სა­თო მა­ღა­ზი­ე­ბი. ს­წრა­ფი კ­ვე­ბის ქ­სე­ლებ­მა, რო­გო­რი­ცაა „მაკ­დო­ნალდსი“ უ­მე­ტეს­წი­ლად ჩა­ა­ნაც­ვლეს ად­გი­ლობ­რი­ვი სა­სა­დი­ლო­ე­ბი. „კარ­ფუ­რი“, „მეტრო ქეში“ და „ქერი“ ს­წრა­ფად იზ­რდე­ბი­ან, ხოლო სხვა სა­ცა­ლო მო­ვაჭ­რე­ე­ბი სუს­ტდე­ბი­ან ან კოტ­რდე­ბი­ან კიდეც. დისკ-პ­ლე­ე­რე­ბი, რო­მელ­მაც თავის დროზე კა­სე­ტე­ბი და მაგ­ნი­ტო­ფო­ნე­ბი ჩა­ა­ნაც­ვლა, MP3-თა და ა­ი­პო­დით ჩა­ნაც­ვლდა. პერ­სო­ნა­ლურ­მა კომ­პი­უ­ტე­რებ­მა სა­ბეჭ­დი მან­ქა­ნე­ბი, ხოლო ს­მართფო­ნებ­მა ნაკ­ლებ მო­ბი­ლუ­რი კომ­პი­უ­ტე­რუ­ლი მო­წყო­ბი­ლო­ბე­ბი ჩა­ა­ნაც­ვლეს. ასეთი მა­გა­ლი­თე­ბის ჩა­მოთ­ვლა უ­სას­რუ­ლოდ შე­იძ­ლე­ბა. დიდი ე­კო­ნო­მის­ტი ჯოზეფ შუმ­პე­ტე­რი ამ დი­ნა­მი­ურ კონ­კუ­რენ­ცი­ას „შემოქმედებით განადგურებას“ უ­წო­დებ­და, რო­მე­ლიც მისი აზრით ე­კო­ნო­მი­კუ­რი წინსვლის ბირ­თვს წარ­მო­ად­გენ­და.
კონ­კუ­რენ­ცია აძ­ლი­ე­რებს პი­როვ­ნულ ინ­ტე­რესს და მას ჩვენს სამ­სა­ხურ­ში ა­ყე­ნებს სა­ზო­გა­დო­ე­ბის ცხოვ­რე­ბის დონის ა­მაღ­ლე­ბით. რო­გორც ადამ ს­მიტ­მა აღ­ნიშ­ნა მის წიგნ­ში „ხალ­ხთა სიმ­დიდ­რე“:
არა ყას­ბის, ლუდის მხდე­ლის ან მე­პუ­რის კე­თილ­გან­წყო­ბი­ლე­ბი­სა­გან მო­ვე­ლით ჩვენ ჩვენს სა­დილს, ა­რა­მედ მათ მიერ მათი სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის დაც­ვი­სა­გან. ჩვენ მივ­მარ­თავთ არა მათ ჰუ­მა­ნო­ბას, ა­რა­მედ მათ ე­გო­იზმს, და მათ ა­რა­სო­დეს არ ვე­ლა­პა­რა­კე­ბით ჩვენს სა­ჭი­რო­ე­ბა­ზე, ა­რა­მედ მათს სარ­გებ­ლო­ბა­ზე.(24)
ერთად ა­ღე­ბუ­ლი, კერძო სა­კუთ­რე­ბა და კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი ბაზ­რე­ბი წარ­მო­ად­გენს კო­ო­პე­რა­ცი­უ­ლი ქ­ცე­ვი­სა და რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტი­ა­ნი გა­მო­ყე­ნე­ბის სა­ფუძ­ველს. კერძო სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბის მ­კა­ფი­ოდ გან­სა­ზღვრი­სა და აღ­სრუ­ლე­ბის პი­რო­ბებ­ში, მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბი დ­გე­ბი­ან რე­სურ­სის გა­მო­ყე­ნე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ხარ­ჯის წი­ნა­შე. ა­მავდრო­უ­ლად, ფა­სე­ბი ღია და კონ­კუ­რენ­ტულ ბაზ­რებ­ზე მ­წარ­მო­ებ­ლებს ძლიერ მო­ტი­ვა­ცი­ას უქ­მნის შე­ი­ნარ­ჩუ­ნონ და­ბა­ლი ხარ­ჯე­ბი, და­აკ­მა­ყო­ფი­ლონ მომ­ხმა­რე­ბელ­თა სურ­ვი­ლე­ბი და მი­აკ­ვლი­ონ უ­კე­თეს პ­რო­დუქ­ტებს და საქ­მის კე­თე­ბის უ­კე­თეს გზებს.
მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ა­ღი­ნიშ­ნოს, რომ კონ­კუ­რენ­ცია არ ნიშ­ნავს ა­უ­ცი­ლებ­ლად ყ­ვე­ლაფ­რის ბიზ­ნე­სის სა­სარ­გებ­ლოდ გა­და­წყვე­ტას. ფაქ­ტობ­რი­ვად, ბიზ­ნე­სებს არ მოს­წონთ კონ­კუ­რენ­ცია და ისინი, რო­გორც წესი, ლო­ბი­რე­ბენ მათი დაც­ვის­კენ მი­მარ­თულ პო­ლი­ტი­კას. ისინი ხ­ში­რად ის­წრაფ­ვი­ან პო­ტენ­ცი­უ­რი კონ­კუ­რენ­ტე­ბის ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის ბა­რი­ე­რე­ბის აღ­მარ­თვის­კენ. რო­დე­საც ჩვენ გა­და­ვალთ რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი­სა და პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სე­ბის ა­ნა­ლიზ­ზე, ისევ და ისევ შევ­ხვდე­ბით იმის მა­გა­ლი­თებს, თუ როგორ ც­დი­ლობს ბიზ­ნე­სი ბაზ­რებ­ზე კონ­კუ­რენ­ცი­ის შემ­ცი­რე­ბას. მარ­თლაც, ო­ლი­გარ­ქე­ბის პ­რობ­ლე­მა, რომ­ლე­ბიც გარ­კვე­უ­ლი სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის ბაზ­რებ­ზე დო­მი­ნი­რე­ბენ ფარ­თოდ გავ­რცე­ლე­ბუ­ლია პოს­ტკო­მუ­ნის­ტურ ე­კო­ნო­მი­კებ­ში.

ელემენტი 2.3: გონივრული და შეზღუდული რეგულაცია

მარეგულირებელი პოლიტიკა, რომელიც ამცირებს გაცვლას და ზღუდავს კონკურენციას აფერხებს ეკონომიკურ პროგრესს.

რო­გორც უკვე ა­ღი­ნიშ­ნა, კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი ბაზ­რე­ბით მარ­თუ­ლი ვაჭ­რო­ბი­დან მი­ღე­ბუ­ლი მო­გე­ბა ხელს უ­წყობს ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს და სო­ცი­ა­ლურ თა­ნამ­შრომ­ლო­ბას. ბიზ­ნე­სე­ბის მიერ მ­ხარ­და­ჭე­რი­ლი სამ­თავ­რო­ბო რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი სა­ვაჭ­რო ბა­რი­ე­რე­ბის და ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის შე­ზღუდ­ვის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი წყა­როა. რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი ძი­რი­თა­დად სამი გზით ზღუ­დავს გაც­ვლას და ბაზ­რე­ბის კონ­კუ­რენ­ტუ­ნა­რი­ა­ნო­ბას.
პირ­ვე­ლი, რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი ხ­ში­რად ზღუ­დავს ბა­ზარ­ზე შეს­ვლას. მ­რა­ვალ ქვე­ყა­ნა­ში არ­სე­ბობს რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი, რომ­ლე­ბიც არ­თუ­ლებს ბა­ზარ­ზე შეს­ვლას და სხვა­დას­ხვა ბიზ­ნეს­ში თუ საქ­მი­ა­ნო­ბა­ში კონ­კუ­რენ­ცი­ის გა­წე­ვას. ასეთ ქვეყ­ნებ­ში ბიზ­ნე­სის და­წყე­ბის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის მი­წო­დე­ბის­თვის სა­ჭი­როა ლი­ცენ­ზი­ის მი­ღე­ბა, დო­კუ­მენ­ტე­ბის შევ­სე­ბა და სხვა­დას­ხვა უ­წყე­ბე­ბი­დან ნე­ბარ­თვის მო­პო­ვე­ბა, რომ­ლე­ბიც ა­დას­ტუ­რებს თ­ქვენს კ­ვა­ლი­ფი­კა­ცი­ას, საკ­მა­რის სახ­სრებს და სხვა მა­რე­გუ­ლი­რე­ბე­ლი მო­თხოვ­ნე­ბის დაკ­მა­ყო­ფი­ლე­ბას. ზო­გი­ერ­თმა თა­ნამ­დე­ბო­ბის პირმა შე­იძ­ლე­ბა უარი გი­თხრათ ნე­ბარ­თვა­ზე, თუ არ გა­და­უ­ხა­დეთ ქრთა­მი ან მათ პო­ლი­ტი­კურ ხა­ზი­ნა­ში ხარკი არ გა­ი­ღეთ. ხ­ში­რად, ფეხზე მ­ყა­რად მდგარ და პო­ლი­ტი­კუ­რად გავ­ლე­ნი­ან ბიზ­ნე­სებს წარ­მა­ტე­ბით შე­უძ­ლი­ათ თ­ქვენს მიერ ნე­ბარ­თვის მო­პო­ვე­ბას წი­ნა­აღ­მდე­გო­ბა გა­უ­წი­ონ.
ერ­ნან­დო დე სოტო მის მამ­ხი­ლე­ბელ წიგნ­ში „კა­პი­ტა­ლის სა­ი­დუმ­ლო“ გ­ვამ­ცნობს, რომ 1990-იანი წლე­ბის მი­წუ­რულს პერუს ქალაქ ლი­მა­ში, დღეში 6 სა­ა­თით მო­მუ­შა­ვე ა­და­მი­ან­თა ჯგუფს 289 დღე დას­ჭირ­და, რათა და­ეკ­მა­ყო­ფი­ლე­ბი­ნა ტან­საც­მლის მცირე სა­წარ­მოს გახ­სნის­თვის ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლი რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი. (მის ად­რე­ულ წიგნ­ში, „სხვა გზა“ მან გა­მო­აშ­კა­რა­ვა, რომ გა­დახ­დი­ლი იქნა 10 ქრთა­მი, რო­მელ­თა­გან ორი ლე­გა­ლუ­რად მუ­შა­ო­ბის ნე­ბარ­თვის მო­სა­პო­ვებ­ლად იყო ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლი). ე­კო­ნო­მი­კუ­რი საღი აზრის უბ­რა­ლო გა­გე­ბის ძალის მა­გა­ლით­ში მსგავს და­ყოვ­ნე­ბე­ბი­სად­მი მი­პყრო­ბი­ლი ყუ­რა­დღე­ბით, ბოლო წლებ­ში ბიზ­ნე­სის და­წყე­ბის ბი­უ­როკ­რა­ტი­უ­ლი ბა­რი­ე­რე­ბი მა­სი­უ­რად შემ­სუ­ბუქ­და, რაც შე­საძ­ლოა პრო­ფე­სო­რი დე სოტოს ნაშ­რო­მი­სად­მი ფართო ყუ­რა­დღე­ბით იყო გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლი. მ­სოფ­ლიო ბან­კის ც­ნო­ბით ბიზ­ნე­სის და­ფუძ­ნე­ბის­თვის სა­ჭი­რო დროის სა­შუ­ა­ლო გლო­ბა­ლუ­რი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი 2005 წელს 51 დღი­დან 2018 წელს 20 დღემ­დე შემ­ცირ­და. დრო მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად გა­უმ­ჯო­ბეს­და ქვეყ­ნებ­ში შე­მო­სავ­ლის ყველა დო­ნე­ზე და მ­სოფ­ლი­ოს ყველა რე­გი­ონ­ში, გარდა ჩრდი­ლო­ეთ ა­მე­რი­კი­სა, სადაც ის უც­ვლე­ლად 3,5 დღის ი­სე­დაც მცირე მაჩ­ვე­ნე­ბელ­ზე დარჩა. გა­საკ­ვი­რი არაა, რომ რე­ი­ტინ­გში ბოლო ად­გილს ვე­ნე­სუ­ე­ლა ი­კა­ვებს, სადაც ბიზ­ნე­სის და­ფუძ­ნე­ბას 230 დღე ს­ჭირ­დე­ბა. პირ­ველ ად­გილ­ზე იყო ახალი ზე­ლან­დია და სა­ქარ­თვე­ლო, სადაც პ­რო­ცე­სის დას­რუ­ლე­ბა ნა­ხე­ვარ დღეში შე­იძ­ლე­ბა.(25) პოსტსაბ­ჭო­თა ქვეყ­ნებს შორის ბიზ­ნე­სის გახ­სნის­თვის სა­ჭი­რო ყ­ვე­ლა­ზე გ­რძე­ლი დრო ბოს­ნია და ჰერ­ცე­გო­ვი­ნა­ში იყო, რო­მე­ლიც 80 დღეს უ­ტოლ­დე­ბო­და. პოსტსაბ­ჭო­თა ქვეყ­ნებ­მა დიდი წინსვლა გა­ნი­ცა­დეს ბიზ­ნე­სის გახ­სნის გა­მარ­ტი­ვე­ბის მხრივ, რასაც რე­გი­ონ­ში სა­შუ­ა­ლოდ 14 დღე ს­ჭირ­დე­ბა, აღ­მო­სავ­ლეთ აზიის 23 დღიან და ლა­თი­ნურ ა­მე­რი­კის 28 დღიან მაჩ­ვე­ნებ­ლებ­თან შე­და­რე­ბით.
მეორე, რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი, რომ­ლე­ბიც კა­ნო­ნის უ­ზე­ნა­ე­სო­ბა­სა და ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბის თა­ვი­სუფ­ლე­ბას პო­ლი­ტი­კუ­რი ავ­ტო­რი­ტე­ტით ცვლის, ძირს უ­თხრის ვაჭ­რო­ბით მი­ღე­ბულ სარ­გე­ბელს. რამ­დე­ნი­მე ქვე­ყა­ნას ა­ხა­სი­ა­თებს ისეთი კა­ნო­ნე­ბის მი­ღე­ბა, რომ­ლე­ბიც პო­ლი­ტი­კურ ად­მი­ნის­ტრა­ცი­ას მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან დის­კრე­ცი­ულ უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბას ა­ნი­ჭებს. მა­გა­ლი­თად, 1980-იან წლებ­ში გუ­ა­ტე­მა­ლას სა­ბა­ჟო მო­ხე­ლე­ებს შე­ეძ­ლოთ ტა­რი­ფე­ბის გა­უქ­მე­ბა, თუ ეს მათი აზრით „ე­როვ­ნულ ინ­ტე­რე­სებს“ ემ­სა­ხუ­რე­ბო­და. ასეთი კა­ნონ­მდებ­ლო­ბა სა­ხელ­მწი­ფო მო­ხე­ლე­ე­ბის­თვის ქრთა­მის ა­ღე­ბის ღია მო­წო­დე­ბაა. ეს ქმნის მა­რე­გუ­ლი­რე­ბელ ბუნ­დო­ვა­ნე­ბას და ბიზ­ნე­სის საქ­მი­ა­ნო­ბას უფრო ხარ­ჯი­ან­სა და ნაკ­ლე­ბად მიმ­ზიდ­ველს ხდის, გან­სა­კუთ­რე­ბით პა­ტი­ო­სა­ნი ა­და­მი­ა­ნე­ბის­თვის. რე­გუ­ლი­რე­ბის სა­ყო­ველ­თაო მ­ხარ­და­ჭე­რა ხ­ში­რად გა­მომ­დი­ნა­რე­ობს სუფთა გა­რე­მოს დამ­კვიდ­რე­ბის ან მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის ა­რა­კე­თილ­სინ­დი­სი­ე­რი ბიზ­ნეს ო­პე­რა­ტო­რე­ბის­გან დაც­ვის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფის სურ­ვი­ლი­დან. რე­გუ­ლა­ცი­ებ­მა შე­იძ­ლე­ბა პო­ზი­ტი­უ­რი როლი შე­ას­რუ­ლონ ამ ს­ფე­რო­ებ­ში. თუმცა აქაც კა­ნო­ნი უნდა იყოს ზუსტი, ერ­თმნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი და ა­რა­დის­კრი­მი­ნა­ცი­უ­ლი. სხვა შემ­თხვე­ვა­ში ეს იქ­ნე­ბა დაბ­რკო­ლე­ბე­ბი ვაჭ­რო­ბით სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბის გზაზე.
რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი ხ­ში­რად ეხ­მა­რე­ბა ზო­გი­ერთ ბიზ­ნესს კონ­კუ­რენ­ტე­ბის შე­ზღუდ­ვით. იმის გამო, რომ ამ­გვა­რი რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი რამ­დე­ნი­მე პი­რის­თვის სარ­ფი­ა­ნია, მათ და­მა­ტე­ბი­თი ხარ­ჯე­ბი აქვთ და­წე­სე­ბუ­ლი: ბიზ­ნე­სი, შ­რო­მი­თი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ე­ბი და სხვა ს­პე­ცი­ა­ლურ ინ­ტე­რეს­თა ჯ­გუ­ფე­ბი შე­ეც­დე­ბი­ან მათი წევ­რე­ბის­თვის პო­ლი­ტი­კურ პ­რო­ცე­სებ­ზე გავ­ლე­ნის მოხ­დე­ნის მცდე­ლო­ბით მო­ი­პო­ვონ უ­პი­რა­ტე­სო­ბა. ზო­გი­ერ­თი ლო­ბის­ტი პო­ლი­ტი­კო­სი და მა­რე­გუ­ლი­რე­ბე­ლი დაბ­რკო­ლე­ბებს ქმნის ან აძ­ლი­ე­რებს, ხოლო სხვე­ბი (ვისაც ყ­ვე­ლა­ზე მეტი ზიანი ად­გე­ბა) ლო­ბი­რე­ბენ მათი გავ­ლე­ნის შემ­ცი­რე­ბას. ყველა მ­ხა­რის­თვის ნე­ბის­მი­ე­რი სა­კი­თხის ლო­ბი­რე­ბა მა­ღალკ­ვა­ლი­ფი­ცი­უ­რი ა­და­მი­ა­ნე­ბის დროსა და ძა­ლის­ხმე­ვას მო­ი­თხოვს, რომ­ლე­ბიც სხვა­თა პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბის შე­მამ­ცი­რე­ბე­ლი პო­ლი­ტი­კი­დან პო­ლი­ტი­კუ­რი უ­პი­რა­ტე­სო­ბე­ბის მო­პო­ვე­ბის ნაც­ვლად შე­იძ­ლე­ბა სიმ­დიდ­რის გა­მო­მუ­შა­ვე­ბა­ზე მუ­შა­ობ­დნენ. ძა­ლის­ხმე­ვას, რო­მელ­ზეც ღი­რე­ბუ­ლი რე­სურ­სე­ბი ი­ხარ­ჯე­ბა და რო­მე­ლიც შე­საძ­ლოა მომ­გე­ბი­ა­ნი იყოს კერძო პირის ან კომ­პა­ნი­ის­თვის, თუმცა არა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის­თვის, ე­წო­დე­ბა გამორჩევის ძიება, რაც ხ­ში­რად რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბის შე­დე­გია.
მე­სა­მე, ფასის კონ­ტრო­ლის და­წე­სე­ბა ასევე ახ­შობს ვაჭ­რო­ბას. ზოგ­ჯერ მ­თავ­რო­ბე­ბი სა­ბაზ­რო დო­ნე­ზე მაღალ ფა­სებს ა­წე­სე­ბენ. მა­გა­ლი­თად, ზო­გი­ერ­თი მ­თავ­რო­ბა სხვა­დას­ხვა სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო პ­რო­დუქ­ცი­ის მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის­თვის კონ­კრე­ტუ­ლი მი­ნი­მა­ლუ­რი ფასის გა­დახ­დას ი­თხოვს. და­წე­სე­ბუ­ლი მა­ღა­ლი ფასის პი­რო­ბებ­ში მ­ყიდ­ვე­ლე­ბი იმაზე ნაკ­ლებს ი­ძე­ნენ, ვიდრე სხვა შემ­თხვე­ვა­ში შე­ი­ძენ­დნენ. ზო­გი­ერ­თი მ­თავ­რო­ბა ასევე ად­გენს სა­ბაზ­რო­ზე დაბალ ფა­სებს, რო­გორც ეს ვ­ნა­ხეთ ი­ჯა­რის ფასის კონ­ტრო­ლის და რე­გუ­ლი­რე­ბუ­ლი ე­ლექტრო­ე­ნერ­გი­ის ტა­რი­ფის შემ­თხვე­ვა­ში. წარ­მო­ე­ბუ­ლი და გა­ყი­დუ­ლი ერ­თე­უ­ლის მხრივ მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა არ აქვს ფასის კონ­ტრო­ლი გაზ­რდის თუ შე­ამ­ცი­რებს ფა­სებს. ორივე შემ­თხვე­ვა­ში მ­ცირ­დე­ბა ვაჭ­რო­ბის მო­ცუ­ლო­ბა და წარ­მო­ე­ბი­სა და გაც­ვლი­დან მი­ღე­ბუ­ლი მო­გე­ბა.
მინიმალურ ხელფასზე დად­გე­ნი­ლი ტა­რი­ფე­ბი მ­სოფ­ლი­ო­ში ყ­ვე­ლა­ზე მეტად გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი ფასის კონ­ტრო­ლის ფორ­მაა. მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის ტა­რი­ფი ად­გენს ფასის ქვედა ზღვარს, რო­მე­ლიც ზო­გი­ერ­თი მუ­შა­ხე­ლის სა­ა­თობ­რივ ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბას (და სამ­სა­ხურს) სა­ბაზ­რო დო­ნე­ზე მაღლა სწევს. ეს ამ­ჟა­მად მწვა­ვე თემაა ჩრდი­ლო­ეთ მა­კე­დო­ნი­ა­ში, ისევე რო­გორც ევ­რო­პის ბევრ სხვა ქვე­ყა­ნა­ში. ევ­რო­კავ­ში­რის წევრ სა­ხელ­მწი­ფო­ებს შორის, 2017 წელს წ­ლი­უ­რი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი (ფა­სე­ბის დონის გან­სხვა­ვე­ბე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით) მერ­ყე­ობ­და 7 700 აშშ დო­ლა­რი­დან ლატ­ვი­ა­ში 22 600 დო­ლა­რამ­დე ნი­დერ­ლან­დებ­ში.
ე­კო­ნო­მი­კის ძი­რი­თა­დი პოს­ტუ­ლა­ტი ამ­ბობს, რომ უფრო მა­ღა­ლი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი შე­ამ­ცი­რებს და­ბალკ­ვა­ლი­ფი­ცი­უ­რი მუ­შა­ხე­ლის და­საქ­მე­ბას. არ­სე­ბობს გარ­კვე­უ­ლი აზრთა სხვა­დას­ხვა­ო­ბა და­საქ­მე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლის შემ­ცი­რე­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბით, თუმცა ემ­პი­რი­უ­ლი მ­ტკი­ცე­ბუ­ლე­ბე­ბი მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად მი­უ­თი­თებს, რომ მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის ყო­ვე­ლი 10 პ­რო­ცენ­ტი­ა­ნი ზრდა და­საქ­მე­ბას 1-2 პ­რო­ცენ­ტით ამ­ცი­რებს. იმის გამო, რომ ხელ­ფა­სის ზრდა მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად ა­ღე­მა­ტე­ბა და­საქ­მე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლის შემ­ცი­რე­ბას, უფრო მა­ღა­ლი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი თით­ქმის ყო­ველ­თვის გაზ­რდის და­ბალკ­ვა­ლი­ფი­ცი­უ­რი მუ­შა­ხე­ლის მ­თლი­ან შე­მო­სავ­ლებს. უფრო მა­ღა­ლი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის მომ­ხრე­ე­ბი თვლი­ან, რომ უფრო მა­ღა­ლი ჯა­მუ­რი შე­მო­სა­ვა­ლი ა­მარ­თლებს და­საქ­მე­ბის შე­და­რე­ბით პა­ტა­რა შემ­ცი­რე­ბას.
მა­ღა­ლი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის მ­რა­ვა­ლი მომ­ხრე ასევე თვლის, რომ ეს სიღარიბის დონეს შე­ამ­ცი­რებს. ერთი შე­ხედ­ვით, ეს სი­მარ­თლე ჩანს, მაგ­რამ მო­ნა­ცე­მე­ბის შეს­წავ­ლით ნა­თე­ლია, რომ ეს სა­ეჭ­ვოა. არ­სე­ბობს რამ­დე­ნი­მე ძი­რი­თა­დი მი­ზე­ზი, რის გამოც ეს ასეა. მა­გა­ლი­თის­თვის ა­ვი­ღოთ შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის მო­ნა­ცე­მე­ბი. მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის მქონე და­საქ­მე­ბულ­თა ძი­რი­თა­დი ნა­წი­ლი - და­ახ­ლო­ე­ბით 80 პ­რო­ცენ­ტი - სი­ღა­რი­ბის ზღვარს ზემოთ შე­მო­სავ­ლე­ბის მქონე საოჯახო მეურნეობების წევ­რე­ბი არიან; მე­სა­მე­დი სა­შუ­ა­ლო­ზე მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლის მქონე ში­ნა­მე­ურ­ნე­ო­ბის წევ­რია. მი­ნი­მა­ლურ ხელ­ფას­ზე მო­მუ­შა­ვე მუ­შა­ხე­ლის ნა­ხე­ვა­რი 16-დან 24 წ­ლამ­დე ა­სა­კი­საა და მათი უ­მე­ტე­სო­ბა ნა­ხე­ვარ გა­ნაკ­ვეთ­ზე მუ­შა­ობს. მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის მქონე ყო­ვე­ლი 7 მუ­შა­კი­დან მ­ხო­ლოდ 1 (და­ახ­ლო­ე­ბით 15 პ­რო­ცენ­ტი) არის ძი­რი­თა­დი შე­მომ­ტა­ნი ერთი ან მეტი ბავ­შვის მყოლე ო­ჯა­ხის­თვის. ამ­რი­გად, მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის მქონე ტი­პი­უ­რი მუ­შა­კი არის მარ­ტო­ხე­ლა, ნა­ხე­ვარ გა­ნაკ­ვეთ­ზე მო­მუ­შა­ვე ა­ხალ­გაზ­რდა, რომ­ლის შე­მო­სა­ვა­ლი მე­ო­რა­დი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბი­საა სი­ღა­რი­ბის ზღვარ­ზე მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლის მქონე ში­ნა­მე­ურ­ნე­ო­ბის­თვის. მეორე, უფრო მაღალ მი­ნი­მა­ლურ ხელ­ფასს თან ახ­ლავს ა­რა­სა­სურ­ვე­ლი შე­დე­გე­ბი. დამ­საქ­მებ­ლე­ბი მი­ი­ღე­ბენ ზო­მებს, რათა გა­ა­კონ­ტრო­ლონ (ან ა­ა­ნა­ზღა­უ­რონ) უფრო მა­ღა­ლი სა­ხელ­ფა­სო ხარ­ჯე­ბი. ეს მო­ი­ცავს სა­მუ­შაო სა­ა­თე­ბის შემ­ცი­რე­ბას, ტრე­ნინ­გის ნაკ­ლებ შე­საძ­ლებ­ლო­ბებს, ნაკ­ლე­ბად მო­სა­ხერ­ხე­ბელ სა­მუ­შაო გ­რა­ფიკს და ნაკ­ლებ ბე­ნე­ფი­ტებს. გარდა ამისა, მი­ნი­მა­ლურ ხელ­ფას­ზე მო­მუშ­ვე ბევრი მუ­შა­კი ასევე იმ პ­რო­დუქ­ცი­ის მომ­ხმა­რე­ბე­ლია, რო­მელ­ზეც გავ­ლე­ნას ახ­დენს უფრო მა­ღა­ლი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი. ამ მუ­შა­კებს უფრო მა­ღა­ლი ფა­სე­ბის გა­დახ­და მო­უ­წევთ სა­ქო­ნელ­ზე, რო­გო­რი­ცაა ს­წრა­ფი კვება, ისევე რო­გორც სხვა და­ბა­ლი შე­მო­სავ­ლის მქონე მომ­ხმა­რებ­ლებს, რო­გო­რი­ცაა პენ­სი­ო­ნე­რე­ბი. ამ­რი­გად, მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის მქონე მუ­შაკ­თა რე­ა­ლუ­რი ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბა იმაზე ნაკ­ლებ გა­იზ­რდე­ბა, ვიდრე მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სით იყო გან­სა­ზღვრუ­ლი.(26) და ბოლოს, შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში ღა­რი­ბი ო­ჯა­ხე­ბის ნა­ხე­ვარ­ზე მეტს არ ჰყავს შ­რო­მით ბა­ზარ­ზე და­საქ­მე­ბუ­ლი წევრი, შე­სა­ბა­მი­სად, მა­ღა­ლი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი მათ არ და­ეხ­მა­რე­ბა.
ნაკ­ლე­ბად გან­ვი­თა­რე­ბულ ქვეყ­ნებ­ში მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის შე­სა­ხებ მ­ტკი­ცე­ბუ­ლე­ბე­ბი ა­რა­ერ­თგვა­რო­ვა­ნია, მაგ­რამ აჩ­ვე­ნებს ტენ­დენ­ცი­ას, რომ მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც საკ­მა­რი­სად მა­ღა­ლია გავ­ლე­ნის მო­სახ­დე­ნად, ზრდის ხელ­ფა­სებს ფორ­მა­ლურ ე­კო­ნო­მი­კა­ში, მუ­შაკ­თა დიდი რა­ო­დე­ნო­ბის ა­რა­ფორ­მა­ლურ სექ­ტორ­ში გან­დევ­ნის ხარ­ჯზე, სადაც შე­მო­სა­ვა­ლე­ბი უფრო და­ბა­ლი და ც­ვა­ლე­ბა­დია.
და­ბალკ­ვა­ლი­ფი­ცი­ურ მუ­შა­კებ­ზე, მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია გა­ვით­ვა­ლის­წი­ნოთ მისი გავ­ლე­ნა მოკ­ლე­ვა­დი­ან და გ­რძელ­ვა­დი­ან პერ­სპექ­ტი­ვა­ში. სა­მუ­შაო გა­მოც­დი­ლე­ბა ა­ხალ­გაზ­რდა მუ­შა­კებს სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს გახ­დნენ თავ­და­ჯე­რე­ბუ­ლე­ბი, შე­ი­ძი­ნონ კარგი სა­მუ­შაო ჩ­ვე­ვე­ბი, უ­ნა­რე­ბი და და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა, რაც მათ მო­მა­ვა­ლი დამ­საქ­მებ­ლე­ბის­თვის უფრო მეტად ღი­რე­ბულს გახ­დის. ეს შე­საძ­ლებ­ლო­ბა გან­სა­კუთ­რე­ბით მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია მათ­თვის, ვისაც არ აქვს სა­შუ­ა­ლო სას­კო­ლო გა­ნათ­ლე­ბა და ვისაც ა­რას­რუ­ლი გა­ნათ­ლე­ბა აქვს მი­ღე­ბუ­ლი. თუ ეს ა­ხალ­გაზ­რდე­ბი ვერ შეძ­ლე­ბენ დამ­საქ­მებ­ლე­ბის­თვის სა­კუ­თა­რი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის დამ­ტკი­ცე­ბას და და­საქ­მე­ბის ად­გილ­ზე უ­ნა­რე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბას, ნაკ­ლე­ბად სა­ვა­რა­უ­დოა, რომ ისინი შეძ­ლე­ბენ კა­რი­ე­რულ კი­ბე­ზე ას­ვლა­სა და მო­მა­ვალ­ში უფრო მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლის მიღ­წე­ვას.
სა­მუ­შაო გა­მოც­დი­ლე­ბი­სა და უნარ-ჩ­ვე­ვე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა ფარ­თოდ ა­ღი­ა­რე­ბუ­ლია უ­მაღ­ლე­სი გა­ნათ­ლე­ბის მქონე მუ­შა­კე­ბის­თვის. მა­გა­ლი­თად, უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის ს­ტუ­დენ­ტე­ბი ხ­ში­რად ა­რა­ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბად ს­ტა­ჟი­რე­ბას გა­დი­ან ანუ ნუ­ლო­ვა­ნი ხელ­ფა­სით მუ­შა­ო­ბენ სამ­თავ­რო­ბო უ­წყე­ბებ­სა და ა­რა­კო­მერ­ცი­ულ ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ებ­ში გა­მოც­დი­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად, რაც ხელს შე­უ­წყობს მო­მა­ვა­ლი შე­მო­სავ­ლე­ბის მი­ღე­ბას. მარ­თლაც, შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის კონ­გრე­სის წევ­რე­ბი ხ­ში­რად აქ­ვეყ­ნე­ბენ ა­რა­ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბად ს­ტა­ჟი­რე­ბას უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის ს­ტუ­დენ­ტე­ბის­თვის, სადაც უ­თი­თე­ბენ, თუ რა სა­მუ­შაო გა­მოც­დი­ლე­ბას შე­ი­ძენს ა­და­მი­ა­ნი ამ სა­წყის სა­მუ­შაო ად­გილ­ზე. მი­უ­ხე­და­ვად ამისა, ბევრი მათ­გა­ნი მხარს უჭერს მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის და­წე­სე­ბას, რაც გა­ჭირ­ვე­ბულ ა­ხალ­გაზ­რდებს სა­მუ­შაო გა­მოც­დი­ლე­ბის შე­ძე­ნი­სა და სა­მუ­შა­ო­ზე ს­წავ­ლის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას უ­ზღუ­დავს, რო­მე­ლიც ხელს შე­უ­წყობ­და სა­მო­მავ­ლო და­საქ­მე­ბის პერ­სპექ­ტი­ვებს. და­ბალკ­ვა­ლი­ფი­ცი­ურ ა­ხალ­გაზ­რდებ­ზე ამ ა­რა­სა­სურ­ველ გავ­ლე­ნას ე­კო­ნო­მის­ტე­ბის გარდა თით­ქმის ყველა უ­გუ­ლე­ბელ­ყოფს. მი­უ­ხე­და­ვად ამისა, ეს მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ა­რა­სა­სურ­ვე­ლი მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტია, რო­მე­ლიც უ­არ­ყო­ფი­თად მოქ­მე­დებს ა­ხალ­გაზ­რდა ა­და­მი­ა­ნე­ბის გ­რძელ­ვა­დი­ან და­საქ­მე­ბა­ზე, გან­სა­კუთ­რე­ბით მათზე, ვისაც ა­რას­რუ­ლი გა­ნათ­ლე­ბა აქვს.
რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი გან­სა­კუთ­რე­ბით მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია შრომის ბაზარზე. მ­რა­ვა­ლი ქვე­ყა­ნა ა­წე­სებს რე­გუ­ლა­ცი­ებს, რომ­ლე­ბიც ე­რე­ვი­ან და ზიანს ა­ყე­ნე­ბენ კონ­ტრაქ­ტის ან ნე­ბა­ყოფ­ლო­ბი­თი ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბას სხვა­დას­ხვა სა­კი­თხებ­თან მი­მარ­თე­ბით. ამის მა­გა­ლი­თია სამ­სა­ხუ­რი­დან გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბის რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი. მთელი რიგი ევ­რო­პუ­ლი ქვეყ­ნე­ბის დამ­საქ­მებ­ლებს, ვისაც სა­მუ­შაო ძალის შემ­ცი­რე­ბა სურთ, ა­ვალ­დე­ბუ­ლებს (1) მო­ი­პო­ვონ ნე­ბარ­თვა პო­ლი­ტი­კუ­რი თა­ნამ­დე­ბო­ბის პი­რე­ბის­გან; (2) ერთი თვით ადრე წი­ნას­წარ შე­ა­ტყო­ბი­ნონ და­საქ­მე­ბუ­ლებს; და (3) გა­ნაგ­რძონ რამ­დე­ნი­მე თვის გან­მავ­ლო­ბა­ში გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბუ­ლი თა­ნამ­შრომ­ლე­ბის­თვის ხელ­ფა­სის გა­დახ­და.
მსგავ­სი რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი შე­საძ­ლოა ერთი შე­ხედ­ვით მუ­შაკ­თა ინ­ტე­რე­სებს ემ­სა­ხუ­რე­ბო­დეს, მაგ­რამ ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია მე­ო­რა­დი ე­ფექ­ტე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბა. რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი, რომ­ლე­ბიც აძ­ვი­რებს მუ­შა­კის გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბას ასევე აძ­ვი­რებს მათ და­ქი­რა­ვე­ბა­საც. გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი მა­ღა­ლი და­ნა­ხარ­ჯე­ბის გამო დამ­საქ­მებ­ლე­ბი თავს შე­ი­კა­ვე­ბენ და­მა­ტე­ბით მუ­შა­კე­ბის და­ქი­რა­ვე­ბის­გან. შე­დე­გად, შ­რო­მის ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის მ­სურ­ვე­ლებს გა­უ­ჭირ­დე­ბათ სამ­სა­ხუ­რის პოვნა და და­საქ­მე­ბის ზრდა შე­ნელ­დე­ბა. ეს მოხდა ევ­რო­პულ ქვეყ­ნებ­ში, სადაც შ­რო­მის ბაზ­რის შემ­ზღუდ­ვე­ლი რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი უფრო მკვეთ­რად გა­მო­ხა­ტუ­ლია, ვიდრე შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში. ძი­რი­თა­დად მსგავ­სი რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბის გამოა, რომ და­სავ­ლეთ ევ­რო­პის ქვეყ­ნე­ბის, რო­გო­რი­ცაა ი­ტა­ლია, ეს­პა­ნე­თი და საფ­რან­გე­თი, უ­მუ­შევ­რო­ბის დონე მი­ნი­მუმ 4 ან 5 პ­რო­ცენ­ტუ­ლი მაჩ­ვე­ნებ­ლით მეტია შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ზე ბოლო ორი ა­თწლე­უ­ლის გან­მავ­ლო­ბა­ში.(27) ჯონ ჰო­პ­კინ­სის უ­ნი­ვერ­სი­ტეტ­ში სტივ ჰან­კეს მიერ ჩა­ტა­რე­ბულ­მა კვლე­ვამ აჩ­ვე­ნა, რომ 2010-2015 წლებ­ში ევ­რო­კავ­ში­რის იმ ქვეყ­ნებ­ში, სადაც მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი დად­გე­ნი­ლია, უ­მუ­შევ­რო­ბის დონე 50 პ­რო­ცენ­ტით მეტი იყო, ევ­რო­კავ­ში­რის იმ ქვეყ­ნებ­თან შე­და­რე­ბით, სადაც ასეთი რე­გუ­ლა­ცია არ მოქ­მე­დებს.
პოსტსაბ­ჭო­თა რუ­სე­თი სა­ინ­ტე­რე­სო ლა­ბო­რა­ტო­რი­ას წარ­მო­ად­გენს მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სის შე­დე­გე­ბის შე­სას­წავ­ლად. 2007 წელს ქვე­ყა­ნამ გა­ა­ორ­მა­გა ფე­დე­რა­ლუ­რი მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი (და კიდევ უფრო გა­ზარ­და ის ზო­გი­ერთ რე­გი­ონ­ში). შე­დე­გე­ბი ცხად­ყოფს, რომ ამან გა­მო­იწ­ვია ა­ხალ­გაზ­რდე­ბის და­საქ­მე­ბის შემ­ცი­რე­ბა და ა­რა­ფორ­მა­ლუ­რი ე­კო­ნო­მი­კის ზრდა.(28)
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ და­ქი­რა­ვე­ბი­სა და სამ­სა­ხუ­რი­დან გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბის წე­სე­ბი, რო­გორც წესი, ნაკ­ლე­ბად შემ­ზღუდ­ვე­ლია შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში, ევ­რო­პას­თან შე­და­რე­ბით, პროფესიული ლიცენზირება შ­რო­მის ბაზ­რის მ­თა­ვა­რი შე­ზღუდ­ვაა რო­გორც შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში, ასევე ევ­რო­კავ­შირ­ში. ა­მე­რი­კის შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში პრო­ფე­სი­უ­ლი ლი­ცენ­ზი­რე­ბის უ­მე­ტე­სი ნა­წი­ლი შ­ტა­ტე­ბის დო­ნე­ზე ხდება. ლი­ცენ­ზი­ის მი­სა­ღე­ბად ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია გა­და­სა­ხა­დის გა­დახ­და, რო­მე­ლიც მოკ­რძა­ლე­ბუ­ლი თან­ხი­დან გა­და­ჭარ­ბე­ბუ­ლამ­დე მერ­ყე­ობს, 6-დან 12 თვემ­დე სას­წავ­ლო კურ­სე­ბის გავლა და გა­მოც­დე­ბის ჩა­ბა­რე­ბა.
ჯერ კიდევ 1970 წელს, ა­მე­რი­კელ­თა 15 პ­რო­ცენტზე ნაკ­ლე­ბი მუ­შა­ობ­და ისეთ პრო­ფე­სი­ა­ში, რო­მე­ლიც ლი­ცენ­ზი­რე­ბას სა­ჭი­რო­ებ­და. დღეს ეს მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი თით­ქმის 30 პ­რო­ცენ­ტია და ის კვლავ იზ­რდე­ბა. გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 80-იან წლებ­ში, 800 პრო­ფე­სია და­ექ­ვემ­დე­ბა­რა ლი­ცენ­ზი­რე­ბას სულ მცირე ერთ შ­ტატ­ში. ამ­ჟა­მად, ლი­ცენ­ზი­რე­ბის, აღ­სრუ­ლე­ბი­სა და რე­გუ­ლი­რე­ბის საბ­ჭოს თა­ნახ­მად, ლი­ცენ­ზი­რე­ბას ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბა 1 100-ზე მეტი პრო­ფე­სია. ბოლო კვლე­ვე­ბის თა­ნახ­მად, ევ­რო­კავ­ში­რის მუ­შაკ­თა და­ახ­ლო­ე­ბით 22 პ­რო­ცენ­ტი ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბა პრო­ფე­სი­ულ სა­ლი­ცენ­ზიო მო­თხოვ­ნებს, ხოლო გერ­მა­ნია 33 პ­რო­ცენ­ტით ლი­დე­რობს. თუმცა წევრ ქვეყ­ნებ­ში ასეთი მო­თხოვ­ნე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბა და გავ­ლე­ნა მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად გან­სხვავ­დე­ბა. შე­ფა­სე­ბით დად­გე­ნი­ლია, რომ ევ­რო­კავ­შირ­ში ლი­ცენ­ზი­რე­ბის შე­დე­გად და­საქ­მე­ბა შე­სა­ბა­მის დარ­გებ­ში 2015 წელს და­ახ­ლო­ე­ბით 700 000 სა­მუ­შაო ად­გი­ლით შემ­ცირ­და. იგივე კვლე­ვით დად­გინ­და, რომ ბა­ზარ­ზე არ­სე­ბულ­ზე მა­ღა­ლი ხელ­ფა­სის და­წე­სე­ბა, შე­ზღუ­დულ ლი­ცენ­ზი­რე­ბას­თან ერთად, ხელს უ­წყობს შე­მო­სავ­ლე­ბის უ­თა­ნას­წო­რო­ბას ევ­რო­კავ­ში­რის ქვეყ­ნებ­ში.(29)
ლი­ცენ­ზი­რე­ბის მომ­ხრე­ე­ბი ამ­ტკი­ცე­ბენ, რომ ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლია მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის დაცვა უ­ხა­რის­ხო და პო­ტენ­ცი­უ­რად სა­ხი­ფა­თო პ­რო­დუქ­ტე­ბის­გან. მაგ­რამ ლი­ცენ­ზი­ე­ბი დად­გე­ნი­ლია მ­რა­ვალ პრო­ფე­სი­ა­ში, რო­მელ­თაც სა­ერ­თო ა­რა­ფე­რი აქვთ სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ უ­საფრ­თხო­ე­ბას­თან ან მომ­ხმა­რებ­ლის დაც­ვას­თან.(30) მა­გა­ლი­თად, შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში ერთი ან მეტი შტატი მო­ი­თხოვს ლი­ცენ­ზი­რე­ბას შემ­დეგ პრო­ფე­სი­ა­ში სა­მუ­შა­ოდ: ინ­ტე­რი­ე­რის დი­ზა­ი­ნე­რი, ვი­ზა­ჟის­ტი, ფ­ლო­რის­ტი, ნაწ­ნა­ვე­ბის ს­პე­ცი­ა­ლის­ტი, შამ­პუ­ნის ს­პე­ცი­ა­ლის­ტი, დი­ე­ტო­ლო­გი, კერძო დე­ტექ­ტი­ვი, მწვრთნე­ლი, გიდი, სას­მე­ნი ა­პა­რა­ტე­ბის მონ­ტა­ჟის­ტი, დამ­კრძა­ლა­ვი ბი­უ­როს თა­ნამ­შრო­მე­ლი, კუ­ბო­ე­ბის გამ­ყიდ­ვე­ლი, ქრცვი­ნის მომ­შე­ნე­ბე­ლი და ხელის გულზე მ­კი­თხა­ვიც კი. ლი­ცენ­ზი­რე­ბის მო­თხოვ­ნა იშ­ვი­ა­თად მომ­დი­ნა­რე­ობს მომ­ხმა­რე­ბელ­თა ჯ­გუ­ფე­ბის­გან. ამის ნაც­ვლად, ის თით­ქმის ყო­ველ­თვის წარ­მო­ი­შო­ბა იმ ა­და­მი­ა­ნე­ბის­გან, ვინც უკვე მუ­შა­ობს ამ პრო­ფე­სი­ით. ეს ე­კო­ნო­მის­ტე­ბის­თვის გა­საკ­ვი­რი არ არის, რად­გან ამ­ჟა­მინ­დე­ლი მომ­წო­დებ­ლე­ბი ლი­ცენ­ზი­რე­ბის ძი­რი­თა­დი ბე­ნე­ფი­ცი­ა­რე­ბი არიან.
ა­და­მი­ა­ნებს ხ­ში­რად შე­უძ­ლი­ათ სა­მუ­შაო ად­გილ­ზე და სხვა გა­მოც­დილ მუ­შა­კებ­თან მუ­შა­ო­ბით შე­ი­ძი­ნონ უნარ-ჩ­ვე­ვე­ბი, რომ­ლე­ბიც სა­ჭი­როა მ­რა­ვალ ლი­ცენ­ზი­რე­ბულ პრო­ფე­სი­ა­ში მაღალ დო­ნე­ზე მუ­შა­ო­ბის­თვის. სა­ლი­ცენ­ზიო მო­თხოვ­ნე­ბი ამ პი­რებს უკ­რძა­ლავს ამ გზით უ­ნა­რე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბას და სა­სურ­ვე­ლი კა­რი­ე­რის გა­ყო­ლას. ლი­ცენ­ზი­რე­ბა, გან­სა­კუთ­რე­ბით თუ იგი მო­ი­თხოვს ხან­გრძლივ ფორ­მა­ლურ ტრე­ნინგს და მაღალ მო­საკ­რებ­ლებს ა­წე­სებს, ამ­ცი­რებს მი­წო­დე­ბას და ზრდის ლი­ცენ­ზი­რე­ბუ­ლი პ­რაქ­ტი­კო­სის მიერ მო­წო­დე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის ფასს. ისინი, ვინც უკვე და­საქ­მე­ბუ­ლია ლი­ცენ­ზი­რე­ბულ პრო­ფე­სი­ა­ში, ი­გე­ბენ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი­სა და ა­რა­ლი­ცენ­ზი­რე­ბუ­ლი პო­ტენ­ცი­უ­რი მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის ხარ­ჯზე. ა­რა­ლი­ცენ­ზი­რე­ბუ­ლი მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის და­საქ­მე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი მ­ცირ­დე­ბა და ვაჭ­რო­ბი­დან პო­ტენ­ცი­უ­რი მო­გე­ბა ი­კარ­გე­ბა.
სერტიფიცირება ლი­ცენ­ზი­რე­ბის მიმ­ზიდ­ველ ალ­ტერ­ნა­ტი­ვას წარ­მო­ად­გენს. სერ­ტი­ფი­ცი­რე­ბით, მ­თავ­რო­ბას შე­უძ­ლია მომ­წო­დებ­ლებს მოს­თხო­ვოს მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის მათი გა­ნათ­ლე­ბის, ტრე­ნინ­გი­სა და სხვა კ­ვა­ლი­ფი­კა­ცი­ის შე­სა­ხებ ინ­ფორ­მა­ცი­ის მი­წო­დე­ბა, არ­ჩე­ულ ს­ფე­რო­ში საქ­მი­ა­ნო­ბის აკ­რძალ­ვის გა­რე­შე. თა­ვი­სი ში­ნა­არ­სით, სერ­ტი­ფი­ცი­რე­ბით ინ­ფორ­მა­ცია მომ­წო­დებ­ლე­ბის კ­ვა­ლი­ფი­კა­ცი­ის შე­სა­ხებ ხელ­მი­საწ­ვდო­მი ხდება მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის, მათი არ­ჩე­ვა­ნის შე­ზღუდ­ვის გა­რე­შე. ა­მას­თან, ეს სა­შუ­ა­ლე­ბას მის­ცემს პ­რაქ­ტი­კო­სებს გა­ნა­ვი­თა­რონ და აჩ­ვე­ნონ სა­კუ­თა­რი კომ­პე­ტენ­ცია, ხოლო მომ­ხმა­რებ­ლებს კვლავ ექ­ნე­ბათ ინ­ფორ­მი­რე­ბუ­ლი არ­ჩე­ვა­ნის გა­კე­თე­ბის­თვის ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლი ინ­ფორ­მა­ცია.
რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი ხ­ში­რად პ­რობ­ლე­მე­ბის გა­დაჭ­რის მარ­ტივ გზად გ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა. გსურთ უფრო მა­ღა­ლი ხელ­ფა­სი? გა­ზარ­დეთ მი­ნი­მა­ლუ­რი ხელ­ფა­სი. გსურთ უ­მუ­შევ­რო­ბის და­ბა­ლი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი? მი­ი­ღეთ კა­ნო­ნე­ბი, რო­მე­ლიც აძ­ნე­ლებს მუ­შაკ­თა გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბას. გსურთ უფრო მა­ღა­ლი შე­მო­სა­ვა­ლე­ბი პრო­ფე­სი­ა­ში? შე­ზღუ­დეთ ბა­ზარ­ზე დემ­პინ­გუ­რი კომ­პა­ნი­ე­ბი. აქ ერთი პ­რობ­ლე­მაა: ეს გა­მარ­ტი­ვე­ბუ­ლი პო­ლი­ტი­კა არ აძ­ლი­ე­რებს წარ­მო­ე­ბას და უ­გუ­ლე­ბელ­ყოფს მე­ო­რად ე­ფექ­ტებს. ჩვენი ცხოვ­რე­ბის ს­ტან­დარ­ტი პირ­და­პირ კავ­შირ­შია იმ სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბას­თან, რო­მელ­საც ხალხი ა­ფა­სებს. ორ­მხრი­ვად ხელ­საყ­რე­ლი ვაჭ­რო­ბა და კონ­კუ­რენ­ტუ­ნა­რი­ა­ნი ბაზ­რე­ბი ხელს უ­წყო­ბენ რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტურ გა­მო­ყე­ნე­ბას და საქ­მის კე­თე­ბის უ­კე­თე­სი გ­ზე­ბის აღ­მო­ჩე­ნას. ისინი გ­ვეხ­მა­რე­ბი­ან რე­სურ­სე­ბი­დან უფრო მეტი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის მი­ღე­ბა­ში. ამ­რი­გად, მა­რე­გუ­ლი­რე­ბე­ლი პო­ლი­ტი­კა, რო­მე­ლიც დაბ­რკო­ლე­ბებს ქმნის ვაჭ­რო­ბი­სა და ბაზ­რებ­ზე შეს­ვლის გზაზე, თით­ქმის ყო­ველ­თვის იქ­ნე­ბა კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლი. თუ ქვე­ყა­ნას ზრდა და გან­ვი­თა­რე­ბა სურს, მან უნდა შე­ამ­ცი­როს რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბი, რომ­ლე­ბიც ზღუ­დავს ვაჭ­რო­ბას და ბაზ­რე­ბის კონ­კუ­რენ­ტუ­ნა­რი­ა­ნო­ბას.

ელემენტი 2.4: ეფექტიანი სასესხო კაპიტალის ბაზრები

საკუთარი პოტენციალის რეალიზაციისთვის ქვეყანას უნდა ჰქონდეს მექანიზმი, რომელიც კაპიტალს სიმდიდრის შემქმნელ პროექტებზე მიმართავს.

მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ წარ­მო­ე­ბის მი­ზანს მოხ­მა­რე­ბა წარ­მო­ად­გენს, ხ­ში­რად სა­ჭი­რო ხდება პირ­ველ რიგში რე­სურ­სე­ბის მან­ქა­ნე­ბის, მძიმე ტექ­ნი­კი­სა და შე­ნო­ბე­ბის შე­საქ­მნე­ლად გა­მო­ყე­ნე­ბა, რო­მელ­თა სა­შუ­ა­ლე­ბი­თაც შემ­დეგ შე­საძ­ლე­ბე­ლია სა­სურ­ვე­ლი სა­მომ­ხმა­რებ­ლო სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბა. სხვა სი­ტყვე­ბით, ინ­ვეს­ტი­ცია ზრდის მო­მა­ვალ მოხ­მა­რე­ბას, მაგ­რამ ეს მო­ი­თხოვს დღე­ვან­დელ მოხ­მა­რე­ბა­ზე უარის თქმას. კაპიტალის დაბანდება — გ­რძელ­ვა­დი­ა­ნი რე­სურ­სე­ბის მ­შე­ნებ­ლო­ბა და გან­ვი­თა­რე­ბა, რომ­ლე­ბიც მიზ­ნად ი­სა­ხავს მო­მა­ვალ­ში უფრო მეტი სა­მომ­ხმა­რებ­ლო სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბას, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი პო­ტენ­ცი­უ­რი წყა­როა. მა­გა­ლი­თად, ად­გი­ლობ­რი­ვი პი­ცე­რი­ის მიერ სა­ინ­ვეს­ტი­ციო სა­ქონ­ლის, რო­გო­რი­ცაა ღუ­მე­ლის შე­ძე­ნა ხელს შე­უ­წყობს მისი მო­მა­ვა­ლი გა­მოშ­ვე­ბის გაზ­რდას.
რე­სურ­სე­ბი (რო­გო­რი­ცაა შრომა, მიწა და მე­წარ­მე­ო­ბა), რომ­ლე­ბიც გა­მო­ი­ყე­ნე­ბა ამ საინვესტიციო საქონლის წარ­მო­ე­ბის­თვის, მი­უწ­ვდო­მე­ლი იქ­ნე­ბა სა­მომ­ხმა­რებ­ლო სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბის­თვის. თუ ჩვენ მო­ვიხ­მართ ყ­ვე­ლა­ფერს, რასაც ვა­წარ­მო­ებთ, რე­სურ­სი აღარ იქ­ნე­ბა ხელ­მი­საწ­ვდო­მი ინ­ვეს­ტი­ცი­ის­თვის. ა­მი­ტომ, ინ­ვეს­ტი­ცია დანაზოგს მო­ი­თხოვს ე. ი. მიმ­დი­ნა­რე მოხ­მა­რე­ბის შემ­ცი­რე­ბას, რათა სახ­სრე­ბი სხვა რა­მის­თვის გახ­დეს ხელ­მი­საწ­ვდო­მი. იქ­ნე­ბა ეს ინ­ვეს­ტო­რი თუ ინ­ვეს­ტო­რის დამ­ფი­ნან­სე­ბე­ლი, მათ დას­ჭირ­დე­ბათ და­ნა­ზო­გის შექ­მნა ინ­ვეს­ტი­ცი­ის და­სა­ფი­ნან­სებ­ლად. და­ნა­ზო­გი ინ­ვეს­ტი­ცი­ის პ­რო­ცე­სის გა­ნუ­ყო­ფე­ლი ნა­წი­ლია.
თუმცა, ყველა სა­ინ­ვეს­ტი­ციო პ­რო­ექ­ტი არ არის პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი. სა­ინ­ვეს­ტი­ციო პ­რო­ექ­ტი გა­აძ­ლი­ე­რებს ქვეყ­ნის სიმ­დიდ­რეს მ­ხო­ლოდ იმ შემ­თხვე­ვა­ში, თუ ინ­ვეს­ტი­ცი­ი­დან და­მა­ტე­ბი­თი გა­მოშ­ვე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა ა­ღე­მა­ტე­ბა და­ნა­ხარჯს. სხვა შემ­თხვე­ვა­ში, პ­რო­ექ­ტი კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლია და ამ­ცი­რებს სიმ­დიდ­რეს. ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი ვე­რა­სო­დეს იქ­ნე­ბა ს­რულ­ყო­ფი­ლად პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბა­დი, ა­მი­ტომ ყ­ვე­ლა­ზე პერ­სპექ­ტი­უ­ლი სა­ინ­ვეს­ტი­ციო პ­რო­ექ­ტე­ბიც კი ზოგ­ჯერ ვერ შეძ­ლე­ბენ სიმ­დიდ­რის გაზ­რდას. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი წინსვლის პო­ტენ­ცი­ა­ლის მაქ­სი­მა­ლუ­რად გა­მო­ყე­ნე­ბის­თვის, ქვე­ყა­ნას უნდა ჰ­ქონ­დეს მე­ქა­ნიზ­მი, რო­მე­ლიც მო­ი­ზი­დავს და­ნა­ზო­გებს და მი­მარ­თავს მათ ინ­ვეს­ტი­ცი­ებ­ში, რო­მელ­თაც სიმ­დიდ­რის შექ­მნის ყ­ვე­ლა­ზე მეტი შანსი გა­აჩ­ნი­ათ.
სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კა­ში კაპიტალის ბაზარი ას­რუ­ლებს ამ ფუნ­ქცი­ას. ფართო გან­სა­ზღვრე­ბით, ის მო­ი­ცავს აქ­ცი­ე­ბის, ობ­ლი­გა­ცი­ე­ბის და უძ­რა­ვი ქო­ნე­ბის ბაზ­რებს. ფინანსური ინსტიტუტები, რო­გო­რი­ცაა საფონდო ბირჟები, ბან­კე­ბი, სა­და­ზღვე­ვო კომ­პა­ნი­ე­ბი, ერ­თობ­ლი­ვი ფონ­დე­ბი და სა­ინ­ვეს­ტი­ციო ფირ­მე­ბი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან როლს ას­რუ­ლე­ბენ კა­პი­ტა­ლის ბაზ­რის საქ­მი­ა­ნო­ბა­ში.
კერძო ინ­ვეს­ტო­რე­ბი, რო­გო­რი­ცაა მცირე ბიზ­ნე­სის მფლო­ბე­ლე­ბი, კორ­პო­რა­ტი­უ­ლი აქციონერები და ვენჩურული კაპიტალისტები რის­კა­ვენ სა­კუ­თა­რი სახ­სრე­ბის კა­პი­ტა­ლის ბა­ზარ­ზე გან­თავ­სე­ბით. მაგ­რამ ინ­ვეს­ტო­რე­ბი ზოგ­ჯერ შეც­დო­მებს უშ­ვე­ბენ. ზოგ­ჯერ ისინი წა­მო­ი­წყე­ბენ პ­რო­ექ­ტებს, რომ­ლე­ბიც წამ­გე­ბი­ა­ნი აღ­მოჩ­ნდე­ბა. ინ­ვეს­ტო­რე­ბი, რომ არ იყ­ვნენ გა­რის­კვის­თვის მზად, ბევრი ახალი იდეა გა­მო­უც­დე­ლი და ბევრი ღი­რე­ბუ­ლი, მაგ­რამ სა­რის­კო პ­რო­ექ­ტი გა­ნუ­ხორ­ცი­ე­ლე­ბე­ლი დარ­ჩე­ბო­და.
გან­ვი­ხი­ლოთ მე­წარ­მე­ო­ბის, რის­კის ა­ღე­ბის და კა­პი­ტა­ლის ბაზ­რის როლი ინ­ტერ­ნეტ-სერ­ვი­სე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა­ში. 1990-იანი წლე­ბის შუა პე­რი­ოდ­ში სერ­გეი ბრინი (ე­მიგ­რან­ტი რუ­სე­თი­დან) და ლარი პეიჯი კა­ლი­ფორ­ნი­ის ს­ტენ­ფორ­დის უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის ას­პი­რან­ტე­ბი იყ­ვნენ. ისინი მუ­შა­ობ­დნენ კვლე­ვით პ­რო­ექ­ტზე, რომ­ლის მი­ზა­ნი იყო ინ­ტერ­ნეტ­ში ძი­ე­ბის გა­მარ­ტი­ვე­ბა. ისინი სა­მე­წარ­მეო წარ­მა­ტე­ბის სა­ეჭ­ვო კან­დი­და­ტე­ბად გა­მო­ი­ყუ­რე­ბოდ­ნენ. მაგ­რამ, 1998 წელს ბ­რინ­მა და პე­ი­ჯ­მა და­ა­ფუძ­ნეს Google Inc., ბიზ­ნე­სი, რო­მე­ლიც უზ­რუნ­ველ­ყოფს უფასო ინ­ტერ­ნეტ მომ­სა­ხუ­რე­ბას და შე­მო­სა­ვალს რეკ­ლა­მის სა­შუ­ა­ლე­ბით ქმნის. მათ მიერ შე­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი მძლავ­რი ინ­ტერ­ნეტ სა­ძი­ე­ბო სის­ტე­მა ყო­ველ­დღი­უ­რად მი­ლი­ო­ნო­ბით ა­და­მი­ა­ნი­სა და ბიზ­ნე­სის პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბას ზრდის. ისინი გამ­დიდ­რდნენ და 2018 წ­ლის­თვის Google 85 000-ზე მეტ თა­ნამ­შრო­მელს ა­საქ­მებს (მათ შორის მისი მ­შობ­ლი­უ­რი კომ­პა­ნია Alphabet) და ერთ-ერთი პო­პუ­ლა­რუ­ლი ბ­რენ­დია. გასულ ა­თწლე­ულ­ში სხვა ინ­ტერ­ნეტ-კომ­პა­ნი­ებ­მა, რო­გო­რი­ცაა eBay და Amazon, ასევე მი­ი­ღეს მო­გე­ბა და მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან ზრდას მი­აღ­წი­ეს.
მაგ­რამ უ­ამ­რა­ვი სხვა ინ­ტერ­ნეტ ს­ტარ­ტა­პის გა­მოც­დი­ლე­ბა საკ­მა­ოდ გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი იყო. ბევრი ინ­ტერ­ნეტ კომ­პა­ნია, რო­გო­რი­ცაა Broadband Sports და eVineyard, გა­კოტ­რდა, რად­გან მათი შე­მო­სა­ვა­ლი ა­რა­საკ­მა­რი­სი იყო ხარ­ჯე­ბის და­სა­ფა­რად. ამ ფირ­მე­ბის დიდი ი­მე­დე­ბი არ გან­ხორ­ცი­ელ­და.
გა­ურ­კვევ­ლო­ბის სამ­ყა­რო­ში, ა­რას­წო­რი ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი ის ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლი ფასია, რო­მე­ლიც უნდა გა­და­ვი­ხა­დოთ ახალი ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბი­სა და პ­რო­დუქ­ტე­ბის ნა­ყო­ფი­ე­რი ი­ნო­ვა­ცი­ე­ბი­სათ­ვის. ამ­გვა­რი კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლი პ­რო­ექ­ტე­ბი უნდა დ­რო­უ­ლად ა­მო­ვიც­ნოთ და შე­ვა­ჩე­როთ. სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კა­ში კა­პი­ტა­ლის ბა­ზა­რი ას­რუ­ლებს ამ ფუნ­ქცი­ას. თუ ფირმა გა­ნაგ­რძობს და­ნა­კარ­გე­ბის მი­ღე­ბას, სა­ბო­ლო­ოდ ინ­ვეს­ტო­რე­ბი შე­წყვე­ტენ პ­რო­ექტს და შე­ა­ჩე­რე­ბენ ფულის გაფ­ლან­გვას.
ცვლი­ლე­ბე­ბის ტემ­პი­სა და სა­მე­წარ­მეო ნიჭის მ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, კა­პი­ტა­ლის გა­ნა­წი­ლე­ბის შე­სა­ხებ სწორი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბი­სათ­ვის სა­ჭი­რო ცოდნა ბევ­რად ა­ღე­მა­ტე­ბა ნე­ბის­მი­ე­რი ცალ­კე­უ­ლი ლი­დე­რის, სამ­რეწ­ვე­ლო და­გეგ­მვის კო­მი­ტე­ტის ან სამ­თავ­რო­ბო უ­წყე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბებს. კა­პი­ტა­ლის კერძო ბაზ­რის გა­რე­შე, არ არ­სე­ბობს მე­ქა­ნიზ­მი, რომ­ლის ი­მე­დიც შე­იძ­ლე­ბა გვქონ­დეს სა­ინ­ვეს­ტი­ციო თან­ხე­ბის მუდ­მი­ვად სიმ­დიდ­რის შემ­ქმნელ პ­რო­ექ­ტებ­ში მი­მარ­თვის მხრივ.
რატომ? რო­დე­საც სა­ინ­ვეს­ტი­ციო სახ­სრე­ბი გა­მო­ი­ყო­ფა მ­თავ­რო­ბის და არა ბაზ­რის მიერ, ფაქ­ტო­რე­ბის სულ სხვა ნაკ­რე­ბი მოქ­მე­დებს. სა­შუ­ა­ლო სა­ბაზ­რო შე­მო­სავ­ლი­ა­ნო­ბა­ზე მეტად პო­ლი­ტი­კუ­რი გავ­ლე­ნა გან­სა­ზღვრავს იმას, თუ რო­მე­ლი პ­რო­ექ­ტე­ბი გან­ხორ­ცი­ელ­დე­ბა. ბევ­რად უფრო მეტი ალ­ბა­თო­ბა იქ­ნე­ბა ისეთი სა­ინ­ვეს­ტი­ციო პ­რო­ექ­ტე­ბის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბი­სას, რომ­ლე­ბიც ამ­ცი­რე­ბენ და არ ქმნი­ან სიმ­დიდ­რეს. პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბა ასევე მი­კერ­ძო­ე­ბუ­ლია ძ­ვე­ლის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბის ნაც­ვლად ახალი პ­რო­ექ­ტე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რის მხრივ. ახალ მა­გის­ტრალ­ზე ლენ­ტის გაჭრა ბევ­რად უფრო თ­ვალ­სა­ჩი­ნოა, ვიდრე და­გე­ბულ ას­ფალტზე ხვრე­ლე­ბის შე­კე­თე­ბა.
საბ­ჭო­თა პე­რი­ოდ­ში ცენ­ტრა­ლი­ზე­ბუ­ლად და­გეგ­მი­ლი სო­ცი­ა­ლის­ტუ­რი ე­კო­ნო­მი­კის გა­მოც­დი­ლე­ბა ამ სა­კითხს ა­სა­ხავს. ოთხი ა­თწლე­უ­ლის გან­მავ­ლო­ბა­ში (1950–1990) ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი ამ ქვეყ­ნებ­ში ყ­ვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი იყო მ­სოფ­ლი­ო­ში. ცენ­ტრა­ლუ­რი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა ე­როვ­ნუ­ლი გა­მოშ­ვე­ბის და­ახ­ლო­ე­ბით ერთ მე­სა­მედს კა­პი­ტა­ლურ ინ­ვეს­ტი­ცი­ებ­ზე გა­მო­ყოფ­და. ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის ამ მა­ღალ­მა მაჩ­ვე­ნებ­ლებ­მაც კი ვერ შეძ­ლეს ცხოვ­რე­ბის დონის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა, რად­გან პო­ლი­ტი­კუ­რი და არა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი მო­საზ­რე­ბე­ბით გა­ნი­სა­ზღვრე­ბო­და პ­რო­ექ­ტე­ბის და­ფი­ნან­სე­ბა. რე­სურ­სე­ბი ხ­ში­რად ე­კო­ნო­მი­კუ­რად ა­რაპ­რაქ­ტი­კულ პ­რო­ექ­ტებ­ზე ი­ხარ­ჯე­ბო­და და მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი პო­ლი­ტი­კუ­რი ლი­დე­რე­ბი უ­პი­რა­ტე­სო­ბას ა­ნი­ჭებ­დნენ ინ­ვეს­ტი­ცი­ებს მა­ღა­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი ხილ­ვა­დო­ბით („პ­რეს­ტი­ჟი“). ორი მა­გა­ლი­თი ამ ა­რას­წორ გა­და­ნა­წი­ლე­ბას თ­ვალ­სა­ჩი­ნოს ხდის. ს­ტა­ლი­ნი მო­ი­თხოვ­და თეთრი ზღვის არხის მ­შე­ნებ­ლო­ბას, მაგ­რამ ს­რუ­ლად ა­რა­გო­ნივ­რუ­ლი გ­რა­ფი­კის გამო არხი საკ­მა­რი­სად ღრმა არ აღ­მოჩ­ნდა მის გა­მო­სა­ყე­ნებ­ლად. ხ­რუშ­ჩო­ვის კამ­პა­ნი­ით, რო­მე­ლიც მიზ­ნად ი­სა­ხავ­და ყა­ზა­ხეთს ხორ­ბა­ლი ა­მე­რი­კუ­ლი და კა­ნა­დუ­რი პ­რე­რი­ე­ბის დო­ნე­ზე ე­წარ­მო­ე­ბი­ნა, ა­შენ­და უ­ზარ­მა­ზა­რი სარ­წყა­ვი ს­ქე­მე­ბი, რამაც სა­ბო­ლო­ოდ გა­ა­ნად­გუ­რა ა­რა­ლის ზღვა(31).
ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის ა­რას­წორ­მა მი­მარ­თვამ და დი­ნა­მი­ურ ცვლი­ლე­ბებ­თან შე­უ­სა­ბა­მო­ბამ სა­ბო­ლო­ოდ ამ ქვეყ­ნე­ბის უ­მე­ტე­სო­ბა­ში სო­ცი­ა­ლიზ­მის ჩა­მოშ­ლა გა­მო­იწ­ვია.
სა­ბი­ნაო და­ფი­ნან­სე­ბის­თვის მ­თავ­რო­ბის მიერ კ­რე­დი­ტის გა­მო­ყო­ფის აშშ-ის ბო­ლოდ­რო­ინ­დე­ლი გა­მოც­დი­ლე­ბა ასევე გ­ვაწ­ვდის ინ­ფორ­მა­ცი­ას, თუ როგორ მუ­შა­ობს კა­პი­ტა­ლის პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­ნა­წი­ლე­ბა. 1968 და 1970 წლებ­ში, ფე­დე­რა­ლუ­რი ე­როვ­ნუ­ლი ი­პო­თე­კუ­რი ა­სო­ცი­ა­ცია და ფე­დე­რა­ლუ­რი სა­ბი­ნაო სეს­ხე­ბის ი­პო­თე­კუ­რი კორ­პო­რა­ცია, სა­ყო­ველ­თა­ოდ ც­ნო­ბი­ლი, რო­გორც „ფენი მეი“ და „ფრედი მაკი“, კონ­გრეს­მა და­ნიშ­ნა, რო­გორც მ­თავ­რო­ბის მიერ და­ფი­ნან­სე­ბუ­ლი კორ­პო­რა­ცი­ე­ბი. ფიქ­რობ­დნენ, რომ ისინი გა­ა­უმ­ჯო­ბე­სებ­დნენ კა­პი­ტა­ლის ბაზ­რის ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბას და სახ­ლის და­ფი­ნან­სე­ბას უფრო ხელ­მი­საწ­ვდომს გახ­დიდ­ნენ. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ „ფენი მეი“ და „ფრედი მაკი“ კერძო ბიზ­ნე­სე­ბი იყ­ვნენ, ინ­ვეს­ტო­რებ­მა ჩათ­ვა­ლეს, რომ მათ მიერ თან­ხე­ბის მო­სა­ზი­დად გა­მოშ­ვე­ბუ­ლი ობ­ლი­გა­ცი­ე­ბი ნაკ­ლე­ბად სა­რის­კო იყო, რად­გან მათ მხარს უ­ჭერ­და მ­თავ­რო­ბა. შე­დე­გად, „ფენი მეიმ“ და „ფრედი მაკმა“ შეძ­ლეს თან­ხე­ბის და­ახ­ლო­ე­ბით ნა­ხე­ვა­რი პ­რო­ცენ­ტუ­ლი პუნ­ქტით უფრო იაფად სეს­ხე­ბა, ვიდრე კერძო ფირ­მებ­მა. ეს მათ უ­ზარ­მა­ზარ უ­პი­რა­ტე­სო­ბას ა­ნი­ჭებ­და მე­ტო­ქე­ებ­თან შე­და­რე­ბით და ისინი მ­რა­ვა­ლი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში ძა­ლი­ან მომ­გე­ბი­ა­ნი კომ­პა­ნი­ე­ბი იყ­ვნენ.
მაგ­რამ მ­თავ­რო­ბის და­ფი­ნან­სე­ბამ ასევე მათი პო­ლი­ტი­ზი­რე­ბა გა­მო­იწ­ვია. პ­რე­ზი­დენ­ტმა დი­რექ­ტორ­თა საბ­ჭო­ში რამ­დე­ნი­მე წევრი და­ნიშ­ნა. „ფენი მეი-“სა და „ფრედი მაკ“-ის ხელ­მძღვა­ნე­ლო­ბა კონ­გრე­სის საკ­ვან­ძო ლი­დე­რებ­ზე მსხვილ პო­ლი­ტი­კურ შე­მო­წი­რუ­ლო­ბებს გას­ცემ­და. ისინი ასევე ხ­ში­რად ი­ღებ­დნენ კონ­გრე­სის თა­ნამ­შრომ­ლებს მა­ღა­ლა­ნა­ზღა­უ­რე­ბად სა­მუ­შა­ო­ებ­ზე, რომ­ლე­ბიც შემ­დეგ ლო­ბი­რებ­დნენ თა­ვი­ანთ ყოფილ უფ­რო­სებს მ­თავ­რო­ბა­ში. მათი ლო­ბის­ტუ­რი საქ­მი­ა­ნო­ბა ლე­გენ­და­რუ­ლი იყო. 1998-დან 2008 წ­ლამ­დე პე­რი­ოდ­ში „ფენი მეი“-მ 79,5 მი­ლი­ო­ნი, ხოლო „ფრედი მაკ“-მა 94,9 მი­ლი­ო­ნი დო­ლა­რი და­ხარ­ჯა კონ­გრეს­ში ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი შე­ღა­ვა­თე­ბი­სა და მათი პ­რი­ვი­ლე­გი­რე­ბუ­ლი ს­ტა­ტუ­სის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბის ლო­ბი­რე­ბა­ზე.(32)
„ფენი მეი“ და „ფრედი მაკი“ თავად არ ქმნიდ­ნენ იპოთეკას; ანუ ისინი პირ­და­პირ არ გას­ცემ­დნენ სესხს იმ ა­და­მი­ა­ნებ­ზე, ვინც სახლს ყი­დუ­ლობ­და. ამის ნაც­ვლად, ისინი შე­ის­ყი­დიდ­ნენ ი­პო­თე­კურ სეს­ხებს მე­ო­რად ბა­ზარ­ზე, სადაც ბან­კე­ბი­სა და სხვა კ­რე­დი­ტო­რე­ბის მიერ შექ­მნი­ლი ი­პო­თე­კე­ბი ი­ყი­დე­ბა. იმის გამო, რომ მათ უფრო იაფ სახ­სრებ­ზე ჰ­ქონ­დათ წვდო­მა, შე­ეძ­ლოთ უ­ამ­რა­ვი ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხის შე­ძე­ნა. 90-იანი წლე­ბის შუა პე­რი­ოდ­ში მ­თავ­რო­ბის მიერ და­ფი­ნან­სე­ბუ­ლი ეს ორი სა­წარ­მო ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხე­ბის და­ახ­ლო­ე­ბით 40 პ­რო­ცენტს ფ­ლობ­და. მათი დო­მი­ნი­რე­ბა მე­ო­რად ბა­ზარ­ზე კიდევ უფრო მა­ღა­ლი იყო. 2008 წელს გადახდისუუნარობის დად­გო­მამ­დე ათი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, „ფენი მეი“—მ და „ფრედი მაკ“-მა ბან­კე­ბი­სა და სხვა ი­პო­თე­კუ­რი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ე­ბის მიერ გა­ყი­დუ­ლი ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხე­ბის 80 პ­რო­ცენტზე მეტი შე­ი­ძი­ნეს.
რო­დე­საც, „ფენი მეი“ და „ფრედი მაკი“ კონ­გრეს­ში ლო­ბი­რებ­დნენ და ი­ღებ­დნენ შე­ღა­ვა­თებს, კონ­გრე­სის წევ­რე­ბი ა­მა­სო­ბა­ში მათ პო­ლი­ტი­კუ­რი მიზ­ნე­ბის მი­საღ­წე­ვად ი­ყე­ნებ­დნენ, მათ შორის, დაბალ და სა­შუ­ა­ლო შე­მო­სავ­ლის მქონე მ­სეს­ხებ­ლე­ბის­თვის სახ­ლის შე­სა­ძე­ნად ი­პო­თე­კუ­რი სახ­სრე­ბის უფრო ად­ვი­ლად ხელ­მი­საწ­ვდო­მო­ბის­თვის. კონ­გრე­სის ად­რინ­დელ დი­რექ­ტი­ვებ­ზე რე­ა­გი­რე­ბი­სას, სა­ბი­ნაო და ურ­ბა­ნუ­ლი გან­ვი­თა­რე­ბის დე­პარ­ტა­მენ­ტმა და­ად­გი­ნა, რომ 1996 წ­ლის­თვის „ფენი მეი“-სა და „ფრედი მაკ“-ის მიერ და­ფი­ნან­სე­ბუ­ლი ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხე­ბის 40 პ­რო­ცენ­ტი სა­შუ­ა­ლო­ზე და­ბა­ლი შე­მო­სავ­ლის მქონე ში­ნა­მე­ურ­ნე­ო­ბებ­ზე უნდა მო­სუ­ლი­ყო. ეს მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი 2000 წ­ლის­თვის 50 პ­რო­ცენ­ტამ­დე, ხოლო 2008 წ­ლის­თვის 56 პ­რო­ცენ­ტამ­დე გა­ი­ზარ­და. ამ მო­თხოვ­ნე­ბის და­საკ­მა­ყო­ფი­ლებ­ლად, „ფენი მეი“—მ და „ფრედი მაკ“-მა და­ი­წყეს მეტი ისეთი ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხის მი­ღე­ბა, რო­მელ­საც მცირე ან ნუ­ლო­ვა­ნი პირველადი გადასახადი ჰ­ქონ­და. მათ ასევე არ­სე­ბი­თად გა­ზარ­დეს ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხე­ბის ის წილი, რომ­ლე­ბიც ცუდი საკ­რე­დი­ტო ის­ტო­რი­ის მქონე ე.ი. სუბსტან­დარ­ტულ მ­სეს­ხებ­ლებ­ზე იყო გა­ცე­მუ­ლი. მე­ო­რად ბა­ზარ­ზე დო­მი­ნი­რე­ბის გამო, მათმა სა­სეს­ხო პ­რაქ­ტი­კამ დიდი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნა ი­პო­თე­კუ­რი კ­რე­დი­ტო­რე­ბის მიერ მი­ღე­ბულ სა­სეს­ხო ს­ტან­დარ­ტებ­ზე. აც­ნო­ბი­ე­რებ­დნენ რა უფრო სა­რის­კო სეს­ხე­ბის „ფენი მეი“-სა და „ფრედი მაკ“-ის­თვის გა­და­ცე­მის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას, საკ­რე­დი­ტო ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ე­ბი ნაკ­ლე­ბად იყ­ვნენ მო­ტი­ვი­რე­ბულ­ნი შე­ეს­წავ­ლათ მ­სეს­ხებ­ლე­ბის კერ­დი­ტუ­ნა­რი­ა­ნო­ბა ან მათ მიერ სეს­ხის გა­დახ­დის უნარი. ბოლოს და ბოლოს, „ფენი მეი“-სა და „ფრედი მაკ“-ის­თვის ი­პო­თე­კის მი­ყიდ­ვით რისკი მათ­ზეც გა­და­დი­ო­და.
რო­გორც მე-6 ი­ლუსტრა­ცია გ­ვიჩ­ვე­ნებს, სუბსტან­დარ­ტუ­ლი ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხე­ბის წილი (მათ შორის ა­რას­რუ­ლი დო­კუ­მენ­ტა­ცი­ით გა­ხან­გრძლი­ვე­ბუ­ლი) ახალ ი­პო­თე­კურ სეს­ხებ­ში 1994 წელს 4,5 პ­რო­ცენ­ტი­დან 13,2 პ­რო­ცენ­ტამ­დე გა­ი­ზარ­და 2000 წელს, ხოლო 2006 წელს მ­თლი­ა­ნი ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხე­ბის 33,6 პ­რო­ცენ­ტი შე­ად­გი­ნა. იმავე პე­რი­ოდ­ში, ტრა­დი­ცი­უ­ლი სეს­ხე­ბი, რომ­ლის­თვი­საც მ­სეს­ხებ­ლე­ბი ვალ­დე­ბულ­ნი არიან, სულ მცირე, 20 პ­რო­ცენ­ტი­ა­ნი პირ­ვე­ლა­დი შე­ნა­ტა­ნი გა­ა­კე­თონ, მ­თლი­ა­ნი სეს­ხე­ბის ორი მე­სა­მე­დი­დან ერთ მე­სა­მე­დამ­დე შემ­ცირ­და. დე­ფოლ­ტი­სა და ჩამორთმევის მაჩვენებლებისუბსტანდარტული სესხებისთვის შ­ვი­დი­დან - ათჯერ ა­ღე­მა­ტე­ბა ს­ტან­დარ­ტულ მ­სეს­ხებ­ლებ­ზე გა­ცე­მუ­ლი ტრა­დი­ცი­უ­ლი სეს­ხე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლებს. რო­გორც მო­სა­ლოდ­ნე­ლი იყო, სუსტი საკ­რე­დი­ტო ის­ტო­რი­ის მქონე პი­რებ­ზე გა­ცე­მუ­ლი სეს­ხე­ბის მ­ზარ­დმა წილმა გა­მო­იწ­ვია მა­ღა­ლი დე­ფოლ­ტი­სა და ჩა­მორ­თმე­ვის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი.
კონ­გრე­სი და პ­რე­ზი­დენ­ტე­ბის ბილ კ­ლინ­ტო­ნი­სა და ჯორჯ ბუშის ად­მი­ნის­ტრა­ცი­ე­ბი მხარს უ­ჭერ­დნენ ამ მა­რე­გუ­ლი­რე­ბელ პო­ლი­ტი­კას და სა­კუთ­რე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი სახ­ლე­ბის თავ­და­პირ­ვე­ლი ზრდის­თვის დამ­სა­ხუ­რე­ბა მი­ი­წე­რეს. ვი­ნა­ი­დან პო­ლი­ტი­კამ შე­არ­ყია ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხის ა­ღე­ბის ს­ტან­დარ­ტე­ბი, რის გამოც კ­რე­დი­ტი სა­რის­კო მ­სეს­ხებ­ლე­ბის­თვის უფრო ხელ­მი­საწ­ვდო­მი გახდა, პირ­ვე­ლი შე­დე­გე­ბი და­დე­ბი­თად გა­მო­ი­ყუ­რე­ბო­და. სა­ბი­ნაო მო­თხოვ­ნა გა­ი­ზარ­და, სა­ცხოვ­რე­ბელ სახ­ლებ­ზე ფა­სე­ბი 2001–2005 წლებ­ში ა­ვარ­და და სამ­შე­ნებ­ლო ინ­დუსტრი­ის ბუმი შე­იქ­მნა.
ი­ლუსტრა­ცია 6: სუბსტან­დარ­ტუ­ლი ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხე­ბის წილი სა­ერ­თო მაჩ­ვე­ნე­ბელ­ში, 1994-2007
ს­ვე­ტე­ბის დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს ქვეს­ტან­დარ­ტულ ი­პო­თე­კებს, აშშ-ის ი­პო­თე­კუ­რი კ­რე­დი­ტე­ბის პ­რო­ცენ­ტუ­ლი წილით 1994-დან 2007 წლებ­ში. ის 1994 წლის 4,5%-დან 2006 წლის 33,6%-მდე გა­ი­ზარ­და.
წყარო: 1994–2000 წლე­ბის მო­ნა­ცე­მე­ბი ა­ღე­ბუ­ლია: ედ­ვარდ მ. გ­რამ­ლი­ჩი, სა­ბი­ნაო პო­ლი­ტი­კის ფი­ნან­სუ­რი მომ­სა­ხუ­რე­ბის მრგვა­ლი მა­გი­დის ყო­ველ­წლი­უ­რი შეხ­ვედ­რა, ჩი­კა­გო, ი­ლი­ნო­ი­სი, 2004 წლის 21 მაისი. 2002–2007 წლე­ბის მო­ნა­ცე­მე­ბი მი­ღე­ბუ­ლია ჰარ­ვარ­დის უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტის სა­ბი­ნაო კვლე­ვე­ბის ერ­თობ­ლი­ვი ცენ­ტრი­დან, ქვეყ­ნის გან­სახ­ლე­ბის მდგო­მა­რე­ო­ბა, 2008, https://www.jchs.harvard.edu/research-areas/reports/state-nations-housing-2008. ა­რას­რუ­ლი დო­კუ­მენ­ტა­ცი­ი­სა და გა­და­მოწ­მე­ბის მქონე სეს­ხე­ბი, ც­ნო­ბი­ლი რო­გორც Alt-A სესხები, შედის სუბსტან­დარ­ტუ­ლი სეს­ხე­ბის კა­ტე­გო­რი­ა­ში. კვლე­ვე­ბის თა­ნახ­მად, Alt-A სეს­ხე­ბის უ­მე­ტე­სი ნა­წი­ლი სუბსტან­დარ­ტულ მ­სეს­ხებ­ლებ­ზე გა­ი­ცე­მო­და.
მაგ­რამ ხე­ლოვ­ნუ­რად შექ­მნი­ლი სა­ბი­ნაო ბუმი არ იყო მდგრა­დი. 2004–2005 წლე­ბის­თვის, ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხის და­ახ­ლო­ე­ბით ნა­ხე­ვა­რი სუბსტან­დარ­ტუ­ლი (ა­რას­რუ­ლი დო­კუ­მენ­ტა­ცი­ის ჩათ­ვლით) ან სა­ო­ჯა­ხო მოძ­რა­ვი ქო­ნე­ბით იყო უ­ზუნ­ველ­ყო­ფი­ლი. რო­გორც კი ფა­სე­ბი გა­თა­ნაბრდა და შემ­დეგ 2006 წლის მეორე ნა­ხე­ვარ­ში და­ი­წყო მათი ვარ­დნა, ბან­ქოს სახლი და­ინ­გრა. მ­ყი­სი­ე­რად და­ი­წყო ჩა­მორ­თმე­ვი­სა და იპოთეკური დეფოლტის მაჩვენებლების მა­ტე­ბა. ეს ყ­ვე­ლა­ფე­რი რეცესიამდე მოხდა, რო­მე­ლიც 2007 წლის დე­კემ­ბრამ­დე არ და­წყე­ბუ­ლა. რა თქმა უნდა, სა­ბი­ნაო სექ­ტო­რის კო­ლაფ­სი სა­ბო­ლო­ოდ გავ­რცელ­და და­ნარ­ჩენ ე­კო­ნო­მი­კა­ზე და უ­ი­მე­დო ი­პო­თე­კურ­მა სეს­ხებ­მა უ­ზარ­მა­ზა­რი ფი­ნან­სუ­რი პ­რობ­ლე­მე­ბი წარ­მოშ­ვა სა­ბან­კო და სა­ფი­ნან­სო ს­ფე­რო­ში, რო­გორც შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში, ასევე მის ფარ­გლებს გარეთ. 2008 წლის ზა­ფხუ­ლის­თვის, „ფენი მეი“ და „ფრედი მაკი“ გა­დახ­დი­სუ­უ­ნა­რო­ე­ბი იყ­ვნენ. მათი საქ­მი­ა­ნო­ბა მ­თავ­რო­ბამ გა­და­ი­ბა­რა და ა­მე­რი­კელ გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლებს და­ახ­ლო­ე­ბით 400 მი­ლი­არ­დი დო­ლა­რის ო­დე­ნო­ბის უ­ი­მე­დო ვალი შერ­ჩათ ხელში.
ფე­დე­რა­ლუ­რი სა­რე­ზერ­ვო სის­ტე­მის საპ­რო­ცენ­ტო გა­ნაკ­ვე­თის პო­ლი­ტი­კამ ასევე შე­უ­წყო ხელი 2008–2009 წლე­ბის დიდ რე­ცე­სი­ას, რო­გორც ამას შემ­დეგ ე­ლე­მენ­ტში გან­ვი­ხი­ლავთ. მაგ­რამ ერთი რამ ცხა­დია: კ­რე­დი­ტის პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­ნა­წი­ლე­ბა და საკ­რე­დი­ტო ს­ტან­დარ­ტე­ბის თან­მდე­ვი მა­რე­გუ­ლი­რე­ბე­ლი ე­რო­ზია ფი­ნან­სუ­რი კა­პი­ტა­ლის ისეთ პ­რო­ექ­ტებ­ზე მი­მარ­თვის მი­ზე­ზი გახდა, რომ­ლე­ბიც ა­რა­სო­დეს უნდა გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბუ­ლი­ყო. სახ­ლის ბევრი მ­ყიდ­ვე­ლი მო­ტი­ვი­რე­ბუ­ლი იყო შე­ე­ძი­ნა იმაზე მეტი სა­ცხოვ­რე­ბე­ლი, ვიდრე შე­ეძ­ლო, და ეს გახდა სა­ბი­ნაო ბუმის და შემ­დგო­მი ვარ­დნის მ­თა­ვა­რი ხელ­შემ­წყო­ბი ფაქ­ტო­რი, ისევე რო­გორც რე­ცე­სი­ის გა­მომ­წვე­ვი მი­ზე­ზი.
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ს­პე­ცი­ფი­კა გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი იყო, შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი არ იყო ერ­თა­დერ­თი ქვე­ყა­ნა, სადაც ა­რას­წორ­მა სამ­თავ­რო­ბო პო­ლი­ტი­კამ კ­რი­ზი­სი შექ­მნა სა­ბი­ნაო ბა­ზარ­ზე 2010 წ­ლამ­დე. 2007-2010 წლებ­ში ირ­ლან­დი­ა­ში სახ­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლო ფასი და­ახ­ლო­ე­ბით 35 პ­რო­ცენ­ტით შემ­ცირ­და, ხოლო დუბ­ლინ­ში ნა­ხე­ვა­რით ან მეტით. „ირ­ლან­დი­ის სა­ბი­ნაო ბუშ­ტის“ გა­ხეთ­ქვის შემ­დეგ, გარე ექ­სპერ­ტე­ბის, მათ შორის კა­ნა­დი­სა და ფი­ნე­თის ფი­ნანსთა სა­მი­ნის­ტროს თა­ნამ­დე­ბო­ბის პი­რე­ბის შე­ფა­სე­ბით, ბა­ზა­რი გა­და­ხურ­და ევ­რო­პის ცენ­ტრა­ლუ­რი ბან­კის (ECB) მიერ გან­სა­ზღვრუ­ლი და­ბა­ლი საპ­რო­ცენ­ტო გა­ნაკ­ვე­თე­ბის, ირ­ლან­დი­ის მ­თავ­რო­ბის ხარ­ჯე­ბის მა­სი­უ­რი ზრდის, რაც ქო­ნე­ბის გა­და­სა­ხა­დის მო­სა­ლოდ­ნელ­ზე მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლით იყო გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლი, და, გან­სა­კუთ­რე­ბით, მ­თავ­რო­ბის პო­ლი­ტი­კის შე­დე­გად, რო­მე­ლიც სახ­ლის შე­ძე­ნას წა­ა­ხა­ლი­სებ­და, მისი ფასის 100 პ­რო­ცენ­ტის ი­პო­თე­კუ­რი სეს­ხით და­ფარ­ვის დაშ­ვე­ბით, ისევე რო­გორც შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში. კო­რუფ­ცი­ამ ასევე ი­თა­მა­შა თა­ვი­სი როლი.(33) ა­ნა­ლო­გი­ურ­მა პო­ლი­ტი­კამ ეს­პა­ნეთ­ში ზუს­ტად იგივე შე­დე­გი შექ­მნა იმავე პე­რი­ო­დის გან­მავ­ლო­ბა­ში.
მ­თავ­რო­ბე­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ჩა­რე­ვი­სას ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის გა­ნა­წი­ლე­ბას ა­უ­ცი­ლებ­ლად ა­ხა­სი­ა­თებს ფა­ვო­რი­ტიზ­მი, ინ­ტე­რეს­თა შე­უ­თავ­სებ­ლო­ბა, შე­უ­სა­ბა­მო ფი­ნან­სუ­რი ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბი და კო­რუფ­ცი­ის სხვა­დას­ხვა ფორმა. რო­დე­საც ამ ტიპის მოქ­მე­დე­ბე­ბი სხვა ქვეყ­ნებ­ში ხდება, მას ხ­ში­რად მო­იხ­სე­ნი­ე­ბენ, რო­გორც კრონი კაპიტალიზმს. ის­ტო­რი­უ­ლად, მ­თავ­რო­ბა მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან როლს ას­რუ­ლებ­და სხვა ქვეყ­ნებ­ში ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის გა­ნა­წი­ლე­ბის საქ­მე­ში, ვიდრე შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში, მაგ­რამ სა­ინ­ვეს­ტი­ციო სახ­სრე­ბის სა­ბი­ნაო სექ­ტო­რის­თვის გა­მო­ყო­ფის ა­მე­რი­კუ­ლი გა­მოც­დი­ლე­ბა აჩ­ვე­ნებს, რომ კრონი კა­პი­ტა­ლიზ­მი აშშ-შიც ხდება. სა­ხელ­წო­დე­ბის მი­უ­ხე­და­ვად, კა­პი­ტა­ლის პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­ნა­წი­ლე­ბა დიდ ხარ­ჯებს ა­კის­რებს მო­ქა­ლა­ქე­ებს.

ელემენტი 2.5: მონეტარული სტაბილურობა

სტაბილური მონეტარული პოლიტიკა არსებითი მნიშვნელობისაა ინფლაციის კონტროლის, ინვესტიციების ეფექტიანი განაწილებისა და ეკონომიკური სტაბილურობის მიღწევისთვის.

ფული სა­სი­ცო­ცხლოდ მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ე­კო­ნო­მი­კის ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის­თვის. რაც მ­თა­ვა­რია, ფული არის გაც­ვლის სა­შუ­ა­ლე­ბა. იგი ამ­ცი­რებს ტრან­ზაქ­ცი­ურ და­ნა­ხარ­ჯებს, რად­გან ის უზ­რუნ­ველ­ყოფს სა­ერ­თო დე­ნო­მი­ნა­ცი­ას, რო­მელ­შიც შე­საძ­ლე­ბე­ლია ყველა სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის გა­დაყ­ვა­ნა. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ფულის ამ თვი­სე­ბას „გაც­ვლის სა­შუ­ა­ლე­ბად“ მო­იხ­სე­ნი­ე­ბენ. ჩვენ უკვე გან­ვი­ხი­ლეთ შრომის დანაწილების სარ­გე­ბე­ლი. მაგ­რამ მაინც წარ­მო­იდ­გი­ნეთ სამ­ყა­რო, სადაც ა­და­მი­ა­ნე­ბი სა­ქო­ნელს პირ­და­პირ სხვა სა­ქო­ნელ­ზე ცვლი­ან, რასაც ბარტერული სისტემა ე­წო­დე­ბა. რამ­დე­ნი ვაშლი გა­უ­ტოლ­დე­ბა ერთ ძ­რო­ხას? როგორ მო­ახ­დენ­დით გაც­ვლას, ვინ­მეს რომ ჰ­ქონ­დეს ძ­რო­ხის მ­ხო­ლოდ ერთი მე­სა­მე­დის შე­სა­ძე­ნად საკ­მა­რი­სი ვაშლი?
ფული სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს ა­და­მი­ა­ნებს ი­სარ­გებ­ლონ ისეთი რთული გაც­ვლე­ბით, რომ­ლე­ბიც დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში ხდება, მა­გა­ლი­თად, სახ­ლის ან ავ­ტო­მო­ბი­ლის ყიდვა-გა­ყიდ­ვა, რაც გუ­ლის­ხმობს შე­მო­სავ­ლის მი­ღე­ბას ან ნას­ყი­დო­ბის ფასის გა­დახ­დას ხან­გრძლი­ვი დროის გან­მავ­ლო­ბა­ში. ფული ასევე უზ­რუნ­ველ­ყოფს მსყიდ­ვე­ლო­ბი­თი უ­ნა­რის მო­მა­ვა­ლი გა­მო­ყე­ნე­ბი­სათ­ვის შე­ნახ­ვას. ეს ფი­ნან­სუ­რი სახ­სრე­ბის ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის­თვის დაგ­რო­ვე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას იძ­ლე­ვა, რაც პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბი­სა და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის მა­მოძ­რა­ვე­ბე­ლია. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ფულის ამ ფუნ­ქცი­ას „დაგ­რო­ვე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას“ უ­წო­დე­ბენ. ფული ასევე „ან­გა­რი­შის ერ­თე­უ­ლია“, რო­მე­ლიც აძ­ლი­ე­რებს ა­და­მი­ა­ნე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას თ­ვალ­ყუ­რი ა­დევ­ნონ სარ­გე­ბელს და ხარ­ჯებს, მათ შორის, დროის სხვა­დას­ხვა პე­რი­ო­დის­თვის. ფულის გა­რე­შე თით­ქმის შე­უძ­ლე­ბე­ლია დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში სარ­გე­ბე­ლი­სა და ხარ­ჯე­ბის შე­და­რე­ბა. ეს შე­და­რე­ბა სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს ა­და­მი­ა­ნებს უ­კე­თე­სი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი მი­ი­ღონ იმის შე­სა­ხებ, თუ როდის და­ხარ­ჯონ და როდის და­ზო­გონ და რა შე­ი­ძი­ნონ და რა არ შე­ი­ძი­ნონ.
ა­მას­თან, ფულის პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი წვლი­ლი პირ­და­პირ კავ­შირ­შია მისი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბას­თან. ამ მხრივ, ფული ი­გი­ვეა ე­კო­ნო­მი­კის­თვის, რაც ენა კო­მუ­ნი­კა­ცი­ის­თვის. მ­კა­ფი­ოდ გან­სა­ზღვრუ­ლი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბის მქონე სი­ტყვე­ბის გა­რე­შე, რო­გორც მომხსე­ნებ­ლის, ისე მსმე­ნე­ლის­თვის, კო­მუ­ნი­კა­ცია რთული იქ­ნე­ბო­და. ასეა ფულის შემ­თხვე­ვა­შიც. თუ ფულს არ ექ­ნე­ბა ს­ტა­ბი­ლუ­რი და პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბა­დი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა, მ­სეს­ხებ­ლებს და გამ­სეს­ხებ­ლებს გა­უ­ჭირ­დე­ბათ სეს­ხის პი­რო­ბებ­ზე ურ­თი­ერ­თშე­თან­ხმე­ბა და და­ნა­ზო­გი და ინ­ვეს­ტი­ცია და­მა­ტე­ბით რის­კებ­თან იქ­ნე­ბა და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი. იგივე შე­იძ­ლე­ბა ით­ქვას დროში გა­ნა­წი­ლე­ბულ გა­რი­გე­ბებ­ზე (მა­გა­ლი­თად, სახ­ლის ან ავ­ტო­მო­ბი­ლის ყიდვა) რომ­ლე­ბიც და­მა­ტე­ბით გა­ურ­კვევ­ლო­ბას­თან იქ­ნე­ბა ა­სო­ცი­რე­ბუ­ლი. რო­დე­საც ფულის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა ა­რას­ტა­ბი­ლუ­რია, ბევრი პო­ტენ­ცი­უ­რად სა­სარ­გებ­ლო გაც­ვლა არ ხორ­ცი­ელ­დე­ბა და ს­პე­ცი­ა­ლი­ზა­ცი­ის, ფარ­თო­მას­შტა­ბი­ა­ნი წარ­მო­ე­ბი­სა და სო­ცი­ა­ლუ­რი თა­ნამ­შრომ­ლო­ბის შე­დე­გად მი­ღე­ბუ­ლი მო­გე­ბა მ­ცირ­დე­ბა.
მო­ნე­ტა­რუ­ლი ა­რას­ტა­ბი­ლუ­რო­ბის მი­ზე­ზი სა­ი­დუმ­ლო როდია. სხვა სა­ქონ­ლის მსგავ­სად, ფულის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა გა­ნი­სა­ზღვრე­ბა მი­წო­დე­ბი­სა და მო­თხოვ­ნის მი­ხედ­ვით. რო­დე­საც ფულის მი­წო­დე­ბა უც­ვლე­ლია ან ნელი, ს­ტა­ბი­ლუ­რი ტემ­პით იზ­რდე­ბა, ფულის მსყიდ­ვე­ლუ­ნა­რი­ა­ნო­ბა შე­და­რე­ბით ს­ტა­ბი­ლუ­რია. ამის სა­პი­რის­პი­როდ, რო­დე­საც ფულის მი­წო­დე­ბა ს­წრა­ფად იზ­რდე­ბა სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის მი­წო­დე­ბას­თან შე­და­რე­ბით, ფულის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა იკ­ლებს და ფა­სე­ბი იზ­რდე­ბა. ეს არის ინფლაცია. ეს ხდება მაშინ, რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბე­ბი ბეჭ­და­ვენ ან სეს­ხუ­ლო­ბენ ფულს ცენ­ტრა­ლუ­რი ბან­კი­დან ხარ­ჯე­ბის და­ფარ­ვის მიზ­ნით.
მუდ­მივ ინფლა­ცი­ას ერთი წყარო აქვს: ფულის მიწოდების ს­წრა­ფი ზრდა. ფულის მი­წო­დე­ბა არის ქვეყ­ნის ვა­ლუ­ტის მ­თლი­ა­ნი თან­ხის, საჩეკო ანაბრების და გა­დახ­დის მსგავ­სი წყა­რო­ე­ბის ერ­თობ­ლი­ო­ბა(34), ე­კო­ნო­მი­კის ზრდა­ზე უფრო ს­წრა­ფად ხდება, სა­ქო­ნელ­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბა­ზე ფა­სე­ბი გა­იზ­რდე­ბა.
ი­ლუსტრა­ცია 7: მო­ნე­ტა­რუ­ლი ზრდა და ინფლა­ცია, 1990-2014 წლები
ფულის მი­წო­დე­ბის ზრდის სა­შუ­ა­ლო წ­ლი­უ­რი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი (%)ინფლა­ცი­ის სა­შუ­ა­ლო წ­ლი­უ­რი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი (%)
ფულის მი­წო­დე­ბის ნელი ზრდა
შ­ვე­დე­თი32.3
შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი32.1
შ­ვე­ი­ცა­რია3.41.1
სინ­გა­პუ­რი3.51.4
გა­ერ­თი­ა­ნე­ბუ­ლი სა­მე­ფო5.52.7
ცენ­ტრა­ლუ­რი აფ­რი­კის რეს­პუბ­ლი­კა6.43.6
კა­ნა­და7.52.1
ფულის მი­წო­დე­ბის ს­წრა­ფი ზრდა
ნი­გე­რია22.623.2
უ­რუგ­ვაი2323.4
მა­ლა­ვი26.723.4
განა2924.5
ვე­ნე­სუ­ე­ლა37.634
რუ­სე­თის ფე­დე­რა­ცია41.439.3
რუ­მი­ნე­თი46.153.1
თურ­ქე­თი48.441.7
ფულის მი­წო­დე­ბის ჰი­პერზრდა
უკ­რა­ი­ნა140.4276.8
ზიმ­ბაბ­ვე164.8165.3
წყარო: მ­სოფ­ლიო ბანკი (WB), 2015 წელი, მ­სოფ­ლიო გან­ვი­თა­რე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი (WDI) და სა­ერ­თა­შო­რი­სო სა­ვა­ლუ­ტო ფონდი, სა­ერ­თა­შო­რი­სო ფი­ნან­სუ­რი ს­ტა­ტის­ტი­კა (წ­ლი­უ­რი).
შე­ნიშ­ვნა: გა­ნა­სა და ვე­ნე­სუ­ე­ლას მო­ნა­ცე­მე­ბი 1990–2013 წლე­ბის­თვის არის მო­ცე­მუ­ლი. მო­ნა­ცე­მე­ბი რუ­სე­თის­თვის 1994–2014 წლებს მო­ი­ცავს, ხოლო უკ­რა­ი­ნის მო­ნა­ცე­მე­ბი 1993–2014 წლებს. არ არ­სე­ბუ­ლი მო­ნა­ცე­მე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში, ისინი გა­ნახ­ლე­ბულ იქნა ქვეყ­ნის წყა­რო­ე­ბი­დან: 1990-2008 წლე­ბის კა­ნა­დის მო­ნა­ცე­მე­ბი ა­ღე­ბუ­ლია მ­სოფ­ლიო ბან­კი­დან, ხოლო 2009–2014 წლე­ბის მო­ნა­ცე­მე­ბი კა­ნა­დის ცენ­ტრა­ლუ­რი ბან­კი­დან. ზიმ­ბაბ­ვეს მო­ნა­ცე­მე­ბი 1990–2007 წლებს მო­ი­ცავს და მ­სოფ­ლიო ბან­კის 2009 წლის მ­სოფ­ლიო გან­ვი­თა­რე­ბის ინ­დი­კა­ტო­რე­ბის ან­გა­რი­ში­და­ნაა.
მე-7 ი­ლუსტრა­ცია ა­სა­ხავს კავ­შირს ფულის მი­წო­დე­ბის ზრდა­სა და ინფლა­ცი­ას შორის. მი­აქ­ცი­ეთ ყუ­რა­დღე­ბა, რომ იმ ქვეყ­ნებს, სადაც ფულის მი­წო­დე­ბა და­ბა­ლი წ­ლი­უ­რი ტემ­პით ხ­დე­ბო­და 1990-2014 წლებ­ში ინფლა­ცი­ის უფრო და­ბა­ლი მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი ჰ­ქონ­დათ (7,5 პ­რო­ცენ­ტი ან ნაკ­ლე­ბი). ეს ე­ხე­ბო­და მა­ღალ­შე­მო­სავ­ლი­ან დიდ ქვეყ­ნებს, რო­გო­რი­ცაა შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი და კა­ნა­და, ისევე რო­გორც მცირე ზომის ქვეყ­ნებს, რო­გო­რი­ცაა შ­ვე­დე­თი, სინ­გა­პუ­რი და ცენ­ტრა­ლუ­რი აფ­რი­კის რეს­პუბ­ლი­კა.
რო­დე­საც ქვე­ყა­ნა­ში ფულის მი­წო­დე­ბის ზრდის ტემპი უფრო ს­წრა­ფად ვი­თარ­დე­ბო­და, ინფლა­ცი­ის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბის ზრდაც ჩ­ქარ­დე­ბო­და. 1990–2014 წლებ­ში, ნი­გე­რი­ა­ში, უ­რუგ­ვა­ი­ში, მა­ლა­ვი­ში, გა­ნა­ში, ვე­ნე­სუ­ე­ლა­ში, რუ­სე­თის ფე­დე­რა­ცი­ა­ში, რუ­მი­ნეთ­სა და თურ­ქეთ­ში ფულის მი­წო­დე­ბა ყო­ველ­წლი­უ­რად იზ­რდე­ბო­და 20-დან 50 პ­რო­ცენ­ტამ­დე. მი­აქ­ცი­ეთ ყუ­რა­დღე­ბა, თუ როგორ გა­ნიც­დიდ­ნენ ეს ქვეყ­ნე­ბი მო­ნე­ტა­რუ­ლი ზრდის ტემ­პის მსგავს წ­ლი­უ­რი ინფლა­ცი­ის მაჩ­ვე­ნებ­ლებს.
უ­კი­დუ­რე­სად მა­ღა­ლი მო­ნე­ტა­რუ­ლი ზრდის ტემ­პე­ბი (100 პ­რო­ცენ­ტი და მეტი) იწ­ვევს ჰიპერინფლაციას, რო­გორც უკ­რა­ი­ნა­სა და ზიმ­ბაბ­ვე­ში. ამ ქვეყ­ნებ­ში ფულის მი­წო­დე­ბის ტემ­პის ზრდას­თან ერთად, ინფლა­ცი­ის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბის ზრდაც შე­ი­ნიშ­ნე­ბა.
რო­გორც მე-7 ი­ლუსტრა­ცი­ა­ში ჩანს, არ­სე­ბობს მ­ჭიდ­რო კავ­ში­რი სწრაფ მო­ნე­ტა­რულ ექ­სპან­სი­ა­სა და ინფლა­ცი­ის მაღალ მაჩ­ვე­ნებ­ლებს შორის დროის ხან­გრძლი­ვი პე­რი­ო­დე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში გა­ზომ­ვი­სას. ის­ტო­რი­უ­ლად, ეს კავ­ში­რი ერთ-ერთი ყ­ვე­ლა­ზე თან­მიმ­დევ­რუ­ლი ურ­თი­ერ­თო­ბაა მთელ ე­კო­ნო­მი­კა­ში.(35)
მა­ღა­ლი ინფლა­ცი­ის მქონე ქვეყ­ნე­ბი, ასევე ხ­ში­რად გა­ნიც­დი­ან ინფლა­ცი­ის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბის რ­ყე­ვას. ინფლა­ცი­ის ც­ვა­ლე­ბა­დი მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი მუდ­მივ მაღალ მაჩ­ვე­ნებ­ლებ­ზე კიდევ უფრო მეტად არ­თუ­ლებს მო­მავ­ლის და­გეგ­მვას, რაც ძირს უ­თხრის კე­თილ­დღე­ო­ბას. რო­დე­საც ფა­სე­ბი ერთ წელს 20 პ­რო­ცენ­ტით იზ­რდე­ბა, მეორე წელს 50 პ­რო­ცენ­ტით, ხოლო შემ­დეგ 15 პ­რო­ცენ­ტით და ა. შ., ფი­ზი­კურ პი­რებ­სა და ბიზ­ნესს არ შე­უძ­ლია შე­ი­მუ­შა­ოს გო­ნივ­რუ­ლი გ­რძელ­ვა­დი­ა­ნი გეგ­მე­ბი. ეს გა­ურ­კვევ­ლო­ბა კა­პი­ტა­ლუ­რი ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის პ­რო­ექ­ტე­ბის და­გეგ­მვა­სა და გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბას სა­რის­კოს და ნაკ­ლე­ბად მიმ­ზიდ­ველს ხდის. ინფლა­ცი­ის დონის მო­უ­ლოდ­ნელ­მა ცვლი­ლე­ბებ­მა შე­იძ­ლე­ბა ს­წრა­ფად გა­და­აქ­ცი­ოს სხვაგ­ვა­რად მომ­გე­ბი­ა­ნი პ­რო­ექ­ტი ე­კო­ნო­მი­კურ კა­ტას­ტრო­ფად. ამ გა­ურ­კვევ­ლო­ბე­ბის მოგ­ვა­რე­ბის ნაც­ვლად, მ­რა­ვა­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მიმ­ღე­ბი პირი თავს ი­კა­ვებს კა­პი­ტალ­და­ბან­დე­ბე­ბის და სხვა გა­რი­გე­ბე­ბის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბის­გან, რომ­ლე­ბიც გ­რძელ­ვა­დი­ან ვალ­დე­ბუ­ლე­ბებს მო­ი­აზ­რებს. ზო­გი­ერთს ბიზ­ნე­სი და სა­ინ­ვეს­ტი­ციო საქ­მი­ა­ნო­ბა უფრო ს­ტა­ბი­ლუ­რი გა­რე­მოს მქონე ქვეყ­ნებ­ში გა­და­აქვს. შე­დე­გად, ვაჭ­რო­ბის, ბიზ­ნე­სის საქ­მი­ა­ნო­ბი­სა და კა­პი­ტა­ლის ფორ­მი­რე­ბის შე­დე­გად მი­ღე­ბუ­ლი პო­ტენ­ცი­უ­რი მო­გე­ბა ი­კარ­გე­ბა.
უფრო მეტიც, რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბე­ბი ინფლა­ცი­ურ პო­ლი­ტი­კას ა­ხორ­ცი­ე­ლე­ბენ, ხალხი ნაკ­ლებ დროს და­ხარ­ჯავს პ­რო­დუქ­ცი­ის წარ­მო­ე­ბა­ზე და მეტს სა­კუ­თა­რი სიმ­დიდ­რის დაც­ვა­ზე. რად­გან ინფლა­ცი­ის დონის მო­უ­ლოდ­ნელ­მა ცვლი­ლე­ბებ­მა შე­იძ­ლე­ბა ა­და­მი­ა­ნის სიმ­დიდ­რე გა­ა­ნად­გუ­როს, ისინი მწირ რე­სურ­სებს სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბის ნაც­ვლად ინფლა­ცი­ის სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო ქ­მე­დე­ბებ­ზე მი­მარ­თა­ვენ. ბიზ­ნე­სის ს­ფე­რო­ში გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მიმ­ღებ პირთა მიერ ფა­სე­ბის ცვლი­ლე­ბის პ­როგ­ნო­ზი­რე­ბის უნარი უფრო ღი­რე­ბუ­ლია, ვიდრე წარ­მო­ე­ბის მარ­თვი­სა და ორ­გა­ნი­ზე­ბის უნარი. რო­დე­საც ინფლა­ცი­ის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი გა­ურ­კვე­ვე­ლია, ბიზ­ნე­სი თავს ა­რი­დებს გ­რძელ­ვა­დი­ა­ნი კონ­ტრაქ­ტე­ბის და­დე­ბას, ბევრ სა­ინ­ვეს­ტი­ციო პ­რო­ექტს შე­ა­ჩე­რებს და რე­სურ­სებ­სა და დროს ნაკ­ლებ პ­რო­დუქ­ტი­ულ საქ­მი­ა­ნო­ბებ­ზე მი­მარ­თავს. იმ ი­მე­დით, რომ მათი ფა­სე­ბი ინფლა­ცი­ას­თან ერთად გა­იზ­რდე­ბა, სახ­სრე­ბი მი­მარ­თუ­ლი იქ­ნე­ბა ოქროს, ვერ­ცხლის და ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შე­ბის შე­ძე­ნა­ზე, ვიდრე უფრო პ­რო­დუქ­ტი­ულ ინ­ვეს­ტი­ცი­ებ­ზე, რო­გო­რი­ცაა შე­ნო­ბე­ბი, მან­ქა­ნე­ბი და ტექ­ნო­ლო­გი­უ­რი კვლე­ვე­ბი. იმის გამო, რომ რე­სურ­სე­ბი პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი­დან ნაკ­ლებ პ­რო­დუქ­ტი­ულ საქ­მი­ა­ნო­ბა­ზეა მი­მარ­თუ­ლი, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სი ნელ­დე­ბა.
ე­კო­ნო­მი­კუ­რი წინსვლა ასევე ფერ­ხდე­ბა, რო­დე­საც მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კის შემ­ქმნე­ლე­ბი მუდ­მი­ვად ფულის მასის ზრდი­დან შეკ­ვე­ცა­ზე გა­და­დი­ან და პი­რი­ქით, რო­დე­საც მო­ნე­ტა­რუ­ლი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა ს­წრა­ფად ა­ფარ­თო­ებს ფულის მი­წო­დე­ბას, თავ­და­პირ­ვე­ლად, ფულის მასის ზრდის მონეტარული პოლიტიკა გა­ნა­პი­რო­ბებს საპ­რო­ცენ­ტო გა­ნაკ­ვე­თის შემ­ცი­რე­ბას, მიმ­დი­ნა­რე ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის ს­ტი­მუ­ლი­რე­ბას და ხე­ლოვ­ნუ­რი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ბუმის შექ­მნას. ა­მას­თან, ბუმი არ იქ­ნე­ბა მდგრა­დი. თუ ექ­სპან­სი­ო­ნის­ტუ­რი მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კა გაგ­რძელ­დე­ბა, ეს გა­მო­იწ­ვევს ინფლა­ცი­ას, რაც თავის მხრივ გა­მო­იწ­ვევს გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მიმ­ღებ­თა მიერ უფრო მ­კაც­რი მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კის გა­ტა­რე­ბას. ამით, საპ­რო­ცენ­ტო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი იზ­რდე­ბა, რაც ხელს უშლის კერძო ინვესტიციებს და ე­კო­ნო­მი­კას რე­ცე­სი­ა­ში აგ­დებს. ამ­რი­გად, მო­ნე­ტა­რუ­ლი ძვრე­ბი ფუ­ლა­დი მასის ზრდა­სა და შემ­ცი­რე­ბას შორის წარ­მოქ­მნის ე­კო­ნო­მი­კურ ა­რას­ტა­ბი­ლუ­რო­ბას და ე­კო­ნო­მი­კას ერთი უ­კი­დუ­რე­სო­ბი­დან მე­ო­რე­ში აგ­დებს. მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კის ეს სქემა ასევე გა­ურ­კვევ­ლო­ბას ქმნის, ა­ნე­ლებს კერძო ინ­ვეს­ტი­ცი­ებს და ამ­ცი­რებს ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის ტემპს.
რა შე­იძ­ლე­ბა იყოს ფულის მი­წო­დე­ბა­ზე პა­სუ­ხის­მგე­ბე­ლი პი­რე­ბის (მო­ნე­ტა­რუ­ლი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა) ექ­სპან­სი­ურ და შემ­ზღუ­დავ რე­ჟი­მებს შორის ხ­ტუნ­ვის მი­ზე­ზი? გა­ით­ვა­ლის­წი­ნეთ, რომ, ფულის მი­წო­დე­ბის ს­წრა­ფი გა­ფარ­თო­ე­ბის შემ­დეგ მო­სა­ლოდ­ნე­ლია ა­რამ­დგრა­დი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ბუმი. თუ მო­ნე­ტა­რუ­ლი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა პო­ლი­ტი­კუ­რი ლი­დე­რე­ბის კონ­ტროლს ან გავ­ლე­ნას გა­ნიც­დის, რო­მელ­თა ინ­ტე­რე­სე­ბი შე­იძ­ლე­ბა იყოს არ­ჩევ­ნე­ბის წინ ს­წო­რედ ასეთი ბუმის შექ­მნა, იმ ი­მე­დით, რომ მათ ხე­ლახ­ლა ა­ირ­ჩე­ვენ გარ­და­უ­ვალ რე­ცე­სი­ამ­დე.
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ასეთი პოლიტიკური ბიზნეს-ციკლები მ­სოფ­ლი­ოს მ­რა­ვალ ქვე­ყა­ნა­ში შე­იმ­ჩნე­ვა, გარ­და­მა­ვალ ე­კო­ნო­მი­კებ­ში გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი ურ­თი­ერ­თო­ბაა. რო­გორც ყო­ველ­თვის, პო­ლი­ტი­კის ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბა მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ბიზ­ნე­სის ნ­დო­ბის მო­სა­პო­ვებ­ლად და, შე­სა­ბა­მი­სად, ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი­სა და გა­ფარ­თო­ე­ბის­თვის. პოსტსაბ­ჭო­თა ქვეყ­ნებს არ­ჩე­ვა­ნი სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კის რეფორმის გან­სხვა­ვე­ბულ გზებს შორის უნდა გა­ე­კე­თე­ბი­ნათ. ზოგი ქვე­ყა­ნა თან­მიმ­დევ­რუ­ლი და ად­რე­უ­ლი რე­ფორ­მა­ტო­რი იყო (მა­გა­ლი­თად ეს­ტო­ნე­თი), ხოლო და­ნარ­ჩენ ქვეყ­ნებ­ში ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა­ში ყო­ფი­ლი კო­მუ­ნის­ტე­ბი (უზ­ბე­კე­თი) იყ­ვნენ. ამ­რი­გად, ქვეყ­ნებ­მა სხვა­დას­ხვა ტიპის რე­ფორ­მე­ბი გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი ტემ­პით გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლეს, რო­მელ­თა­გან ზოგი სხვებ­ზე უ­კე­თე­სია. ა­მას­თან, ყველა მათ­გან­ში ე­კო­ნო­მი­კურ მო­თა­მა­შე­ებს შე­ეძ­ლოთ დაყ­რდნო­ბოდ­ნენ თან­მიმ­დევ­რულ პო­ლი­ტი­კას და მო­მა­ვა­ლი ამ პო­ლი­ტი­კის შე­სა­ბა­მი­სად და­ე­გეგ­მათ. ამის სა­წი­ნა­აღ­მდე­გოდ, იმ ქვეყ­ნებ­ში, რომ­ლე­ბიც ა­რა­თან­მიმ­დევ­რულ და ც­ვა­ლე­ბად პო­ლი­ტი­კას ა­წარ­მო­ებ­დნენ, ხ­ში­რად და­სა­ხუ­ლი რე­ფორ­მე­ბი­დან გა­და­უხ­ვევ­დნენ (მა­გა­ლი­თად, ბულ­გა­რე­თი და უკ­რა­ი­ნა) არ­ჩევ­ნე­ბამ­დე იზ­რდე­ბო­და გა­ურ­კვევ­ლო­ბა იმის შე­სა­ბა­მი­სად, თუ ვინ შექ­მნი­და ახალ მ­თავ­რო­ბას. პო­ლი­ტი­კუ­რი ბიზ­ნეს-ციკლი უ­კუქ­ცე­ვა­დი იყო, არ­ჩევ­ნე­ბამ­დე ა­ხა­სი­ა­თებ­და ზრდის ნელი ტემპი, ხოლო პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­ურ­კვევ­ლო­ბა დაბალ ინ­ვეს­ტი­ცი­ებს იწ­ვევ­და.(36)
ცუდი მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კა ნა­წი­ლობ­რივ მაინც პა­სუ­ხის­მგე­ბე­ლია ე­კო­ნო­მი­კურ წარ­მა­ტე­ბა თუ წა­რუ­მა­ტებ­ლო­ბა­ზე 1990-იან წლებ­ში კო­მუ­ნიზ­მი­დან სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კებ­ზე გარ­და­მა­ვალ ქვეყ­ნებ­ში. ყველა ე­კო­ნო­მი­კა გა­ნიც­დი­და წარ­მო­ე­ბის აშ­კა­რა უ­ზარ­მა­ზარ ვარ­დნას და სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კის შექ­მნის­თვის იბ­რძო­და. უკ­რა­ი­ნა­ში, 1990-1994 წლებ­ში, არ­სე­ბუ­ლი მშპ 48 პ­რო­ცენტზე მეტით შემ­ცირ­და.(37) უკ­რა­ი­ნის მ­თავ­რო­ბამ ამ შოკს მა­სი­უ­რი რუბ­ლის კ­რე­დი­ტე­ბის გა­ცე­მით უ­პა­სუ­ხა, რითაც ა­ფი­ნან­სებ­და სუბ­სი­დი­ებს მ­რეწ­ვე­ლო­ბა­სა და სოფ­ლის მე­ურ­ნე­ო­ბა­ში. ბიუჯეტის უზარმაზარი დეფიციტი მო­ნე­ტი­ზირ­და, რაც ნიშ­ნავს, რომ დე­ფი­ცი­ტი უკ­რა­ი­ნის ე­როვ­ნუ­ლი ბან­კის მიერ (NBU) უბ­რა­ლოდ ფულის ბეჭდ­ვით და­ი­ფა­რა, რათა მ­თავ­რო­ბას შეძ­ლე­ბო­და და­ვა­ლი­ა­ნე­ბე­ბის და­ფარ­ვა. 1992 წლის თე­ბერ­ვალ­სა და მარ­ტში ფუ­ლა­დი ბაზა ყო­ველ­თვი­უ­რი 50 პ­რო­ცენ­ტით გა­ი­ზარ­და. ჰი­პე­რინფლა­ცი­ამ 1992 წელს 2730 პ­რო­ცენტს მი­აღ­წია, ხოლო 1993 წელს 10 155 პ­რო­ცენტს. სა­ერ­თო ჯამში, ყო­ფი­ლი საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის დაშ­ლის შე­დე­გად შექ­მნი­ლი თო­თხმე­ტი ქვეყ­ნი­დან ათ მათ­გან­ში გარ­კვე­ულ დროს და­ფიქ­სირ­და ჰი­პე­რინფლა­ცია (ფულის მი­წო­დე­ბის მსგავ­სი გა­და­ჭარ­ბე­ბუ­ლი პო­ლი­ტი­კის გამო), ისევე რო­გორც პო­ლო­ნეთ­ში, ი­უ­გოს­ლა­ვი­ა­სა და ბულ­გა­რეთ­ში. ევ­რო­პის რ­ე­კონ­სტრუქ­ცი­ი­სა და გან­ვი­თა­რე­ბის ბან­კის (EBRD) თა­ნახ­მად, მ­ხო­ლოდ ომით და­ზა­რა­ლე­ბულ სომ­ხეთს ჰ­ქონ­და უკ­რა­ი­ნა­ზე მა­ღა­ლი ინფლა­ცია(38). უკ­რა­ი­ნის ე­როვ­ნუ­ლი ბანკი, რო­მე­ლიც პარ­ლა­მენ­ტის დაქ­ვემ­დე­ბა­რე­ბა­ში იყო, მიხ­ვდა თავის შეც­დო­მას და შე­ა­ჩე­რა კ­რე­დი­ტე­ბის გა­ცე­მა. 1994 წლის ივ­ლის­ში ყო­ველ­თვი­უ­რი ინფლა­ცია 2,1 პ­რო­ცენ­ტამ­დე დაეცა. პარ­ლა­მენ­ტი უკ­მა­ყო­ფი­ლო იყო უკ­რა­ი­ნის ე­როვ­ნუ­ლი ბან­კის გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბით და 1994 წლის აგ­ვის­ტო­ში ე­როვ­ნუ­ლი ბანკი ი­ძუ­ლე­ბუ­ლი გახდა კვლავ გაეცა დიდი კ­რე­დი­ტე­ბი (ე.ი. გა­ნე­ხორ­ცი­ე­ლე­ბი­ნა ექ­სპან­სი­უ­რი მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კა). კ­რე­დი­ტე­ბის გა­ცე­მის შე­დე­გად ინფლა­ცია 1994 წლის ოქ­ტომ­ბერ­ში 23 პ­რო­ცენ­ტამ­დე გა­ი­ზარ­და. საბ­ჭო­თა ე­კო­ნო­მი­კის დაშ­ლის პ­რო­ცე­სით გა­მოწ­ვე­უ­ლი რე­ცე­სი­ე­ბი კიდევ უფრო გაღ­რმავ­და ამ ე­პო­ქის მო­ნე­ტა­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კით.
ი­ლუსტრა­ცია 8: ფულის მი­წო­დე­ბის ზრდა და ინფლა­ცია, 1992-94 წლები
ხა­ზო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს ფულის მი­წო­დე­ბის ზრდას და ინფლა­ცი­ას უკ­რა­ი­ნა­ში 1992-დან 1994 წ­ლამ­დე პე­რი­ოდ­ში, სა­ი­და­ნაც ჩანს მ­ზარ­დი ფულად-საკ­რე­დი­ტო პო­ლი­ტი­კის გავ­ლე­ნა ინფლა­ცი­ის დო­ნე­ზე. რო­დე­საც უკ­რა­ი­ნის ე­როვ­ნუ­ლი ბანკს ა­უკ­რძა­ლეს სეს­ხე­ბის გა­ცე­მა რუსულ რუბ­ლებ­ში, ინფლა­ცი­ის დონე დაეცა, თუმცა მ­თავ­რო­ბის მცდე­ლო­ბამ გა­ე­უქ­მე­ბი­ნა უკ­რა­ი­ნის ე­როვ­ნუ­ლი ბან­კის გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბა და გა­ე­ზარ­და ფულის მი­წო­დე­ბა, ჰი­პე­რინფლა­ცია გა­მო­იწ­ვია.
წყარო: დი­აგ­რა­მა ა­ღე­ბუ­ლია პუბ­ლი­კა­ცი­ი­დან უკ­რა­ი­ნის მო­ნე­ტა­რუ­ლი გან­ვი­თა­რე­ბის ის­ტო­რია (2006), ა­ლექ­სან­დრ პეტ­რი­კი, უკ­რა­ი­ნის ე­როვ­ნუ­ლი ბანკი, გვ.7. მო­ნა­ცემ­თა წყარო: უკ­რა­ი­ნის სა­ხელ­მწი­ფო ს­ტა­ტის­ტი­კის კო­მი­ტე­ტი, სა­კუ­თა­რი გათ­ვლე­ბი.
მო­ნე­ტა­რუ­ლი ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბა იმ გა­რე­მოს მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი შე­მად­გე­ნე­ლია, რო­მე­ლიც ე­კო­ნო­მი­კურ წინსვლას გა­ნა­პი­რო­ბებს. მო­ნე­ტა­რუ­ლი ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბის გა­რე­შე, კა­პი­ტალ­და­ბან­დე­ბე­ბი­სა და დროში გა­წე­ლი­ლი სხვა გაც­ვლი­თი ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბის შე­დე­გად მი­ღე­ბუ­ლი პო­ტენ­ცი­უ­რი მო­გე­ბა მ­ცირ­დე­ბა და ქვეყ­ნის მო­სახ­ლე­ო­ბა ვერ ა­ხერ­ხებს მისი სრული პო­ტენ­ცი­ა­ლის გა­მოვ­ლე­ნას.

ელემენტი 2.6: გონივრული ფისკალური პოლიტიკა

ადამიანები უფრო მეტს აწარმოებენ, როდესაც გამომუშავებულის მეტი ნაწილის შენარჩუნება შეუძლიათ.

გა­და­სა­ხა­დე­ბი ყველა ა­და­მი­ა­ნის შ­რო­მით ი­ფა­რე­ბა. თუ ეს გა­და­სა­ხა­დე­ბი გა­და­ჭარ­ბე­ბუ­ლია, ისინი ა­ი­სა­ხე­ბა გა­ჩე­რე­ბულ ქარ­ხნებ­ში, გა­და­სა­ხა­დე­ბის გამო გა­ყი­დულ ფერ­მებ­ში და მ­ში­ე­რი ხალ­ხის ურ­დო­ებ­ში, რომ­ლე­ბიც ქუ­ჩებ­ში გა­მო­ე­ფი­ნე­ბი­ან და ამაოდ ე­ძე­ბენ სა­მუ­შა­ოს.
ფ­რანკლინ დ. რუზ­ველ­ტი, პიტსბურ­გი, 1932 წლის 19 ოქ­ტომ­ბე­რი
ორი სა­შუ­ა­ლო ა­სა­კის მა­მა­კა­ცის კა­რი­კა­ტუ­რა. მა­მა­კა­ცე­ბი ერ­თმა­ნე­თის პი­რის­პირ ს­ხე­დან მა­გი­დას­თან. ერთი ბუ­ღალ­ტე­რია, რო­მელ­საც ხელში ფურ­ცე­ლი უ­ჭი­რავს. მეორე, მე­ლო­ტი მა­მა­კა­ცი პე­რან­გით და ჰალ­სტუ­ჰით კი­თხუ­ლობს: „შე­იძ­ლე­ბა შარ­შან­დე­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბი ჩა­მოვ­წე­რო, რო­გორც ცუდი ინ­ვეს­ტი­ცია?“
„შე­მიძ­ლია გა­სუ­ლი წლის გა­და­სა­ხა­დე­ბის­გან გან­ვთა­ვი­სუფ­ლდე ცუდი ინ­ვეს­ტი­ცი­ის გამო?“
რო­დე­საც გა­და­სა­ხა­დის მა­ღა­ლი გა­ნაკ­ვე­თით სა­ხელ­მწი­ფო შე­მო­სავ­ლის დიდ წილს იღებს, მუ­შა­ო­ბი­სა და რე­სურ­სე­ბის პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი გა­მო­ყე­ნე­ბის ს­ტი­მუ­ლი იკ­ლებს. გან­სა­კუთ­რე­ბით მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ზღვრული საგადასახადო განაკვეთი. ეს არის და­მა­ტე­ბი­თი შე­მო­სავ­ლის წილი, რო­მე­ლიც ი­ბეგ­რე­ბა შე­მო­სავ­ლის ნე­ბის­მი­ერ მო­ცე­მულ დო­ნე­ზე. ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი სხვა­დას­ხვა ქვე­ყა­ნა­ში იც­ვლე­ბა. მა­გა­ლი­თად, 2015 წელს შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში, თუ გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლი, რომ­ლის და­სა­ბეგ­რი შე­მო­სა­ვა­ლი 60 000 აშშ დო­ლარს შე­ად­გენს და­მა­ტე­ბით 100 დო­ლარს მი­ი­ღებს, მას ამ 100 დო­ლა­რი­დან ფე­დე­რა­ლუ­რი სა­შე­მო­სავ­ლო გა­და­სა­ხა­დის სახით 25 აშშ დო­ლა­რის გა­დახ­და მო­უ­წევს. შე­სა­ბა­მი­სად, გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდელ­ზე ვრცელ­დე­ბა 25 პ­რო­ცენ­ტი­ა­ნი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი. ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი რუ­მი­ნეთ­ში 16 პ­რო­ცენ­ტია, პო­ლო­ნეთ­ში 32 პ­რო­ცენ­ტი, თუ გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლი შე­მო­სავ­ლის სახით 20 000 ევ­რო­ზე მეტს იღებს; ხოლო საფ­რან­გეთ­ში 45% -მდეა 152 260 ევ­რო­ზე მეტი შე­მო­სავ­ლის­თვის.
ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბის ზრდას­თან ერთად, იკ­ლებს ა­და­მი­ა­ნე­ბის მიერ გა­მო­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი და­მა­ტე­ბი­თი შე­მო­სავ­ლე­ბის წილი. მა­გა­ლი­თად, 25 პ­რო­ცენ­ტი­ა­ნი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თით, ფი­ზი­კურ პი­რებს შე­უძ­ლი­ათ და­ი­ტო­ვონ 75 ევრო, თუ და­მა­ტე­ბით 100 ევროს მი­ი­ღე­ბენ. თუ ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი 40 პ­რო­ცენ­ტამ­დე გა­იზ­რდე­ბა, გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდელს შე­მო­სავ­ლებ­ში 100 ევროს ნა­მა­ტი­დან მ­ხო­ლოდ 60 ევროს და­ტო­ვე­ბა შე­უძ­ლია.
არ­სე­ბობს სამი მი­ზე­ზი, რის გამოც მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი ამ­ცი­რებს გა­მოშ­ვე­ბა­სა და შე­მო­სა­ვალს. პირ­ვე­ლი, მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი ა­ფერ­ხებს სა­მუ­შაო ძა­ლის­ხმე­ვას და ამ­ცი­რებს შ­რო­მის პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბას. რო­დე­საც ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი 55 ან 60 პ­რო­ცენ­ტამ­დე იზ­რდე­ბა, ფი­ზი­კურ პი­რებს და­მა­ტე­ბი­თი შე­მო­სავ­ლის ნა­ხე­ვარ­ზე ნაკ­ლე­ბის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა შე­უძ­ლი­ათ. რო­დე­საც ხალხს არ აქვს უფ­ლე­ბა შე­ი­ნარ­ჩუ­ნოს მი­ღე­ბუ­ლი შე­მო­სა­ვა­ლი, ისინი ხ­ში­რად არ გა­მო­ი­მუ­შა­ვე­ბენ ბევრს. ზოგი, ვისი მე­უღ­ლეც და­საქ­მე­ბუ­ლია და­ტო­ვებს სა­მუ­შაო ძალას. სხვე­ბი უბ­რა­ლოდ ნაკ­ლებ საათს ი­მუ­შა­ვე­ბენ, ადრე გავ­ლენ პენ­სი­ა­ზე ან ი­მუ­შა­ვე­ბენ უფრო ხან­გრძლი­ვი შ­ვე­ბუ­ლე­ბის მქონე სამ­სა­ხუ­რებ­ში ან უფრო სა­სურ­ვე­ლი ად­გილმდე­ბა­რე­ო­ბით. სხვე­ბი უ­მუ­შევ­რო­ბის შემ­თხვე­ვა­ში სა­მუ­შა­ო­ზე და­თან­ხმე­ბი­სას უფრო პ­რე­ტენ­ზი­უ­ლე­ბი იქ­ნე­ბი­ან, უარს ი­ტყვი­ან სა­ცხოვ­რებ­ლის შეც­ვლა­ზე სა­მუ­შა­ოს და­წყე­ბის ან ხელ­ფა­სის მო­მა­ტე­ბის სა­ნაც­ვლოდ ან და­ი­ვი­წყე­ბენ პერ­სპექ­ტი­უ­ლი, მაგ­რამ სა­რის­კო ბიზ­ნე­სის წა­მო­წყე­ბის შე­სა­ხებ. გა­და­სა­ხა­დის მა­ღალ­მა გა­ნაკ­ვე­თებ­მა შე­იძ­ლე­ბა ქვეყ­ნის ყ­ვე­ლა­ზე პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბიც კი ა­ი­ძუ­ლოს და­ბა­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბის მქონე ქვე­ყა­ნა­ში გა­დას­ვლა. ასეთი ტენ­დენ­ცი­ე­ბი შე­ამ­ცი­რებს არ­სე­ბუ­ლი შ­რო­მი­თი ძალის ზომას და პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბას, რაც გა­მოშ­ვე­ბის შემ­ცი­რე­ბას გა­მო­იწ­ვევს.
რა თქმა უნდა, ა­და­მი­ან­თა უ­მე­ტე­სო­ბა ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თის ზრდის სა­პა­სუ­ხოდ და­უ­ყოვ­ნებ­ლივ არ და­ტო­ვებს სა­მუ­შა­ოს ან ნაკ­ლე­ბად გულ­მოდ­გი­ნედ არ ი­მუ­შა­ვებს. ა­და­მი­ა­ნი, რო­მელ­მაც წლები და­ხარ­ჯა კონ­კრე­ტუ­ლი პრო­ფე­სი­ის ს­წავ­ლა­ზე, ალბათ გა­აგ­რძე­ლებს მუ­შა­ო­ბას და შ­რო­მას, გან­სა­კუთ­რე­ბით იმ შემ­თხვე­ვა­ში, თუ იგი ა­სა­კობ­რი­ვად შე­მო­სავ­ლის მი­ღე­ბის პიკ­შია. მაგ­რამ ბევრი ა­ხალ­გაზ­რდის­თვის, ვისაც დიდი ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი ს­პე­ცი­ა­ლი­ზე­ბულ ს­წავ­ლა­ში ჯერ არ ჩა­უ­დია მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი, დე­მო­ტი­ვა­ტო­რი იქ­ნე­ბა. ამ­რი­გად, მა­ღა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბის ზო­გი­ერ­თი უ­არ­ყო­ფი­თი გავ­ლე­ნა შ­რო­მით ძა­ლის­ხმე­ვა­ზე მ­რა­ვა­ლი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბის შემ­ცი­რე­ბით იგ­რძნო­ბა.
მა­ღა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი ასევე გა­ნა­პი­რო­ბებს ზო­გი­ერ­თის ისეთ საქ­მი­ა­ნო­ბა­ზე გა­დას­ვლას, სადაც ისინი ნაკ­ლე­ბად პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლე­ბი არიან, თუმცა არ უწევთ გა­და­სა­ხა­დე­ბის გა­დახ­და. მა­გა­ლი­თად, მა­ღა­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბი ზრდის და­ხე­ლოვ­ნე­ბუ­ლი მ­ხატ­ვრე­ბის ხარ­ჯებს, რის გამოც შე­იძ­ლე­ბა თქვენ სა­კუ­თა­რი სახ­ლის თავად ხატვა გა­და­წყვი­ტოთ, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ სა­ა­მი­სო უ­ნა­რე­ბი არ გა­გაჩ­ნი­ათ. მა­ღა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბის გა­რე­შე, პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლი მ­ხატ­ვა­რი შე­ას­რუ­ლებ­და სა­მუ­შა­ოს ისეთ ფასად, რომ­ლის გა­დახ­და­საც თქვენ შეძ­ლებ­დით, ხოლო თქვენ დროს თ­ქვენ­თვის უფრო შე­სა­ფე­რის საქ­მი­ა­ნო­ბას და­უთ­მობ­დით. ეს ფუჭი ხარ­ჯვა და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ა­რა­ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბა გა­და­სა­ხა­დის და­მა­ხინ­ჯე­ბუ­ლი ს­ტი­მუ­ლე­ბის შე­დე­გია.
მეორე, მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი შე­ამ­ცი­რებს კა­პი­ტა­ლის ფორ­მი­რე­ბის დონეს და ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბას. გა­და­სა­ხა­დის მა­ღა­ლი გა­ნაკ­ვე­თე­ბი უცხოურ ინვესტიციებს აფრ­თხობს, ხოლო ად­გი­ლობ­რივ ინ­ვეს­ტო­რებს ა­ი­ძუ­ლებს სა­ინ­ვეს­ტი­ციო პ­რო­ექ­ტე­ბი უ­ცხო­ეთ­ში ე­ძე­ბონ, სადაც გა­და­სა­ხა­დე­ბი და წარ­მო­ე­ბის ხარ­ჯე­ბი უფრო და­ბა­ლია, ვიდრე სამ­შობ­ლო­ში. ეს ამ­ცი­რებს ინ­ვეს­ტი­ცი­ებს და სა­წარ­მოო ა­ღ­ჭურ­ვი­ლო­ბის ხელ­მი­საწ­ვდო­მო­ბას, რაც ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის საწ­ვა­ვია. ად­გი­ლობ­რი­ვი ინ­ვეს­ტო­რე­ბი ფულს იმ პ­რო­ექ­ტებ­ში და­ა­ბან­დე­ბენ, რომ­ლე­ბიც მიმ­დი­ნა­რე შე­მო­სავ­ლის და­ბეგ­ვრას თა­ვი­დან ა­ა­ცი­ლებს, და თავს ა­ა­რი­დე­ბენ ისეთ პ­რო­ექ­ტებს, რო­მელ­თაც უფრო მა­ღა­ლი უკუგების განაკვეთი, მაგ­რამ ნაკ­ლე­ბი გა­და­სა­ხა­დე­ბის თა­ვი­დან ა­ცი­ლე­ბის ბე­ნე­ფი­ტი აქვთ. ეს სა­გა­და­სა­ხა­დო თავ­შე­საფ­რე­ბი სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს პი­რა­დი სარ­გე­ბე­ლი ნახონ პ­რო­ექ­ტე­ბი­დან, რომ­ლე­ბიც არ ზრდის რე­სურ­სე­ბის ფა­სე­უ­ლო­ბას. ისევ მწირი კა­პი­ტა­ლი ი­კარ­გე­ბა და რე­სურ­სე­ბი ყ­ვე­ლა­ზე პ­რო­დუქ­ტი­ულ პ­რო­ექ­ტებს არ ხ­მარ­დე­ბა.
მე­სა­მე, მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი ფი­ზი­კურ პი­რებს უ­ბიძ­გებს მო­იხ­მა­რონ გადასახადიდან გამოქვითვადი სა­ქო­ნე­ლი იმ სა­ქონ­ლის ნაც­ვლად, რო­მე­ლიც არ ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბა დაქ­ვით­ვას, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ეს უ­კა­ნას­კნე­ლი შე­იძ­ლე­ბა უფრო სა­სურ­ვე­ლი იყოს. რო­დე­საც შეს­ყიდ­ვე­ბი დაქ­ვით­ვა­დია, ფი­ზი­კუ­რი პი­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც მათ ყი­დუ­ლო­ბენ, არ იხ­დი­ან მის სრულ ღი­რე­ბუ­ლე­ბას, რად­გან გა­და­სა­ხა­დე­ბი რო­მელ­საც სხვა შემ­თხვე­ვა­ში გა­და­იხ­დიდ­ნენ ამ­ცი­რებს ხარჯს. რო­დე­საც ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი მა­ღა­ლია, გა­და­სა­ხა­დი­დან გა­მოქ­ვით­ვა­დი ხარ­ჯე­ბი შე­და­რე­ბით იაფი ხდება.
1970-იან წლებ­ში ბ­რი­ტა­ნუ­ლი წარ­მო­ე­ბის ძ­ვი­რა­დღი­რე­ბუ­ლი ავ­ტო­მო­ბი­ლის „Rolls-Royce“-ის გა­ყიდ­ვე­ბი ამ სა­კი­თხის ნათელ მა­გა­ლითს იძ­ლე­ვა. ამ ე­პო­ქა­ში, დიდ ბ­რი­ტა­ნეთ­ში დიდ შე­მო­სავ­ლებ­ზე სა­შე­მო­სავ­ლო გა­და­სა­ხა­დის ზღვრუ­ლი გა­ნაკ­ვე­თე­ბი 98% იყო. ბიზ­ნე­სის მფლო­ბელს, რო­მე­ლიც ამ სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვეთს იხ­დი­და, შე­ეძ­ლო ავ­ტო­მო­ბი­ლის შე­ძე­ნა გა­და­სა­ხა­დი­დან გა­მოქ­ვით­ვა­დი ბიზ­ნე­სის ხარ­ჯის სახით. ა­მი­ტო­მაც რატომ არ ი­ყიდ­და ეგ­ზო­ტი­კურ, უფრო ძვირ ავ­ტო­მო­ბილს? შეს­ყიდ­ვა მფლო­ბე­ლის მო­გე­ბას მან­ქა­ნის ფასით - და­ვუშ­ვათ 100 000 ფუნტი ს­ტერ­ლინ­გით შე­ამ­ცი­რებ­და, მაგ­რამ მე­პატ­რო­ნე მისი მო­გე­ბი­დან მაინც მ­ხო­ლოდ 2 000 ფუნტს მი­ი­ღებ­და, რად­გან 98 პ­რო­ცენ­ტი­ა­ნი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი 100 000 ფუნტს 2 000-მდე შე­ამ­ცი­რებ­და. ფაქ­ტობ­რი­ვად, მ­თავ­რო­ბა იხ­დი­და მან­ქა­ნის ხარ­ჯე­ბის 98 პ­რო­ცენტს (და­კარ­გუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო შე­მო­სავ­ლით). რო­დე­საც გა­ერ­თი­ა­ნე­ბულ­მა სა­მე­ფომ გა­და­სა­ხა­დის ზედა ზღვრუ­ლი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი 70 პ­რო­ცენ­ტამ­დე შე­ამ­ცი­რა, „Rolls-Royces“-ის გა­ყიდ­ვე­ბი დაეცა. გა­ნაკ­ვე­თის შემ­ცი­რე­ბის შემ­დეგ, 100 000 ფუნ­ტი­ა­ნი მან­ქა­ნა ახლა ბიზ­ნე­სის მფლო­ბელს არა 2 000, ა­რა­მედ 30 000 ფუნტი ს­ტერ­ლინ­გი უჯ­დე­ბო­და. და­ბა­ლი ზღვრუ­ლი გა­ნაკ­ვე­თით მ­დი­და­რი ბ­რი­ტა­ნე­ლე­ბის­თვის „Rolls-Royce“-ის შე­ძე­ნა ბევ­რად გაძ­ვირ­და რასაც მათ შეს­ყიდ­ვე­ბის შემ­ცი­რე­ბით უ­პა­სუ­ხეს.
მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი გა­ნაკ­ვე­თე­ბი ხე­ლოვ­ნუ­რად ამ­ცი­რებს პირად ხარჯს, მაგ­რამ არა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის და­ნა­ხარჯს იმ ნივ­თებ­ზე, რომ­ლე­ბიც გა­და­სა­ხა­დი­დან გა­მოქ­ვით­ვა­დია ან შე­იძ­ლე­ბა ბიზ­ნე­სის ხარ­ჯად ჩა­ით­ვა­ლოს. რო­გორც მო­სა­ლოდ­ნე­ლია, მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თის პი­რო­ბებ­ში გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლე­ბი მეტს ხარ­ჯა­ვენ გა­და­სა­ხა­დი­დან გა­მოქ­ვით­ვად სა­ქო­ნელ­ზე, რო­გო­რი­ცაა ო­ფი­სე­ბი, ჰა­ვა­ის ბიზ­ნეს კონ­ფე­რენ­ცი­ე­ბი, კორ­პო­რა­ტი­უ­ლი წ­ვე­უ­ლე­ბე­ბი და კომ­პა­ნი­ის ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი. რად­გან ამ­გვა­რი გა­და­სა­ხა­დი­დან გა­მოქ­ვით­ვა­დი ხარ­ჯე­ბი ამ­ცი­რებს მათ გა­და­სა­ხა­დებს, ა­და­მი­ა­ნე­ბი ხ­ში­რად ყი­დუ­ლო­ბენ სა­ქო­ნელს, რო­მელ­საც არ ი­ყიდ­დნენ მათ სრულ ღი­რე­ბუ­ლე­ბას რომ იხ­დიდ­ნენ. ფულის ფ­ლან­გვა და ა­რა­ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბა მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თის და მის შე­დე­გად წარ­მოქ­მნი­ლი უ­კუღ­მარ­თი ს­ტი­მუ­ლე­ბის თა­ნაპ­რო­დუქ­ტია.
გან­სა­კუთ­რე­ბით მა­ღა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბის შემ­ცი­რე­ბა რო­გორც წესი ზრდის მეტის გა­მო­მუ­შა­ვე­ბის და რე­სურ­სე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბის ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბის ს­ტი­მულს. სა­ქარ­თვე­ლოს მ­თავ­რო­ბამ 2005- 2008 წლებ­ში სა­გა­და­სა­ხა­დო კა­ნონ­მდებ­ლო­ბის რა­დი­კა­ლუ­რი ცვლი­ლე­ბე­ბი გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლა. 2004 წელს არ­სე­ბუ­ლი 21 სხვა­დას­ხვა სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი 2005 წელს 6-მდე შემ­ცირ­და. 2009 წ­ლი­დან, სა­ერ­თო გა­და­სა­ხა­დე­ბი (სა­შე­მო­სავ­ლო გა­და­სა­ხა­დი და სო­ცი­ა­ლუ­რი გა­და­სა­ხა­დი ერთად) შემ­ცირ­და სო­ცი­ა­ლუ­რი გა­და­სა­ხა­დის გა­უქ­მე­ბით და პირად შემოსავალზე და­რი­ცხუ­ლი გა­და­სა­ხა­დის (სა­შე­მო­სავ­ლო გა­და­სა­ხა­დი) ერ­თი­ა­ნი გა­ნაკ­ვე­თის და­წე­სე­ბით. ზღვრუ­ლი სა­შე­მო­სავ­ლო გა­და­სა­ხა­დი 32-დან 20 პ­რო­ცენ­ტამ­დე შემ­ცირ­და.
ზემოთ გან­ხი­ლუ­ლი შე­მა­კა­ვე­ბე­ლი ე­ფექ­ტე­ბის გამო მ­რა­ვა­ლი ე­კო­ნო­მის­ტი მხარს უ­ჭერ­და „გა­და­სა­ხა­დის ფიქ­სი­რე­ბულ გა­ნაკ­ვეთს“, რომ­ლის პი­რო­ბებ­ში, გარ­კვე­ულ მი­ნი­მა­ლურ შე­მო­სა­ვალ­ზე მაღლა ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი ყველა შე­მო­სავ­ლის დო­ნის­თვის ერთია. თუ და­უ­ბეგ­რა­ვი მი­ნი­მუ­მი საკ­მა­რი­სად მა­ღა­ლია, შე­მო­სავ­ლის პ­რო­ცენ­ტუ­ლი ზრდის შე­დე­გად გა­დახ­დი­ლი რე­ა­ლუ­რი გა­და­სა­ხა­დე­ბი ნიშ­ნავს, რომ ო­ჯა­ხე­ბი მ­დიდ­რდე­ბი­ან. ბევრი პოსტსაბ­ჭო­თა მ­თავ­რო­ბა ლი­დე­რობ­და ფიქ­სი­რე­ბულ გა­და­სა­ხა­დებ­ზე გა­დას­ვლის მხრივ, მათ შორის რუ­სე­თი, სა­ქარ­თვე­ლო, ს­ლო­ვა­კე­თი და სერ­ბე­თი. პ­როგ­ნო­ზე­ბი დას­ტურ­დე­ბა კვლე­ვე­ბით, რომ­ლე­ბიც აჩ­ვე­ნებს, რომ ამ­გვა­რი პო­ლი­ტი­კა ამ­ცი­რებს ა­რა­ფორ­მა­ლუ­რი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი საქ­მი­ა­ნო­ბის წილს, რასაც ჩრდი­ლო­ვა­ნი ან ი­ა­ტაკ­ქვე­შა ე­კო­ნო­მი­კა ე­წო­დე­ბა.
ამის სა­პი­რის­პი­როდ, გა­და­სა­ხა­დე­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან ზრდას შე­იძ­ლე­ბა და­მან­გრე­ვე­ლი გავ­ლე­ნა ჰ­ქონ­დეს ე­კო­ნო­მი­კა­ზე. დიდი დეპ­რე­სი­ის პე­რი­ო­დის შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის სა­გა­და­სა­ხა­დო პო­ლი­ტი­კა ამას თ­ვალ­ნათ­ლივ აჩ­ვე­ნებს. 1932 წელს ფე­დე­რა­ლუ­რი ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტის შემ­ცი­რე­ბის მიზ­ნით, რეს­პუბ­ლი­კე­ლი ჰუ­ვე­რის ად­მი­ნის­ტრა­ცი­ამ და დე­მოკ­რა­ტი­ულ­მა კონ­გრეს­მა მი­ი­ღეს მშვი­დო­ბი­ა­ნი დროის ყ­ვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის ის­ტო­რი­ა­ში. პი­რა­დი შე­მო­სავ­ლის ყ­ვე­ლა­ზე და­ბა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი 1,5 პ­რო­ცენ­ტი­დან 4 პ­რო­ცენ­ტამ­დე გა­ი­ზარ­და. ს­კა­ლა­ზე ყ­ვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლე­ბის­თვის უ­მაღ­ლე­სი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თი 25 პ­რო­ცენ­ტი­დან 63 პ­რო­ცენ­ტამ­დე გა­ი­ზარ­და. არ­სე­ბი­თად, სა­შე­მო­სავ­ლო გა­და­სა­ხა­დის გა­ნაკ­ვე­თე­ბი ერთ წე­ლი­წად­ში გა­ორ­მაგ­და! გა­და­სა­ხა­დის ამ უ­ზარ­მა­ზარ­მა ზრდამ ში­ნა­მე­ურ­ნე­ო­ბე­ბის გა­და­სა­ხა­დე­ბის შემ­დგო­მი შე­მო­სა­ვა­ლე­ბი და ფულის შოვ­ნის, მოხ­მა­რე­ბის, და­ზოგ­ვი­სა და ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის ს­ტი­მუ­ლი შე­ამ­ცი­რა. შე­დე­გე­ბი კა­ტას­ტრო­ფუ­ლი იყო. 1932 წელს რე­ა­ლუ­რი გა­მოშ­ვე­ბა 13 პ­რო­ცენ­ტით შემ­ცირ­და, რაც დიდი დეპ­რე­სი­ის პე­რი­ოდ­ში ერ­თწ­ლი­ა­ნი უ­დი­დე­სი შემ­ცი­რე­ბა იყო. უ­მუ­შევ­რო­ბა 1931 წლის 15,9 პ­რო­ცენ­ტი­დან 1932 წელს 23,6 პ­რო­ცენ­ტამ­დე გა­ი­ზარ­და.
სულ რაღაც ოთხი წლის შემ­დეგ, რუზ­ველ­ტის ად­მი­ნის­ტრა­ცი­ამ 1936 წელს კვლავ გა­ზარ­და გა­და­სა­ხა­დე­ბი ყ­ვე­ლა­ზე მაღალ ზღვრულ გა­ნაკ­ვე­თამ­დე 79 პ­რო­ცენ­ტამ­დე. ამ­რი­გად, 1930-იანი წლე­ბის მეორე ნა­ხე­ვარ­ში მა­ღალ­შე­მო­სავ­ლი­ან პი­რებს თი­თო­ე­უ­ლი და­მა­ტე­ბით ნა­შოვ­ნი დო­ლა­რი­დან მ­ხო­ლოდ 21 ცენ­ტის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა შე­ეძ­ლოთ. (შე­ნიშ­ვნა: სა­ინ­ტე­რე­სოა ამ ე­ლე­მენ­ტის და­სა­წყის­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლი კან­დი­და­ტი რუზ­ველ­ტის სი­ტყვე­ბის შე­და­რე­ბა მისი პ­რე­ზი­დენ­ტო­ბის პე­რი­ოდ­ში გა­ტა­რე­ბულ სა­გა­და­სა­ხა­დო პო­ლი­ტი­კას­თან). რამ­დე­ნი­მე სხვა ფაქ­ტორ­მა, მათ შორის ფულის მი­წო­დე­ბის უ­ზარ­მა­ზარ­მა შემ­ცი­რე­ბამ და სა­ტა­რი­ფო გა­ნაკ­ვე­თე­ბის დიდმა ზრდამ, ხელი შე­უ­წყო დიდი დეპ­რე­სი­ის სიმ­ძი­მე­სა და ხან­გრძლი­ვო­ბას. მაგ­რამ ისიც ცხა­დია, რომ რო­გორც ჰუ­ვე­რის, ისე რუზ­ველ­ტის ად­მი­ნის­ტრა­ცი­ე­ბის მიერ გა­და­სა­ხა­დე­ბის ზრდამ უ­დი­დე­სი როლი ი­თა­მა­შა ა­მე­რი­კის ის­ტო­რი­ის ამ ტრა­გი­კულ თავში.
მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბის დე­მას­ტი­მუ­ლი­რე­ბე­ლი გავ­ლე­ნა არ არის მ­ხო­ლოდ მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლის მქონე პი­რე­ბის პ­რობ­ლე­მა. შე­და­რე­ბით და­ბა­ლი შე­მო­სავ­ლის მქონე მ­რა­ვალ ა­და­მი­ანს ასევე ტვირ­თად აწევს ფა­რუ­ლი მა­ღა­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თე­ბი, რაც და­მა­ტე­ბი­თი გა­და­სა­ხა­დე­ბის და შე­მო­სავ­ლის გა­და­ცე­მის პ­როგ­რა­მე­ბი­დან და­კარ­გუ­ლი ბე­ნე­ფი­ტე­ბის ერ­თი­ა­ნო­ბი­თაა გა­ნი­პი­რო­ბე­ბუ­ლი. მა­გა­ლი­თად, ჩათ­ვა­ლეთ, რომ ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რი შე­მო­სა­ვა­ლი 20 000 ევ­რო­დან 30 000 ევ­რომ­დე იზ­რდე­ბა და, შე­დე­გად, მი­ღე­ბუ­ლი შე­მო­სავ­ლე­ბი სა­შე­მო­სავ­ლო და სა­ხელ­ფა­სო გა­და­სა­ხა­დის სახით და­მა­ტე­ბით 30 პ­რო­ცენ­ტით ი­ბეგ­რე­ბა. გარდა ამისა, შე­მო­სავ­ლის ზრდის გამო, ა­და­მი­ა­ნი ბე­ნე­ფი­ტე­ბის სახით სო­ცი­ა­ლუ­რი პ­როგ­რა­მე­ბი­დან მი­ღე­ბულ 5 000 ევროს კარ­გავს. მას უწევს 80 პ­რო­ცენ­ტის გა­დახ­და ფა­რუ­ლი ზღვრუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თის სახით! ოც­და­ა­თი პ­რო­ცენ­ტი მოდის უფრო მა­ღა­ლი გა­და­სა­ხა­დის გა­ნაკ­ვეთ­ზე, ხოლო და­მა­ტე­ბით 50 პ­რო­ცენ­ტი და­კარ­გულ ბე­ნე­ფი­ტებ­ზე.
ამ მდგო­მა­რე­ობ­ში მყოფ ა­და­მი­ა­ნებს და­მა­ტე­ბით გა­მო­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი 10 000 ევ­რო­დან, მ­ხო­ლოდ 20 პ­რო­ცენტს და­ტო­ვე­ბა შე­უძ­ლი­ათ. ცხა­დია, ეს მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად ამ­ცი­რებს მათ ს­ტი­მულს მი­ი­ღონ მეტი შე­მო­სავ­ლე­ბი და არ­თუ­ლებს შე­მო­სავ­ლის კი­ბე­ზე ას­ვლას. ჩვენ ამ სა­კითხს მე-3 ნა­წი­ლის მე-8 ე­ლე­მენ­ტში და­ვუბ­რუნ­დე­ბით, რო­დე­საც სი­ღა­რი­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბელ­ზე ტრანსფე­რუ­ლი პ­როგ­რა­მე­ბის გავ­ლე­ნას გან­ვი­ხი­ლავთ.
დას­კვნის სახით, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ა­ნა­ლი­ზი აჩ­ვე­ნებს, რომ გა­და­სა­ხა­დის მა­ღა­ლი გა­ნაკ­ვე­თე­ბი, მათ შორის ფა­რუ­ლი გა­ნაკ­ვე­თე­ბი, რომ­ლე­ბიც ბე­ნე­ფი­ტე­ბის გა­ცე­მის და­ნა­კარგს ა­სა­ხავს, ამ­ცი­რებს პ­რო­დუქ­ტი­ულ საქ­მი­ა­ნო­ბას, ა­ფერ­ხებს რო­გორც და­საქ­მე­ბას, ასევე ინ­ვეს­ტი­ცი­ებს და ხელს შე­უ­წყობს რე­სურ­სე­ბის უ­სარ­გებ­ლო გა­მო­ყე­ნე­ბას. ისინი ხელს უშ­ლი­ან კე­თილ­დღე­ო­ბა­სა და შე­მო­სავ­ლის ზრდას. უფრო მეტიც, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი სი­სუს­ტის პე­რი­ოდ­ში გა­და­სა­ხა­დე­ბის დიდმა ზრდამ შე­იძ­ლე­ბა და­მან­გრე­ვე­ლი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნოს ე­კო­ნო­მი­კა­ზე.
რა თქმა უნდა, გა­და­სა­ხა­დის და­ბა­ლი გა­ნაკ­ვე­თე­ბი არ ნიშ­ნავს გა­და­სა­ხა­დე­ბის სრულ გა­უქ­მე­ბას. რო­გორც ამას ქვე­მოთ მე-3 ნა­წილ­ში გან­ვი­ხი­ლავთ, არ­სე­ბობს ლე­გი­ტი­მუ­რი მი­ზე­ზე­ბი, რომ მ­თავ­რო­ბამ უზ­რუნ­ველ­ყოს ისეთი სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის მი­წო­დე­ბა, რომ­ლის მი­წო­დე­ბაც ბაზ­რის­თვის რ­თუ­ლია. ს­ტი­მუ­ლე­ბის გავ­ლე­ნის და ა­რა­სა­სურ­ვე­ლი შე­დე­გე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბის შემ­დეგ სა­ზო­გა­დო­ე­ბე­ბი ასევე თა­ვი­სუ­ფალ­ნი არიან მათ არ­ჩე­ვან­ში გა­და­წყვი­ტონ, რომ სა­ჭი­როა სა­გა­და­სა­ხა­დო და ხარ­ჯვი­თი პო­ლი­ტი­კის გა­მო­ყე­ნე­ბა შე­მო­სავ­ლის გა­ნა­წი­ლე­ბის შე­საც­ვლე­ლად. და­ბო­ლოს, რო­გორც ამას მე-3 ნა­წილ­ში გან­ვი­ხი­ლავთ, ბევრ ე­კო­ნო­მისტს მი­აჩ­ნია, რომ ე­კო­ნო­მი­კუ­რი საქ­მი­ა­ნო­ბის თან­და­ყო­ლი­ლი ვა­რი­ა­ცი­ე­ბის შემ­ცი­რე­ბა­ში გა­და­სა­ხა­დებ­სა და სა­ხელ­მწი­ფო ხარ­ჯვას თა­ვი­სი როლი ა­კის­რია (ე. წ. ფის­კა­ლუ­რი პო­ლი­ტი­კა).
რა თქმა უნდა, სა­გა­და­სა­ხა­დო ტვირ­თი ბევ­რად უფრო სცდე­ბა აკ­რე­ფი­ლი სახ­სრე­ბის გავ­ლე­ნას (გან­სა­კუთ­რე­ბით რო­დე­საც ეს სახ­სრე­ბი პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბის ზრდა­ზე ო­რი­ენ­ტი­რე­ბულ სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ ინ­ვეს­ტი­ცი­ებ­ზე ი­ხარ­ჯე­ბა). საქმე ი­ქამ­დეც კი მიდის, რომ მა­ღა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო ტვირ­თი უ­ბიძ­გებს კომ­პა­ნი­ებს ჩრდი­ლო­ვან ე­კო­ნო­მი­კა­ში საქ­მი­ა­ნო­ბის­კენ, სადაც ისინი სა­ვა­რა­უ­დოდ ა­რა­ე­ფექ­ტი­ან მცირე ზომას შე­ი­ნარ­ჩუ­ნე­ბენ სა­გა­და­სა­ხა­დო ორ­გა­ნო­ე­ბის მიერ აღ­მო­ჩე­ნის თა­ვი­დან ა­ცი­ლე­ბის მიზ­ნით. გარდა ამისა, რაც უფრო ფართო და რ­თუ­ლია სა­გა­და­სა­ხა­დო სის­ტე­მა, მით მეტი დრო და ფული უნდა და­ხარ­ჯონ ფირ­მებ­მა სა­გა­და­სა­ხა­დო შე­სა­ბა­მი­სო­ბის დაც­ვა­ზე.
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ რთულ სა­კი­თხებ­ზე ინ­დექ­სე­ბის შექ­მნა ყო­ველ­თვის რთული, ხოლო შე­დე­გე­ბი სა­ეჭ­ვოა, მ­სოფ­ლიო ბან­კის მიერ შედ­გე­ნი­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო ტვირ­თის რე­ი­ტინ­გი მისი „ბიზ­ნე­სის კე­თე­ბის“ ინ­დექ­სის ნა­წი­ლის სახით (რო­მე­ლიც მო­ი­ცავს სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­ნაკ­ვე­თებ­საც და სირ­თუ­ლეს), ინ­ტუ­ი­ცი­უ­რად ს­წო­რად გა­მო­ი­ყუ­რე­ბა.(39) 2019 წ­ლის­თვის ყ­ვე­ლა­ზე ხელ­საყ­რელ სა­გა­და­სა­ხა­დო გა­რე­მოს მქონე ქვეყ­ნე­ბის სიაში წარ­მოდ­გე­ნი­ლი იყ­ვნენ მო­სა­ლოდ­ნე­ლი კან­დი­და­ტე­ბი, რო­გო­რი­ცაა ჰონგ კონგი,(40) სინ­გა­პუ­რი, ახალი ზე­ლან­დია, ირ­ლან­დია და ფი­ნე­თი (პლუს ს­პარ­სე­თის ყურის მცირე სა­ხელ­მწი­ფო­ე­ბი, სადაც ნავ­თო­ბის შე­მო­სავ­ლე­ბი თით­ქმის არ ი­ბეგ­რე­ბა). ხოლო ყ­ვე­ლა­ზე ცუდი მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბის მქონე კან­დი­და­ტე­ბიც მო­სა­ლოდ­ნე­ლი იყო, მათ შორის ვე­ნე­სუ­ე­ლა, სო­მა­ლი, ბო­ლი­ვია, ჩადი და ცენ­ტრა­ლუ­რი აფ­რი­კის რეს­პუბ­ლი­კა. პოს­ტკო­მუ­ნის­ტურ ქვეყ­ნებს შორის ყ­ვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბი სა­გა­და­სა­ხა­დო ტვირ­თის მქონე სის­ტე­მე­ბი გვხვდე­ბა ეს­ტო­ნეთ­ში (მე-12 ად­გი­ლი), სა­ქარ­თვე­ლო­ში (14-ე), ლატ­ვი­ა­სა (16-ე) და ლი­ე­ტუ­ვა­ში(18-ე). გარ­და­მა­ვა­ლი ე­კო­ნო­მი­კის მქონე სა­შუ­ა­ლო ქვე­ყა­ნა 67-ე ად­გილს ი­კა­ვებს, და­ახ­ლო­ე­ბით სა­ბერ­ძნე­თის დო­ნე­ზე, რაც ნამ­დვი­ლად არ არის მი­სა­ბა­ძი მო­დე­ლი. თუ პოს­ტკო­მუ­ნის­ტუ­რი ქვეყ­ნე­ბი შეძ­ლე­ბენ სა­გა­და­სა­ხა­დო ტვირ­თის შემ­ცი­რე­ბას ბალ­ტი­ის­პი­რე­თის ლი­დე­რე­ბის და სა­ქარ­თვე­ლოს დო­ნე­ზე, ზრდის ტემ­პე­ბი აშ­კა­რად გა­იზ­რდე­ბა.

ელემენტი 2.7: თავისუფალი ვაჭრობა

ადამიანები უფრო მაღალ შემოსავლებს აღწევენ, როდესაც თავისუფლად შეუძლიათ ვაჭრობა სხვა ქვეყნებთან.

თავისუფალი ვაჭრობა უბრალოდ გულისხმობს ადამიანების შესაძლებლობას იყიდონ და გაყიდონ საკუთარი სურვილისამებრ. დამცავ ტარიფებს ისეთივე ძალად იყენებენ, როგორც ესკადრონების ბლოკადას და მათი მიზანი ერთია - ვაჭრობის აღკვეთა. ამ ორს შორის განსხვავება იმაშია, რომ ესკადრონების ბლოკადა არის საშუალება, რომლითაც ქვეყნები ცდილობენ მტრების ვაჭრობას ხელი შეუშალონ; დამცავი ტარიფებით კი ქვეყნები ცდილობენ საკუთარი ხალხის მიერ ვაჭრობას შეუშალონ ხელი.(41)
ჰენრი ჯორჯი, მეცხრამეტე საუკუნის პოლიტიკური ეკონომისტი
საერთაშორისო ვაჭრობის პრინციპები ძირითადად იგივეა, რაც ნებისმიერ ნებაყოფლობით გაცვლას უდევს საფუძვლად. როგორც შიდა ვაჭრობის შემთხვევაში, საერთაშორისო ვაჭრობაც აძლევს საშუალებას თითოეულ სავაჭრო პარტნიორს აწარმოოს და მოიხმაროს მეტი საქონელი და მომსახურება, ვიდრე ეს სხვაგვარად იქნებოდა შესაძლებელი. არსებობს სამი მიზეზი, თუ რატომ არის ეს ასე.
პირველ რიგში, თითოეულ ქვეყანაში ხალხი სარგებელს ნახავს, თუ შეეძლება ვაჭრობის საშუალებით ადგილობრივად წარმოების ფასზე უფრო იაფად შეიძინოს პროდუქტი ან მომსახურება. რესურსების განაწილება ქვეყნებს შორის მნიშვნელოვნად განსხვავდება. საქონელი, რომლის წარმოებაც ძვირია ერთ ქვეყანაში, შეიძლება ეკონომიური იყოს მეორე ქვეყანაში. მაგალითად, თბილი, ტენიანი კლიმატის მქონე ქვეყნები, როგორიცაა ბრაზილია და კოლუმბია, უპირატესობას პოულობენ ყავის წარმოებაში სპეციალიზაციით. ზომიერ კონტინენტურ კლიმატურ პირობებში, როგორიცაა მოლდოვა და საქართველო, ჩვენ ვხედავთ სპეციალიზაციას ღვინის დაყენებასა და ხილის ბაღებში, ხოლო ციმბირი მოცვის ექსპორტს ეწევა. კანადასა და ავსტრალიაში, სადაც მიწა უხვია, ხოლო მოსახლეობა მეჩხერი, ხალხი სპეციალიზებულია ისეთი პროდუქტების წარმოებაზე, რომლებიც მიწის დიდ ფართობებს მოითხოვს, როგორიცაა ხორბალი, მარცვლეული და საქონლის ხორცი. იაპონია, სადაც მიწა მწირია, ხოლო სამუშაო ძალა მაღალკვალიფიციური, სპეციალიზირდება ისეთი საგნების წარმოებაზე, როგორიცაა კამერები, ავტომობილები და ელექტრონული პროდუქტები. ვაჭრობა საშუალებას აძლევს თითოეულ სავაჭრო პარტნიორს გამოიყენოს თავისი რესურსი, რათა აწარმოოს და გაყიდოს ის, რაც კარგად გამოსდის, ნაცვლად ისეთი რამის წარმოებისა რაც ძვირი უჯდება. სპეციალიზაციისა და ვაჭრობის შედეგად, მთლიანი გამოშვება იზრდება და თითოეულ ქვეყანაში ადამიანებს შეუძლიათ მიაღწიონ ცხოვრების უფრო მაღალ სტანდარტს, ვიდრე ეს სხვაგვარად შესაძლებელი იქნებოდა.
მეორე, საერთაშორისო ვაჭრობა საშუალებას აძლევს ადგილობრივ მწარმოებლებს და მომხმარებლებს ისარგებლონ მასშტაბის ეკონომიით, რომელიც დამახასიათებელია მრავალი მსხვილი მასშტაბის ოპერაციისთვის. ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მცირე ქვეყნებისათვის. საერთაშორისო ვაჭრობით, ადგილობრივ მწარმოებლებს უფრო დიდი რაოდენობის წარმოება და შესაბამისად, ერთეულზე დაბალი დანახარჯების მიღწევა შეუძლიათ, ვიდრე ეს შესაძლებელი იქნებოდა, მხოლოდ შიდა ბაზრისთვის რომ აწარმოებდნენ. მაგალითად, ვაჭრობა ტექსტილის მწარმოებლებს ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა კოსტა რიკა, გვატემალა, ტაილანდი და ვიეტნამი საშუალებას აძლევს ისარგებლონ ფართომასშტაბიანი წარმოების უპირატესობებით. მათ რომ საზღვარგარეთ გაყიდვა არ შეეძლოთ, ერთეულზე დანახარჯები გაცილებით მეტი იქნებოდა, რადგან შიდა ტექსტილის ბაზრები ძალიან მცირეა ამ ინდუსტრიის მსხვილი, დაბალდანახარჯიანი ფირმების მხარდასაჭერად. ხოლო საერთაშორისო ვაჭრობით, ამ ქვეყნების ტექსტილის ფირმებს შეუძლიათ დიდი რაოდენობით აწარმოონ და გაყიდონ და ეფექტური კონკურენცია გასწიონ მსოფლიო ბაზარზე.
საერთაშორისო ვაჭრობა ასევე საშუალებას აძლევს ადგილობრივ მომხმარებლებს ისარგებლონ საზღვარგარეთის მსხვილი მწარმოებლებისგან შეძენით. მაგალითად, თვითმფრინავების საპროექტო და საინჟინრო უზარმაზარი ხარჯების გათვალისწინებით, არც ერთ ქვეყანას არ აქვს საკმარისად დიდი საშინაო ბაზარი, რომელიც თუნდაც ერთი თვითმფრინავის მწარმოებელს საშუალებას მისცემს სრულყოფილად მოახდინოს ფართომასშტაბიანი წარმოების ეკონომია. საერთაშორისო ვაჭრობით, „Boeing“-სა და „Airbus“-ს ბევრი თვითმფრინავის გაყიდვა შეუძლიათ უფრო დაბალი დანახარჯით. შედეგად, ყველა ქვეყანაში მომხმარებელს შეუძლია ფრენა მსხვილი მწარმოებლებისგან ეკონომიურ ფასად შეძენილი თვითმფრინავებით.
მესამე, საერთაშორისო ვაჭრობა ხელს უწყობს კონკურენციას ადგილობრივ ბაზრებზე და მომხმარებელს საშუალებას აძლევს შეიძინოს უფრო მრავალფეროვანი საქონელი დაბალ ფასებში. უცხოეთიდან კონკურენცია ადგილობრივ მწარმოებლებს მოდუნების საშუალებას არ აძლევს. ეს აიძულებს მათ გააუმჯობესონ პროდუქციის ხარისხი და შეამცირონ ხარჯები. ამავდროულად, უცხოეთიდან ხელმისაწვდომი საქონლის მრავალფეროვნება მომხმარებელს ბევრად უფრო ფართო არჩევანს აძლევს, ვიდრე ეს შესაძლებელი იქნებოდა საერთაშორისო ვაჭრობის გარეშე.
მთავრობები ხშირად აწესებენ რეგულაციებს, რომლებიც საერთაშორისო ვაჭრობას აფერხებს. ეს შეიძლება იყოს ტარიფები (გადასახადები იმპორტირებულ საქონელზე), კვოტები (იმპორტირებული საქონლის ოდენობის შეზღუდვა), გაცვლითი კურსის კონტროლი (ადგილობრივი ვალუტის ღირებულების ხელოვნური შემცირება იმპორტის შესაფერხებლად და ექსპორტის წასახალისებლად), ან ბიუროკრატიული რეგულაციები იმპორტიორების ან ექსპორტიორების მიმართ. ყველა ასეთი სავაჭრო შეზღუდვა ზრდის ტრანზაქციის ხარჯებს და ამცირებს გაცვლიდან მიღებულ მოგებას. როგორც ჰენრი ჯორჯმა აღნიშნა ამ ელემენტის დასაწყისში მოყვანილ ციტატაში, სავაჭრო შეზღუდვები სამხედრო ბლოკადას ჰგავს, რომელსაც ქვეყანა საკუთარ ხალხზე აწესებს. როგორც მტრის მიერ დაწესებული ბლოკადა ზიანს აყენებს ერს, სავაჭრო შეზღუდვების სახით დაწესებული ბლოკადა იგივენაირად მოქმედებს.
უნდა ჩაითვალოს თუ არა ქვეყანა თავისუფალი ვაჭრობის მხარდამჭერად? თუ ადგილობრივ სავაჭრო ცენტრებსა და სუპერმარკეტებში ყველანაირი პროდუქტია, შეიძლება გონივრული ჩანდეს დაშვება, რომ ქვეყანა მხარს უჭერს თავისუფალ ვაჭრობას - მაგრამ ყოველთვის შეიძლება ეს არ იყოს სიმართლე. მაგალითად, საშუალო ტარიფი უკრაინაში ყველა სამრეწველო პროდუქტზე 10 პროცენტს აჭარბებს, ხოლო სოფლის მეურნეობის პროდუქტებზე 20 პროცენტამდეა. სხვა პროდუქციის იმპორტი კიდევ უფრო ფერხდება, შაქარი 50 პროცენტით იბეგრება, ხოლო მზესუმზირის ზეთი 30 პროცენტით. ბულგარეთში სატარიფო განაკვეთები იმპორტზე არაევროკავშირის ქვეყნებისთვის 5-დან 45 პროცენტამდე მერყეობს. შეერთებული შტატები კვოტებს რძის პროდუქტებზე, შაქარზე, ეთანოლზე, ბამბაზე, საქონლის ხორცზე, კონსერვირებულ თინუსზე და თამბაქოზე აწესებს. იმპორტი, რომელიც კვოტას აჭარბებს იმდენად მაღალ ტარიფებს ექვემდებარება, რომ ეს აკრძალვას უტოლდება.
ტარიფების გარდა, ქვეყნებმა შეიძლება დააწესონ კვოტები (იმპორტირებულ საქონელზე რაოდენობრივი შეზღუდვები) ან საერთოდ აკრძალონ პროდუქტები სხვა ქვეყნებიდან ან კონკრეტულად რომელიმე ქვეყნიდან. ტარიფები, კვოტები და აკრძალვები შეიძლება სავაჭრო პოლიტიკისგან განსხვავებული მიზნებით იყოს გამოყენებული. მაგალითად, რუსეთმა თითქმის ყველა სოფლის მეურნეობის იმპორტი აკრძალა ევროკავშირიდან, შეერთებული შტატებიდან, კანადიდან, ავსტრალიიდან და ნორვეგიიდან უკრაინასთან კონფლიქტის დაწყების შემდეგ პოლიტიკური დავების საპასუხოდ. 2018 და 2019 წლებში შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა ტრამპმა გამოიყენა სატარიფო პოლიტიკა ჩინეთთან დავის დროს.
არაეკონომისტები ხშირად ამტკიცებენ, რომ იმპორტის შეზღუდვებმა შეიძლება სამუშაო ადგილები შექმნას. როგორც 1-ლი ნაწილის მე-9 ელემენტში განვიხილეთ, მნიშვნელოვანია წარმოების ღირებულება და არა სამუშაო ადგილები. სამუშაო ადგილები, რომ მაღალი შემოსავლის მიღების გზა იყოს, ჩვენ მარტივად შევძლებდით იმდენი სამუშაო ადგილის შექმნას, რამდენსაც მოვისურვებდით. ყველა შევძლებდით ერთ დღეს ორმოს გათხრაზე, მეორე დღეს კი მათ ამოვსებაზე გვემუშავა. ყველა დასაქმებული, მაგრამ ასევე უკიდურესად ღარიბიც ვიქნებოდით, რადგან ამგვარი სამუშაოების შედეგად არ გაჩნდებოდა საქონელი და მომსახურება, რომელსაც ხალხი აფასებს.
იმპორტის შეზღუდვებმა შესაძლოა დასაქმების გაფართოება გამოიწვიოს, რადგან შეზღუდვებით დაცული ინდუსტრიები შეიძლება გაიზარდოს ან მინიმუმ სტაბილურობა შეინარჩუნონ. თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ შეზღუდვები მთლიან დასაქმებას გააფართოვებს. გაიხსენეთ პირველი ნაწილის მე-12 ელემენტში განხილული მეორადი ეფექტები. როდესაც ქვეყანა ტარიფებს, კვოტებსა და სხვა ბარიერებს აღმართავს, რომლებიც ზღუდავს უცხოელების მიერ ამ ქვეყანაში გაყიდვის შესაძლებლობას, ეს ამავდროულად ამცირებს უცხოელების შესაძლებლობას თავად შეიძინონ საქონელი და მომსახურებები. ქვეყანაში იმპორტი ერთდროულად სხვა ქვეყნების ხალხებს მსყიდველობით უნარს აძლევს, რაც აუცილებელია იმპორტიორი ქვეყნის მიერ ექსპორტირებული საქონლისა და მომსახურებების შესაძენად ან ინვესტიციების განსახორციელებლად. ამრიგად, იმპორტის შეზღუდვები არაპირდაპირი გზით ექსპორტსაც ამცირებს. საექსპორტო ინდუსტრიებში გამოშვება და დასაქმება შემცირდება, რაც დაცულ ინდუსტრიაში ნებისმიერ „გადარჩენილ“ სამუშაო ადგილს დააკომპენსირებს.(42)
სავაჭრო შეზღუდვები არც ქმნის და არც ანადგურებს სამუშაო ადგილებს;(43) შეზღუდვები ხელოვნურად მიმართავს მუშახელს და სხვა რესურსებს ისეთი წარმოებისკენ, რომლებიც სხვა ქვეყნებთან შედარებით უფრო მაღალი დანახარჯებით იწარმოება. გამოშვება და დასაქმება იკლებს იმ დარგებში, სადაც ქვეყნის რესურსები ყველაზე მეტად პროდუქტიულია - სფეროები, სადაც მის ფირმებს წარმატებული კონკურენციის გაწევა შეეძლებოდათ მსოფლიო ბაზარზე რომ არა შეზღუდვების გავლენა. ამრიგად, შრომა და სხვა რესურსები მაღალი პროდუქტიულობის მქონე სფეროებიდან გადადის იმ დარგებში, სადაც ეს დაბალია. ამგვარი პოლიტიკა ამცირებს ქვეყნის გამოშვებასა და შემოსავლების დონეს.
ბევრს სჯერა, რომ მაღალშემოსავლიანი ქვეყნების მუშებს არ შეუძლიათ კონკურენცია გაუწიონ უცხოელებს, რომლებიც ზოგჯერ დღეში 2 ან 3 დოლარს გამოიმუშავებენ. ეს მოსაზრება არასწორია და მომდინარეობს მაღალი ხელფასის წყაროსა და შედარებითი უპირატესობის კანონის მცდარი გაგებიდან. მაღალშემოსავლიან ქვეყნებში მუშახელი კარგი განათლებით, მაღალი დონის უნარებით გამოირჩევიან და დიდი რაოდენობით კაპიტალურ აღჭურვილობასთან მუშაობენ. ეს ფაქტორები განაპირობებს მათ მაღალ პროდუქტიულობას, რაც მათი მაღალი ანაზღაურების წყაროა. დაბალანაზღაურებად ქვეყნებში, როგორიცაა ბურუნდი და ეთიოპია, ხელფასებიც დაბალია სწორედ დაბალი პროდუქტიულობის გამო. იმ ფაქტმა, რომ უკრაინელების საშუალო შემოსავალი ოცდახუთჯერ აღემატება ბურუნდიელებისას, ხელი არ უნდა შეუშალოს უკრაინელებს მიირთვან ფინჯანი ბურუნდიული ყავა.
თითოეულ ქვეყანას ყოველთვის ექნება ისეთი რამ, რასაც ის სხვაზე უკეთესად აკეთებს. როგორც მაღალი ასევე დაბალი ანაზღაურების მქონე ქვეყნები სარგებელს ნახავენ, თუ შეეძლებათ ყურადღება გაამახვილონ საკუთარი რესურსების ისეთ პროდუქტიულ საქმიანობაზე მიმართვაზე, რაც შედარებით უკეთ გამოსდით. თუ მაღალანაზღაურებად ქვეყანას შეუძლია უცხოელი მწარმოებლებისგან პროდუქტის უფრო დაბალ ფასად იმპორტი, ადგილობრივ წარმოებასთან შედარებით მაშინ ამ პროდუქტის შემოტანას აზრი აქვს. ნაკლები რესურსი იქნება გადანაწილებული იმ წარმოებაზე, რომელთა მოწოდება ადგილობრივად მხოლოდ მაღალი დანახარჯებითაა შესაძლებელი და მეტი იმ საქონლისა და მომსახურების წარმოებაზე, რომლის მიწოდება ადგილობრივ მწარმოებლებს დაბალი დანახარჯებით შეუძლიათ.(44) ვაჭრობა საშუალებას მისცემს მუშახელს, როგორც მაღალ, ასევე დაბალანაზღაურებად ქვეყნებში უფრო მეტი გამოშვება აწარმოონ, ვიდრე სხვა შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი. თავის მხრივ, პროდუქტიულობის უფრო მაღალი დონე ორივეს შემთხვევაში მაღალ ხელფასს გამოიწვევს.
რა მოხდება უცხოელ მწარმოებლებს მომხმარებლისთვის ისეთი იაფი პროდუქტის მიწოდება(45) რომ შეეძლოთ, რასაც ადგილობრივი მწარმოებლები კონკურენციას ვერ გაუწევდნენ? გონივრული საქციელი იქნებოდა ეკონომიური საქონლის მიღება და შიდა რესურსების სხვა წარმოებაზე მიმართვა. გახსოვდეთ, რომ ჩვენი ცხოვრების დონეს განსაზღვრავს საქონლისა და მომსახურების ხელმისაწვდომობა და არა სამუშაო ადგილები. ფრანგმა ეკონომისტმა ფრედერიკ ბასტიატმა დრამატულად გაუსვა ხაზი ამ საკითხს 1845 წლის სატირში: „მესანთლეთა პეტიცია“. პეტიცია, ვითომდა საფრანგეთის დეპუტატთა პალატის სახელზე იყო დაწერილი სანთლების, ფარნების და სხვა პროდუქტების ფრანგი მწარმოებლების მიერ, რომლებიც შიდა განათების მიმწოდებლები იყვნენ. პეტიციის ავტორები ჩიოდნენ, რომ სინათლის ადგილობრივი მწარმოებლები „გადამთიელი მეტოქისგან გაუსაძლისი კონკურენციის წნეხის ქვეშ იყვნენ, რომელიც მათთან შედარებით სინათლის წარმოებისას იმდენად უფრო მომგებიან მდგომარეობაში იყო, რომ მათი ეროვნული ბაზარი სრულად გაანათა, თანაც გასაოცრად დაბალ ფასად. სადაც კი იგი თავს იჩენდა, მათი ვაჭრობა სრულად ჩერდებოდა – მომხმარებლები მისკენ ისწრაფვოდნენ და ფრანგული წარმოება, რომელსაც უთვალავი სიკეთე მოჰქონდა სრულად დაკნინებული იყო.“
რა თქმა უნდა, ეს კონკურენტი მზე იყო და მომჩივანები ითხოვდნენ დეპუტატებს მიეღოთ კანონი, რომელიც ფანჯრების, ჟალუზების და სხვა ღიობების დახურვას დაავალდებულებდა ყველას, რათა მზის შუქს არ შეეღწია შენობებში. პეტიცია გრძელდება განათების ინდუსტრიის იმ პროფესიების ჩამონათვალით, სადაც დასაქმების დიდი ზრდა მოხდება, თუ აიკრძალება მზის შიდა განათებისთვის გამოყენება. ბასტიატის აზრი ამ სატირაში ნათელია: რამდენადაც სულელური არ უნდა იყოს პეტიციაში შემოთავაზებული საკანონმდებლო ცვლილება, არა ნაკლები სისულელეა კანონმდებლობა, რომელიც ამცირებს დაბალფასიანი საქონლისა და მომსახურების ხელმისაწვდომობას, ადგილობრივი მწარმოებლების „გადარჩენის“ და დასაქმების ხელშესაწყობად.
ბოლო რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში ტრანსპორტირების ხარჯები დაეცა და სავაჭრო ბარიერები შემცირდა. სავაჭრო ბარიერების შემცირება ყველაზე მეტად გამოხატულია დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში. 1980 წელს ღარიბი, ნაკლებად განვითარებული ქვეყნებისათვის ჩვეულებრივი მოვლენა იყო 20% ან მეტი სატარიფო განაკვეთის დაწესება. ბევრი ასევე აწესებდა გაცვლითი კურსის კონტროლს, რაც მოქალაქეებისთვის ართულებდა იმპორტის შესაძენად საჭირო უცხოურ ვალუტაზე წვდომას. დღეს სიტუაცია მკვეთრად განსხვავებულია. გასული საუკუნის 80-იანი წლებიდან დაწყებული, მრავალმა ნაკლებად განვითარებულმა ქვეყანამ, მათ შორის ჩინეთმა და ინდოეთმა, შეამცირა ტარიფები, შეამსუბუქა გაცვლითი კურსის კონტროლი და მოხსნა სხვა სავაჭრო ბარიერები. შედეგად, საერთაშორისო ვაჭრობა სწრაფად გაიზარდა.
საერთაშორისო ვაჭრობის ზრდამ შესაძლებლობა მისცა მსოფლიოს მიეღწია უფრო დიდი გამოშვებისა და მოხმარების უფრო მაღალი დონისთვის, ვიდრე სხვა შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი. ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავალი სწრაფად გაიზარდა ბევრ ნაკლებად განვითარებულ ქვეყანაში, განსაკუთრებით აზიის მრავალრიცხოვან ქვეყნებში. განსაკუთრებით ღარიბებმა ისარგებლეს თავისუფალი ვაჭრობით. მსოფლიოში უკიდურეს სიღარიბეში მყოფი ადამიანების რიცხვი 1980-დან 2015 წლამდე 1,1 მილიარდზე მეტით შემცირდა, ანუ მსოფლიოს მოსახლეობის 40%-დან 10%-ზე ნაკლებზე ჩამოვიდა. დღეს განვითარებადი ქვეყნებიდან დანარჩენ მსოფლიოში ექსპორტირებული პროდუქციის დაახლოებით ორი მესამედი ნულოვან ტარიფებს ექვემდებარება.
გარდა ამისა, საერთაშორისო ვაჭრობის ზრდამ შეამცირა შემოსავლის სხვაობა მდიდარ და ღარიბ ქვეყნებს შორის. ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ნაკლებად განვითარებული ქვეყნები უფრო სწრაფ ზრდას აჩვენებენ, ვიდრე მაღალშემოსავლიანი განვითარებული ქვეყნები. უფრო მეტიც, შემოსავლის ზრდა განსაკუთრებით სწრაფია ჩინეთსა და ინდოეთში, სადაც მსოფლიოს მოსახლეობის თითქმის მესამედი ცხოვრობს. შედეგად, შემოსავლის განაწილება მსოფლიოში უფრო და უფრო თანაბარი ხდება, განსაკუთრებით 2000 წლიდან.(46)
ამასთან, ვაჭრობის გაფართოების გავლენა შემოსავლის განაწილებაზე ხშირად განსხვავებულია მაღალშემოსავლიან ქვეყნებში, როგორიცაა აშშ, კანადა, იაპონია და დასავლეთ ევროპის ქვეყნები. როგორც მოსალოდნელია მაღალშემოსავლიანი ქვეყნები აექსპორტებენ საქონელს, რომელიც უფრო მაღალკვალიფიციურ, კარგად განათლებულ სამუშაო ძალას მოითხოვს, ხოლო არათანაზომიერად დიდი რაოდენობით შემოაქვთ დაბალკვალიფიციური შრომით წარმოებული საქონელი. ამრიგად, ვაჭრობამ შეიძლება გაზარდოს მოთხოვნა მაღალკვალიფიციურ სამუშაო ძალაზე დაბალკვალიფიციურთან შედარებით. რამდენადაც ეს ასეა, მაღალკვალიფიციური მუშახელის შემოსავალი დაბალი კვალიფიკაციის მქონე მუშახელთან შედარებით გაიზრდება, რაც შიდა შემოსავლის უთანასწორო განაწილებას გაზრდის. ბოლო ათწლეულების განმავლობაში შემოსავლების უთანასწორობა თითქმის ყველა მაღალშემოსავლიან ქვეყანაში გაიზარდა და საერთაშორისო ვაჭრობის ზრდა შესაძლოა ამის ხელშემწყობი ფაქტორი იყოს.
ამჟამად, როგორც ჩანს, საერთაშორისო ვაჭრობისადმი მტრული განწყობა იზრდება რამდენიმე მაღალშემოსავლიან ქვეყანაში. წამყვანმა პოლიტიკურმა მოღვაწეებმა სხვადასხვა სახის სავაჭრო ბარიერებისკენ მოუწოდეს, განსაკუთრებით ღარიბი ქვეყნებიდან იმპორტთან მიმართებით შეზღუდვების მხრივ. შემოსავლების გაზრდილი უთანასწორობა და დაბალი კვალიფიკაციის და განათლების მქონე მუშაკების შემოსავლების ნელი ზრდა ხელს უწყობს ამ მტრულ განწყობას. მაგრამ აქ არის კიდევ ერთი გადამწყვეტი მნიშვნელოვანი ფაქტორი: კარგად ორგანიზებული ინტერესების პოლიტიკური ძალა. სავაჭრო შეზღუდვები კონკრეტულ მწარმოებლებსა და მათი რესურსების მომწოდებლებს ასარგებლებს, მათ შორის ზოგიერთ მუშაკს, სხვა დარგების მომხმარებლებისა და მომწოდებლების ხარჯზე. როგორც წესი, ის დარგები, რომლებიც მთავრობას უცხოელი მეტოქეებისგან დაცვისკენ მოუწოდებენ, კარგად არიან ორგანიზებულნი და მათი შემოსავლები კონცენტრირებული და ძალზე თვალსაჩინოა, ხოლო მომხმარებლები, მუშაკები და სხვა რესურსების მომწოდებლები, ძირითადად, ცუდად ორგანიზებულნი არიან და მათი სარგებელი საერთაშორისო ვაჭრობიდან საკმაოდ გაფანტულია. მოსალოდნელია, რომ ორგანიზებულ ინტერესებს უფრო მეტი პოლიტიკური გავლენა ექნებათ (შემოწირულობებისა და პოლიტიკური მხარდაჭერის სხვა ფორმების სახით), რაც პოლიტიკოსებს ძლიერ სტიმულს მისცემს, დააკმაყოფილონ მათი მოსაზრებები.
გარდა ამისა, ადვილია იმ ზიანის დანახვა, რომელიც ადგებათ ფოლადის წარმოებაში მომუშავე მუშებს, რომლებიც კარგავენ სამსახურს ფოლადის საზღვარგარეთ უფრო იაფად წარმოების და თავისუფალი იმპორტირების გამო. ამის საპირისპიროდ, ბევრად ნაკლებად თვალსაჩინოა თავისუფალი ვაჭრობით მიღებული სარგებელი. სავაჭრო შეზღუდვების შემთხვევაში, ჯანსაღი ეკონომიკური აზროვნება ხშირად ეწინააღმდეგება გამარჯვებულ პოლიტიკურ სტრატეგიას.
ისტორია აჩვენებს, რომ ვაჭრობის მიმართ მზარდი მტრული დამოკიდებულება პოტენციურად საშიშია. 1920-იანი წლების ბოლოს ეკონომიკის შენელებასთან ერთად, ვაჭრობის მიმართ მსგავსი მტრული დამოკიდებულება ჩამოყალიბდა. ამან შეერთებულ შტატებში 1930 წელს სმუთ-ჰაულის ტარიფის კანონპროექტის მიღება გამოიწვია. ამ კანონმდებლობით ტარიფები 50 პროცენტზე მეტად გაიზარდა დაახლოებით 3 200 იმპორტირებულ პროდუქტზე. პრეზიდენტი ჰერბერტ ჰუვერი, სენატორი რიდ სმუტი, კონგრესმენი უილის ჰოული და კანონპროექტის სხვა მომხრეები ფიქრობდნენ, რომ მაღალი ტარიფები ხელს შეუწყობდა ეკონომიკის სტიმულირებას და სამუშაო ადგილების შენაჩუნებას. როგორც ჰოულიმ თქვა, „მე მინდა დავინახო ამერიკელი მუშაკები, რომლებიც მუშაობენ ამერიკული საქონლის წარმოებაზე ამერიკული მოხმარებისთვის.“(47)
მიუხედავად იმისა, რომ რიტორიკა შესანიშნავად ჟღერდა, შედეგები მკვეთრად განსხვავებული იყო. ტარიფის ზრდამ უცხოელები გააღიზიანა და სამოცმა ქვეყანამ საპასუხოდ უფრო მაღალი ტარიფები დააწესა ამერიკულ პროდუქტებზე. შეერთებულ შტატებში საერთაშორისო ვაჭრობა და ასევე გამოშვება დაეცა. 1932 წლისთვის აშშ-ის ვაჭრობის მოცულობა კანონპროექტამდე არსებულის ნახევრამდე შემცირდა. სავაჭრო მოგება დაიკარგა, ფედერალური მთავრობის სატარიფო შემოსავლები ფაქტობრივად დაეცა, წარმოება და დასაქმება შემცირდა, ხოლო უმუშევრობის დონე გაიზარდა. სმუთ-ჰაულის კანონპროექტის მიღებისას უმუშევრობა 7,8 პროცენტს შეადგენდა, ხოლო მხოლოდ ორი წლის შემდეგ იგი 23,6 პროცენტამდე გაიზარდა. სააქციო ბაზარი, რომელმაც 1929 წლის ოქტომბრის დანაკარგები თითქმის დაიბრუნა სმუთ-ჰოულის მიღებამდე, მისი მიღებიდან რამდენიმე თვეში ჩავარდა.
ათასზე მეტმა ეკონომისტმა მოაწერა ხელი პრეზიდენტ ჰუვერის სახელზე ღია წერილს, რომლითაც ისინი სმუთ-ჰაულის მავნე ზემოქმედების შესახებ აფრთხილებდნენ და თხოვდნენ, არ მოეწერა ხელი კანონმდებლობისთვის. მან უარყო მათი თხოვნა, მაგრამ ისტორიამ მათი გაფრთხილებების სისწორე დაადასტურა. სხვა ფაქტორებმა, როგორიცაა ფულის მიწოდების მკვეთრი შემცირება და გადასახადების უზარმაზარი ზრდა, როგორც 1932, ასევე 1936 წლებში ასევე წვლილი შეიტანეს დიდ დეპრესიაში. მაგრამ სმუთ-ჰოულის სავაჭრო კანონპროექტი ასევე იყო იმ ეპოქის ტრაგიკული მოვლენების ძირითადი მიზეზი.
განმეორდება ისტორია? იმედია არა, მაგრამ 1930-იანი წლების გამოცდილება მიუთითებს, რომ არაინფორმირებულმა პოლიტიკურმა რიტორიკამ და ვაჭრობისადმი მტრობამ შეიძლება კატასტროფული შედეგები გამოიწვიოს.
თუ ომის შემდგომ პერიოდში საერთაშორისო ვაჭრობის გავლენას შევხედავთ აშკარაა, რომ დასავლეთ ევროპის ღიაობამ გავლენა მოახდინა ორივე მსოფლიო ომის შემდეგ ეკონომიკის აღდგენის სიჩქარეზე და მოცულობაზე. კონტრასტი პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ დასავლეთ ევროპაში ეკონომიკური არასტაბილურობის ათწლეულსა და მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ ათწლეულში დამყარებულ ეკონომიკურ აღდგენას შორის საოცარია და მჭიდრო კავშირშია სავაჭრო პოლიტიკის განსხვავებებთან(48). პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ეკონომიკურ რესტრუქტურიზაციას არ გააჩნდა რაიმე ინსტიტუციური მექანიზმი, რომელიც ხელს შეუწყობდა სავაჭრო ბარიერების შემცირებას, რომლებიც ომის დროს წარმოიშვა და შემდეგ ფესვები გაიდგა. 1945 წელს გერმანიის დანებებიდან სულ რაღაც ორი წლის შემდეგ, ოცდასამმა ქვეყანამ დაამყარა გენერალური ხელშეკრულება ტარიფებისა და ვაჭრობის შესახებ (GATT), რომლითაც ტარიფების შემცირების შესახებ სავალდებულო შეთანხმებები შედგა. ომის დასრულებიდან სულ რაღაც ხუთი წლის შემდეგ, დასავლეთ ევროპის ყველა დიდმა ქვეყანამ მიიღო მონაწილეობა სამ ცალკე მოლაპარაკებაში, რომლითაც გაფართოვდა GATT-ის წევრობა და კიდევ უფრო შემცირდა იმპორტის ტარიფები. GATT-ის მთავარი მიღწევა იყო ტარიფების ფართო შემცირება ჟენევის მოლაპარაკებების პირველ რაუნდში 1947 წელს. ტარიფების სწრაფი შემცირება წარმოდგენილია მე-9 ილუსტრაციაში(49).
ილუსტრაცია 9: ტარიფის საშუალო დონე შერჩეულ ქვეყნებში (%)
19131925192719311952
ბელგია971117არ შეესაბამება
საფრანგეთი149233819
გერმანია1215244016
იტალია1716274824
ნიდერლანდები24არ შეესაბამებაარ შეესაბამებაარ შეესაბამება
გაერთიანებული სამეფოარ შეესაბამება4არ შეესაბამება1717
შეერთებული შტატები3226არ შეესაბამებაარ შეესაბამება16
შენიშვნა: ყველა წელი არ არის შედარებადი.
წყაროები: 1913 და 1925 წლების გამოთვლები აღებულია ერთა ლიგადან, ტარიფებისა და ვაჭრობის შესახებ გენერალური შეთანხმების (GATT) მონაცემების მიხედვით (1953), გვ. 62 და ასევე 1952 წლის ამავე შეთანხმების გაანგარიშებით. 1927 და 1931 წლების სატარიფო მონაცემებისთვის იხ. Liepmann (1938), გვ. 415; გაერთიანებული სამეფოს 1932 წლის მონაცემებისთვის იხ. Kitson and Solomou (1990), გვ. 65-6.
ილუსტრაციები 10 და 11(50) გვიჩვენებს ორი ომის შემდეგ ექსპორტის მოცულობისა და რეალური შემოსავლის ზრდას დასავლეთ ევროპის ხუთი ძირითადი ქვეყნისთვის - საფრანგეთის, გერმანიის, იტალიის, ნიდერლანდების და გაერთიანებული სამეფოსთვის.
ილუსტრაცია 10: ექსპორტის მოცულობა I და II მსოფლიო ომების შემდეგ (დასავლეთ ევროპის ხუთი ეკონომიკა)
ხაზების დიაგრამა უჩვენებს ექსპორტის მოცულობას დასავლეთ ევროპის ხუთ ქვეყანაში პირველი და მეორე მსოფლიო ომების შემდეგ. Y ღერძი 100-დან 900-მდეა დაყოფილი, სადაც 100 უდრის ექსპორტის მოცულობას 1918 და 1946 წლებში, რომელმაც იკლო 1913 წლის 380-დან და 1938 წლის 450-დან. მოცულობა გაიზარდა ორივე ომის დასრულების შემდეგ, მხოლოდ 400-მდე 1929 წელს, და მკვეთრად მოიმატა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ 850-ზე მეტით 1957 წელს.
ილუსტრაცია 11: რეალური გამოშვება პირველი და მეორე მსოფლიო ომების შემდეგ (დასავლეთ ევროპის ხუთ ქვეყანაში)
ხაზების დიაგრამა, რომელიც უჩვენებს დასავლეთ ევროპის ხუთი ქვეყნის წარმოების რეალურ მოცულობას პირველი და მეორე მსოფლიო ომების შემდეგ. ღერძის Y ათვლა 100-დან იწყება 1918 და 1946 წლებისთვის, რომელმაც იკლო 1913 წლის 112-დან და 1938 წლის 122-დან. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, წარმოების მოცულობა იკლებდა 1921 წლამდე, შემდეგ სტაბილურად იმატებდა 1929 წლისთვის 125-ზე ზევით. წარმოების მოცულობა სასწრაფოდ გაიზარდა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ თითქმის 200-მდე 1957 წლისთვის.
ევროპის რეგიონული და საერთაშორისო ვაჭრობის სამთავრობო შეზღუდვებისაგან გათავისუფლებამ საშუალება მისცა ეკონომიკას, ესარგებლა სპეციალიზაციით შედარებითი უპირატესობის შესაბამისად და ამით უფრო სწრაფად გაფართოებულიყო.

ნაწილი 2 დასკვნითი მოსაზრებები

ინსტიტუტებისა და პოლიტიკის მნიშვნელობა

ბოლო წლებ­ში არ­სე­ბი­თად ჭარ­ბობს სა­მეც­ნი­ე­რო კვლე­ვე­ბი, რომ­ლე­ბიც მხარს უჭერს მო­საზ­რე­ბას, რომ ეკონომიკური ინსტიტუტები და პო­ლი­ტი­კა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდი­სა და გან­ვი­თა­რე­ბის ძი­რი­თა­დი გან­მსა­ზღვრე­ლია. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ინ­სტი­ტუ­ტე­ბით ვ­გუ­ლის­ხმობთ სა­მარ­თლებ­რივ მო­თხოვ­ნებს, რე­გუ­ლა­ცი­ებს, ტრა­დი­ცი­ებ­სა და ჩ­ვე­უ­ლე­ბებს, რომ­ლე­ბიც ქმნი­ან ჩარ­ჩოს, რო­მელ­შიც მოქ­მე­დებს ე­კო­ნო­მი­კა. მათ შო­რი­საა კონ­სტი­ტუ­ცი­უ­რი მან­და­ტე­ბი, სა­მარ­თლებ­რი­ვი პ­რო­ცე­სე­ბი, წე­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც ა­რე­გუ­ლი­რებს გაც­ვლას და ფუ­ლა­დი შე­თან­ხმე­ბე­ბის სტრუქ­ტუ­რას. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პო­ლი­ტი­კა გა­ნი­სა­ზღვრე­ბა, რო­გორც უფრო კონ­კრე­ტუ­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი ქ­მე­დე­ბე­ბი, რო­მელ­თა შეც­ვლა ინ­სტი­ტუ­ცი­ებ­ზე უფრო ს­წრა­ფად შე­იძ­ლე­ბა.
სა­მეც­ნი­ე­რო სფერო, რო­მე­ლიც ე­კო­ნო­მი­კურ ზრდა­ზე, გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე და საქ­მი­ა­ნო­ბა­ზე ინ­სტი­ტუ­ტე­ბი­სა და პო­ლი­ტი­კის გავ­ლე­ნას ა­ა­ნა­ლი­ზებს, ც­ნო­ბი­ლია, რო­გორც ახალი ინ­სტი­ტუ­ცი­უ­რი ე­კო­ნო­მი­კა. ინ­სტი­ტუ­ტე­ბი და პო­ლი­ტი­კა, რომ­ლე­ბიც ხელს უ­წყო­ბენ პ­რო­დუქ­ტი­ულ ქ­მე­დე­ბებს და ხელს უშ­ლი­ან მ­ტა­ცებ­ლურ ქ­ცე­ვას, გა­ნი­ხი­ლე­ბა, რო­გორც ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდი­სა და კე­თილ­დღე­ო­ბის საკ­ვან­ძო ე­ლე­მენ­ტი. მ­რა­ვა­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი კვლე­ვით შეს­წავ­ლილ იქნა კო­მუ­ნიზ­მი­დან გა­დას­ვლის შე­დე­გად წარ­მოქ­მნი­ლი ინ­სტი­ტუ­ცი­ის ხა­რის­ხის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა და დად­გინ­და, რომ ქვეყ­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც უფრო ს­წრა­ფად მი­ი­წევ­დნენ წინ კარგი ინ­სტი­ტუ­ტე­ბის შექ­მნის გზაზე, ზო­გა­დად ბევ­რად უ­კე­თე­სი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი მდგო­მა­რე­ო­ბით გა­მო­ირ­ჩე­ოდ­ნენ.(51)
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ მიმ­დი­ნა­რე­ობს გარ­კვე­უ­ლი მსჯე­ლო­ბა იმ ინ­სტი­ტუ­ტე­ბის შე­სა­ხებ, რომ­ლე­ბიც ყ­ვე­ლა­ზე შე­სა­ფე­რი­სია ს­წრა­ფი ზრდის მი­საღ­წე­ვად, არ­სე­ბობს მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი შე­თან­ხმე­ბა, რომ სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბი, ღია ბაზ­რე­ბი, მო­ნე­ტა­რუ­ლი ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბა და მი­ნი­მა­ლუ­რი სა­ვაჭ­რო შე­ზღუდ­ვე­ბი ცენ­ტრა­ლუ­რი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბი­საა ინ­სტი­ტუ­ცი­ო­ნა­ლუ­რი გა­რე­მოს ჩა­მო­ყა­ლი­ბე­ბა­ში. ამ ნა­წილ­ში აღ­წე­რი­ლი პუნ­ქტე­ბი ა­სა­ხავს ახალ ინ­სტი­ტუ­ცი­ო­ნა­ლურ ე­კო­ნო­მი­კას.
რამ­დე­ნად მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ინ­სტი­ტუ­ცი­ე­ბი და პო­ლი­ტი­კა? ამ კი­თხვა­ზე პა­სუ­ხის გა­სა­ცე­მად, ჩვენ გვჭირ­დე­ბა სხვა­დას­ხვა ქვეყ­ნის ინ­სტი­ტუ­ტე­ბი­სა და პო­ლი­ტი­კის შე­და­რე­ბა. 1980-იანი წლე­ბის შუა პე­რი­ო­დი­დან, კა­ნა­და­ში, ვან­კუ­ვერ­ში მ­დე­ბა­რე ფ­რე­ი­ზე­რის ინ­სტი­ტუტ­მა, რიგ პარტნი­ო­რებ­თან ერთად, წარ­მო­ად­გი­ნა ქვეყ­ნებს შორის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის ინ­დექ­სი, სა­ხელ­წო­დე­ბით „მ­სოფ­ლი­ოს ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა (EFW)“. ამ­ჟა­მად ეს ინ­დექ­სი მ­სოფ­ლი­ო­ში ინ­სტი­ტუ­ტე­ბის ქ­სე­ლის მიერ ქვეყ­ნდე­ბა. იგი ზო­მავს, თუ რამ­დე­ნად შე­ე­სა­ბა­მე­ბა ქვეყ­ნის ინ­სტი­ტუ­ტე­ბი და პო­ლი­ტი­კა ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბას. იგი მო­ი­ცავს მ­თავ­რო­ბის ზომას, სა­მარ­თლებ­რივ სის­ტე­მა­სა და სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბებს, ჯან­საღ ფულს, ვაჭ­რო­ბის თა­ვი­სუფ­ლე­ბას და მა­რე­გუ­ლი­რე­ბელ გა­რე­მოს. ინ­დექ­სი ა­ერ­თი­ა­ნებს 42 ცალ­კე­ულ კომ­პო­ნენტს და შე­ფა­სე­ბას და­ახ­ლო­ე­ბით 160 ქვეყ­ნის­თვის უზ­რუნ­ველ­ყოფს, რო­მელ­თა­გან ზოგი მათ­გა­ნი ჯერ კიდევ 1980 წ­ლი­დან ით­ვლე­ბა, ხოლო სხვე­ბი და­ე­მა­ტა მო­ნა­ცე­მე­ბის ხელ­მი­საწ­ვდო­მო­ბას­თან ერთად.
მ­რა­ვა­ლი თ­ვალ­საზ­რი­სით, EFW ინ­დექ­სი ა­სა­ხავს ამ წიგ­ნის წინა გან­ყო­ფი­ლე­ბებ­ში აღ­წე­რილ ე­ლე­მენ­ტებს. EFW მა­ღა­ლი რე­ი­ტინ­გის მი­საღ­წე­ვად, ქვე­ყა­ნამ უნდა უზ­რუნ­ველ­ყოს კერძო სა­კუთ­რე­ბის დაცვა, კონ­ტრაქ­ტე­ბის მი­უ­კერ­ძო­ებ­ლად შეს­რუ­ლე­ბა და ს­ტა­ბი­ლუ­რი მო­ნე­ტა­რუ­ლი გა­რე­მო. მან ასევე უნდა შე­ი­ნარ­ჩუ­ნოს და­ბა­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბი, თავი შე­ი­კა­ვოს ბა­რი­ე­რე­ბის შექ­მნის­გან რო­გორც შიდა, ასევე სა­ერ­თა­შო­რი­სო ვაჭ­რო­ბა­ში და უფრო ს­რულ­ყო­ფი­ლად და­ეყ­რდნოს ბაზ­რებს, ვიდრე სა­ხელ­მწი­ფო ხარ­ჯებ­სა და რე­გუ­ლა­ცი­ებს სა­ქონ­ლი­სა და რე­სურ­სე­ბის გა­მო­ყო­ფის­თვის. თუ ეს ინ­სტი­ტუ­ცი­უ­რი და პო­ლი­ტი­კუ­რი ფაქ­ტო­რე­ბი ნამ­დვი­ლად მოქ­მე­დებს ე­კო­ნო­მი­კურ მაჩ­ვე­ნებ­ლებ­ზე, მუდ­მი­ვად მა­ღა­ლი EFW რე­ი­ტინ­გის მქონე ქვეყ­ნებ­მა ბევ­რად უ­კე­თე­სი შე­დე­გი უნდა აჩ­ვე­ნონ, ვიდრე მუდ­მი­ვად და­ბა­ლი შე­ფა­სე­ბის მქონე ქვეყ­ნებ­მა.
მე-12 ი­ლუსტრა­ცია წარ­მო­ად­გენს 2017 წელს ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე შე­მო­სავ­ლი­სა და მისი ბო­ლოდ­რო­ინ­დე­ლი ზრდის მო­ნა­ცე­მებს იმ ათი ქვეყ­ნის­თვის, რო­მელ­თაც 2016 წელს ყ­ვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი და და­ბა­ლი EFW რე­ი­ტინ­გი ჰ­ქონ­დათ. ყ­ვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი შე­ფა­სე­ბის მქონე ქვეყ­ნე­ბი გა­საკ­ვი­რი არ არის, სა­ქარ­თვე­ლო­სა და მავ­რი­კი­ის გარდა, სადაც ბოლო ხნის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი რე­ფორ­მე­ბის შე­დე­გი აშ­კა­რად იკ­ვე­თე­ბა. რე­ი­ტინ­გის ბო­ლო­ში არის ვე­ნე­სუ­ე­ლა. ჩა­ვე­სის/მა­დუ­როს მ­თავ­რო­ბის დროს, სამ­ხრეთ ა­მე­რი­კის ერთ დროს ყ­ვე­ლა­ზე წარ­მა­ტე­ბუ­ლი ქვე­ყა­ნა კო­მუ­ნის­ტუ­რი/სო­ცი­ა­ლის­ტუ­რი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი და­გეგ­მვის სა­ვა­ლა­ლო მარ­ცხის მა­გა­ლი­თი გახდა. იმ ქვეყ­ნებ­ში, სადაც ყ­ვე­ლა­ზე მეტი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბაა, სა­შუ­ა­ლო შე­მო­სა­ვა­ლი 2017 წელს ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე 56 749 აშშ დო­ლარს შე­ად­გენ­და, რაც თით­ქმის შ­ვიდ­ჯერ ა­ღე­მა­ტე­ბა ნაკ­ლე­ბად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბის სა­შუ­ა­ლო მაჩ­ვე­ნე­ბელს.
ასევე მე-12 ი­ლუსტრა­ცი­ა­ში შეგ­ვიძ­ლია და­ვი­ნა­ხოთ, რომ ე­კო­ნო­მი­კუ­რად თა­ვი­სუ­ფალ ქვეყ­ნებს ზრდის პო­ზი­ტი­უ­რი ტემ­პე­ბი აქვთ. ყ­ვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბი ზრდის მაჩ­ვე­ნებ­ლებ­ში მ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბას ავ­ლე­ნენ. ზოგი, ს­ტა­ბი­ლუ­რო­ბის პე­რი­ოდ­ში და­ბა­ლი ზრდის ტემ­პე­ბით ი­წყე­ბენ და ძ­ლი­ე­რად იზ­რდე­ბი­ან, ხოლო სხვე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი გან­სა­კუთ­რე­ბით ცუდი პო­ლი­ტი­კის პი­რო­ბებ­ში დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში იკ­ლებს. ზედა ჯ­გუ­ფის სა­შუ­ა­ლო წ­ლი­უ­რი ზრდის ტემპი იყო 3,7 პ­რო­ცენ­ტი ქვედა ჯ­გუ­ფის -0,4 პ­რო­ცენ­ტულ მაჩ­ვე­ნე­ბელ­თან შე­და­რე­ბით.
ი­ლუსტრა­ცია 12: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა, შე­მო­სა­ვა­ლი და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდა
ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბისქვე­ყა­ნა2017 წლის მშპ ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე2013-2017 წ­ლი­უ­რი ზრდის ტემპი
ტოპ ა­თე­უ­ლი, 2016 წ.
1ჰონგ-კონგი$61,5402.8%
2სინ­გა­პუ­რი$93,9053.5%
3ახალი ზე­ლან­დია$40,9173.3%
4შ­ვე­ი­ცა­რია$65,0061.8%
5ირ­ლან­დია$76,3059.4%
6შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი$59,5322.2%
7სა­ქარ­თვე­ლო$10,6893.7%
8მავ­რი­კი$22,2793.7%
9გა­ერ­თი­ა­ნე­ბუ­ლი სა­მე­ფო$43,8872.2%
10ავ­სტრა­ლია$47,0472.4%
10კა­ნა­და$46,3782.2%
სა­შუ­ა­ლო მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი$56,7493.7%
ქვედა ა­თე­უ­ლი, 2016 წ.
153სუ­და­ნი$4,9042.8%
154გ­ვი­ნეა-ბისაუ$1,7004.5%
155ან­გო­ლა$6,3891.1%
156ცენ­ტრა­ლუ­რი აფ­რი­კის რეს­პუბ­ლი­კა$726-4.4%
157სირია$2,900არ შე­ე­სა­ბა­მე­ბა
157კონ­გოს რეს­პუბ­ლი­კა$8876.1%
159ალ­ჟი­რი$15,2753%
160არ­გენ­ტი­ნა$20,7870.7%
161ლიბია$19,631-9.2%
162ვე­ნე­სუ­ე­ლაარ შე­ე­სა­ბა­მე­ბა-7.8%
სა­შუ­ა­ლო მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი$8,133-0.4%
წყარო: მ­სოფ­ლიო ბან­კის მო­ნა­ცე­მე­ბი.
შე­ნიშ­ვნა: მშპ ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე, მსყიდ­ვე­ლო­ბი­თი უ­ნა­რის პა­რი­ტე­ტი (PPP).
რო­დე­საც და­ბა­ლი შე­მო­სავ­ლის მქონე ქვეყ­ნე­ბი კარგ ინ­სტი­ტუ­ტებს და პო­ლი­ტი­კას ქმნი­ან, მათ შე­უძ­ლი­ათ მი­აღ­წი­ონ ზრდის ძა­ლი­ან მაღალ ტემ­პებს და შე­ამ­ცი­რონ მა­ღალ­შე­მო­სავ­ლი­ან ინ­დუსტრი­ულ ქვეყ­ნებ­თან შე­მო­სავ­ლის სხვა­ო­ბა. 1980 წელს ორი ყ­ვე­ლა­ზე და­სახ­ლე­ბუ­ლი ქვე­ყა­ნა, ჩი­ნე­თი და ინ­დო­ე­თი, ასევე მ­სოფ­ლი­ოს ყ­ვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ე­კო­ნო­მი­კის ქვეყ­ნებს შორის იყ­ვნენ. გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 80-იან და 90-იან წლებ­ში მათ გა­ა­ტა­რეს პო­ლი­ტი­კა, რო­მე­ლიც მეტად შე­ე­სა­ბა­მე­ბო­და ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბას და ახლა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის შ­თამ­ბეჭ­დავ ტემ­პებს, წე­ლი­წად­ში 6% ან მეტს აჩ­ვე­ნე­ბენ.
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ უფრო თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბის მეტი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი წარ­მა­ტე­ბა შე­იძ­ლე­ბა ზემოთ მოყ­ვა­ნი­ლი მა­გა­ლი­თე­ბი­დან და­ვას­კვნათ, ყო­ველ­თვის არ­სე­ბობს ქვეყ­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც არ შე­ე­სა­ბა­მე­ბა ამ ს­ქე­მას. კავ­ში­რი უფრო ნა­თე­ლი გახ­დე­ბა, თუ ქვეყ­ნებს და­ვაჯ­გუ­ფებთ. ი­ლუსტრა­ცია 13 ქვეყ­ნებს ოთხ ჯ­გუ­ფად ყოფს (ე. წ. კ­ვან­ტი­ლი), სადაც თი­თო­ე­უ­ლი ჯგუფი შე­ი­ცავს ქვეყ­ნე­ბის 25 პ­რო­ცენტს, რომ­ლე­ბიც და­ბა­ლი­დან მაღ­ლი­სა­კენ არიან გან­ლა­გე­ბუ­ლი მათი EFW რე­ი­ტინ­გის შე­სა­ბა­მი­სად და აჩ­ვე­ნებს მათი სა­შუ­ა­ლო შე­მო­სავ­ლის დონეს უფრო ხან­გრძლი­ვი პე­რი­ო­დის გან­მავ­ლო­ბა­ში. რად­გან მიმ­დი­ნა­რე შე­მო­სა­ვა­ლი ა­სა­ხავს ზრდის გავ­ლე­ნას ა­თწლე­უ­ლე­ბის ან მეტი დროის გან­მავ­ლო­ბა­ში, გან­სხვა­ვე­ბა თ­ვალ­სა­ჩი­ნოა. თუ და­ვუშ­ვებთ, რომ (რასაც უფრო ღრმა ა­ნა­ლი­ზიც უჭერს მხარს) ამ­ჟა­მად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბი უფრო მეტი დროის გან­მავ­ლო­ბა­ში იყ­ვნენ თა­ვი­სუფ­ლე­ბი, ცხადი ხდება რომ თა­ვი­სუ­ფალ­მა ე­კო­ნო­მი­კებ­მა (1995 წ­ლი­დან 2016 წ­ლამ­დე ორი ა­თწლე­უ­ლის სა­შუ­ა­ლო ქუ­ლე­ბის მი­ხედ­ვით) ბევ­რად უფრო მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლის დონეს მი­აღ­წი­ეს. ყ­ვე­ლა­ზე თა­ვი­სუ­ფალ ქვეყ­ნებ­ში ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე 2016 წელს სა­შუ­ა­ლო შე­მო­სა­ვა­ლი 40 376 აშშ დო­ლა­რი იყო, რაც შ­ვიდ­ჯერ ა­ღე­მა­ტე­ბა ყ­ვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბელს.
ი­ლუსტრა­ცია 13: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა და შე­მო­სა­ვა­ლი ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე
ს­ვე­ტო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბას ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­სა და ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე შე­მო­სა­ვალს შორის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის კ­ვარ­ტი­ლის მი­ხედ­ვით. მშპ ნაჩ­ვე­ნე­ბია აშშ დო­ლარ­ში 2016 წლის მსყი­დუ­ნა­რი­ა­ნო­ბის მი­ხედ­ვით. ქვედა მე­ო­თხედ­ში შესულ ქვეყ­ნებს ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე ჰ­ქონ­დათ სა­შუ­ა­ლო მშპ 5 649 აშშ დო­ლა­რის ო­დე­ნო­ბით, ხოლო ზედა მე­ო­თხედ­ში შე­მა­ვა­ლი ქვეყ­ნე­ბის მშპ ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე იყო 40 376 აშშ დო­ლა­რი.
ქვეყ­ნებს, რო­მელ­თაც მეტი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა აქვთ, მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად მა­ღა­ლი შე­მო­სავ­ლე­ბი აქვთ ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე.
შე­ნიშ­ვნა: შე­მო­სა­ვა­ლი = მშპ ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე, (მსყიდ­ვე­ლო­ბი­თი უ­ნა­რის პა­რი­ტე­ტი, მუდ­მი­ვი აშშ დო­ლა­რი), 2016 წ.
წყა­რო­ე­ბი: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლო ქულა, 1995-2016 წ.წ.; მ­სოფ­ლიო ბანკი, 2017 წ., მ­სოფ­ლიო გან­ვი­თა­რე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი.
ამ ნა­წილ­ში დი­აგ­რა­მე­ბი ა­ღე­ბუ­ლია ჯეიმს გ­ვარტნის და სხვა­თა ავ­ტო­რო­ბით მ­სოფ­ლი­ოს ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა: 2018 წლის წ­ლი­უ­რი ან­გა­რი­ში:https://www.fraserinstitute.org/studies/economic-freedom.
სა­ერ­თო ჯამში უფრო თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბი არა მ­ხო­ლოდ უფრო წარ­მა­ტე­ბულ­ნი არიან, ა­რა­მედ უფრო თა­ვი­სუ­ფა­ლი ე­კო­ნო­მი­კის სარ­გე­ბე­ლი ღარიბ ში­ნა­მე­ურ­ნე­ო­ბებ­ზეც გავ­რცელ­და. ი­ლუსტრა­ცია 14 გ­ვიჩ­ვე­ნებს თი­თო­ე­ულ ქვე­ყა­ნა­ში მო­სახ­ლე­ო­ბის ყ­ვე­ლა­ზე ღა­რი­ბი მე­ა­თე­დის სა­შუ­ა­ლო შე­მო­სა­ვალს ერთ სულზე მო­სახ­ლე­ზე მათი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის დონის მი­ხედ­ვით. თვით თა­ვი­სუფ­ლე­ბის სარ­გებ­ლი­ა­ნო­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბის გა­რე­შეც, არ­ჩე­ვა­ნის გა­კე­თე­ბი­სას, ღა­რი­ბი ო­ჯა­ხე­ბი აშ­კა­რად ა­ირ­ჩე­ვენ თა­ვი­სუ­ფალ სა­ზო­გა­დო­ე­ბებ­ში ცხოვ­რე­ბას. ეს აშ­კა­რა გან­სხვა­ვე­ბა ბევრს მე­ტყვე­ლებს მიგ­რა­ცი­ულ წ­ნე­ხებ­ზე, რომ­ლე­ბიც ბოლო წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში ბევრ ქვე­ყა­ნა­ში სა­ჯა­რო პო­ლი­ტი­კის გან­ხილ­ვის სა­გა­ნია.
ი­ლუსტრა­ცია 14: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა და უ­ღა­რი­ბე­სი 10%-ის მიერ მი­ღე­ბუ­ლი შე­მო­სა­ვა­ლი
ს­ვე­ტო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბას ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­სა და ყ­ვე­ლა­ზე ღა­რი­ბი ში­ნა­მე­ურ­ნე­ო­ბე­ბის 10%-ის მიერ გა­მო­მუ­შა­ვე­ბულ შე­მო­სა­ვალს შორის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის კ­ვარ­ტი­ლის მი­ხედ­ვით. მშპ ნაჩ­ვე­ნე­ბია აშშ დო­ლარ­ში 2016 წლის მსყი­დუ­ნა­რი­ა­ნო­ბის მი­ხედ­ვით. ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე ყ­ვე­ლა­ზე ღა­რი­ბი 10%-ის წ­ლი­უ­რი შე­მო­სა­ვა­ლი ყ­ვე­ლა­ზე დაბალ მე­ო­თხედ­ში 1 345 აშშ დო­ლა­რი იყო, ხოლო ზედა მე­ო­თხედ­ში შე­მა­ვა­ლი ყ­ვე­ლა­ზე ღა­რი­ბი მო­სახ­ლე­ო­ბის 10%-ის წ­ლი­უ­რი შე­მო­სა­ვა­ლი 10 660 აშშ დო­ლარს აღ­წევ­და.
მო­სახ­ლე­ო­ბის უ­ღა­რი­ბე­სი 10% -ის მიერ მი­ღე­ბუ­ლი შე­მო­სავ­ლის წილი გა­ცი­ლე­ბით მეტია უფრო მა­ღა­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის მქონე ქვეყ­ნებ­ში.
შე­ნიშ­ვნა: წ­ლი­უ­რი შე­მო­სა­ვა­ლი ერთ სულ მო­სახ­ლე­ზე, უ­ღა­რი­ბე­სი 10% (მსყიდ­ვე­ლო­ბი­თი უ­ნა­რის პა­რი­ტე­ტი, მუდ­მი­ვი აშშ დო­ლა­რი), 2016 წ.
წყა­რო­ე­ბი: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლო ქულა, 1995-2016 წ.წ.; მ­სოფ­ლიო ბანკი, 2017 წ., მ­სოფ­ლიო გან­ვი­თა­რე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი.
რა თქმა უნდა, სი­ღა­რი­ბის გა­სა­ზო­მად ყ­ვე­ლა­ზე და­ბალ­შე­მო­სავ­ლი­ა­ნი 10%-ის გა­მო­ყე­ნე­ბამ შე­იძ­ლე­ბა შეც­დო­მა­ში შეგ­ვიყ­ვა­ნოს. უ­ღა­რი­ბე­სი 10% შე­იძ­ლე­ბა საკ­მა­ოდ კარ­გად ცხოვ­რობ­დეს მ­დი­დარ ქვე­ყა­ნა­ში, მაგ­რამ ნამ­დვი­ლად ი­ტან­ჯე­ბო­დეს ღარიბ ქვე­ყა­ნა­ში. მოდით გან­ვი­ხი­ლოთ ი­ლუსტრა­ცია 15, რო­მე­ლიც ა­სა­ხავს მ­სოფ­ლიო ბან­კის მიერ გან­სა­ზღვრულ „უ­კი­დუ­რეს“ ან „ზო­მი­ერ“ სი­ღა­რი­ბე­ში მ­ცხოვ­რე­ბი მო­სახ­ლე­ო­ბის ნა­წილს. უ­კი­დუ­რე­სი სი­ღა­რი­ბე ნიშ­ნავს დღეში 1,90 აშშ დო­ლა­რად ცხოვ­რე­ბას, ხოლო ზო­მი­ე­რი სი­ღა­რი­ბე ნიშ­ნავს 3,20 დო­ლარ­ზე ნაკ­ლებს დღეში (აშშ დო­ლა­რი შეც­ვლი­ლია ფა­სე­ბის სხვა­ო­ბე­ბის­თვის).(52) ად­ვი­ლია იმის და­ნახ­ვა, თუ რა უ­პი­რა­ტე­სო­ბა აქვს იმ ქვე­ყა­ნა­ში ცხოვ­რე­ბას, რო­მელ­საც მა­ღა­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა აქვს - ასეთი ქვეყ­ნე­ბის მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბი, სა­ვა­რა­უ­დოდ, ღა­რი­ბე­ბი არ არიან. გლო­ბა­ლუ­რად, მ­სოფ­ლი­ომ სი­ღა­რი­ბის აღ­მო­ფხვრის საქ­მე­ში დიდ წინსვლას მი­აღ­წია. მ­სოფ­ლიო ბან­კის მო­ნა­ცე­მე­ბით, 1981 წელს ა­და­მი­ან­თა 42% უ­კი­დუ­რეს სი­ღა­რი­ბე­ში ცხოვ­რობ­და. 2016 წ­ლის­თვის ეს ნა­წი­ლი 10%-ზე ნაკ­ლე­ბი იყო. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ გა­სა­კე­თე­ბე­ლი ჯერ კიდევ ბევ­რია, შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის პ­რე­ზი­დენტ რო­ნალდ რე­ი­გა­ნის (1981–1989 წ.წ.) და გა­ერ­თი­ა­ნე­ბუ­ლი სა­მე­ფოს პ­რე­მი­ერ მი­ნის­ტრის მარ­გა­რეტ ტეტ­ჩე­რის (1979–1990 წ.წ.) სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კა­ზე ფო­კუ­სი­რე­ბა ნამ­დვი­ლად მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ფაქ­ტო­რი იყო ამ პ­როგ­რე­სის მიღ­წე­ვა­ში.
ი­ლუსტრა­ცია 15: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა და უ­კი­დუ­რე­სი და სა­შუ­ა­ლო სი­ღა­რი­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი
ს­ვე­ტო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს სი­ღა­რი­ბის უ­კი­დუ­რეს და სა­შუ­ა­ლო მაჩ­ვე­ნებ­ლებს, იმის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, რომ მათი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი უფრო და­ბა­ლია ქვეყ­ნებ­ში, სადაც მეტი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბაა. უ­კი­დუ­რე­სი და სა­შუ­ა­ლო დონის სი­ღა­რი­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი ყ­ვე­ლა­ზე და­ბა­ლი თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბის­თვის მო­სახ­ლე­ო­ბის 31,71% და 51,74% გვხვდე­ბა. უ­კი­დუ­რე­სი და სა­შუ­ა­ლო დონის სი­ღა­რი­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბის ყ­ვე­ლა­ზე მეტად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბის­თვის მო­სახ­ლე­ო­ბის 1,48% და 4,31% გვხვდე­ბა.
უ­კი­დუ­რე­სი და ზო­მი­ე­რი სი­ღა­რი­ბე უფრო და­ბა­ლია იმ ქვეყ­ნებ­ში, სადაც მეტი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბაა.
შე­ნიშ­ვნა: უ­კი­დუ­რე­სი სი­ღა­რი­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი არის ქვეყ­ნის მო­სახ­ლე­ო­ბის პ­რო­ცენ­ტუ­ლი წილი, რო­მე­ლიც დღეში 1,90 აშშ დო­ლა­რით ცხოვ­რობს; ზო­მი­ე­რი სი­ღა­რი­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი არის პ­რო­ცენ­ტუ­ლი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი, რო­მე­ლიც ცხოვ­რობს 3,20 აშშ დო­ლა­რად დღეში, 2011 წელს მუდ­მი­ვი მსყიდ­ვე­ლო­ბი­თი უ­ნა­რის პა­რი­ტე­ტით კო­რექ­ტი­რე­ბუ­ლი დო­ლა­რი.
წყა­რო­ე­ბი: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლო ქულა, 1995-2016 წ.წ.; მ­სოფ­ლიო ბანკი, 2017 წ., მ­სოფ­ლიო გან­ვი­თა­რე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი; დე­ტა­ლე­ბის­თვის იხ. Connors, 2011 წ.
რა თქმა უნდა, ფული არ არის მ­სოფ­ლი­ო­ში კე­თილ­დღე­ო­ბის ზრდის გა­ზომ­ვის ერ­თა­დერ­თი გზა. ე­კო­ნო­მი­კუ­რად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბი ის სა­ცხოვ­რე­ბე­ლი ად­გი­ლია, რო­მე­ლიც უნდა ა­ირ­ჩი­ოთ თუ სხვა შე­დე­გებ­ზე ზ­რუ­ნავთ. ა­ხალ­შო­ბილ­თა სიკ­ვდი­ლი­ა­ნო­ბა (ი­ლუსტრა­ცია 16) სა­მე­დი­ცი­ნო მომ­სა­ხუ­რე­ბის ხა­რის­ხის კარგი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლია.
ი­ლუსტრა­ცია 16: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა და ჩ­ვილ­თა სიკ­ვდი­ლი­ა­ნო­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი
ს­ვე­ტო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბას ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­სა და ა­ხალ­და­ბა­დე­ბულ­თა სიკ­ვდი­ლი­ა­ნო­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლებს შორის, სადაც გარ­დაც­ვა­ლე­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი მო­ცე­მუ­ლია 1 000 ცო­ცხა­ლი ბავ­შვის და­ბა­დე­ბა­ზე 2016 წელს. მო­ნა­ცე­მე­ბი­დან ჩანს, რომ ა­ხალ­და­ბა­დე­ბულ­თა სიკ­ვდი­ლი­ა­ნო­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი თით­ქმის შ­ვიდ­ჯერ უფრო მა­ღა­ლია ქვეყ­ნებ­ში უფრო და­ბა­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის დონით ა­თა­სი­დან 42,45 შემ­თხვე­ვა­ში, ზედა მე­ო­თხე­დის 6,28-სთან შე­და­რე­ბით.
ყ­ვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის მქონე მე­ო­თხედ­ში მყოფი ქვეყ­ნე­ბის ჩ­ვილ­თა სიკ­ვდი­ლი­ა­ნო­ბის დონე თით­ქმის შ­ვიდ­ჯერ ა­ღე­მა­ტე­ბა უ­მაღ­ლე­სი მე­ო­თხე­დი ქვეყ­ნე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლებს.
წყა­რო­ე­ბი: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლო ქულა, 1995-2016 წ.წ.; მ­სოფ­ლიო ბანკი, 2017 წ., მ­სოფ­ლიო გან­ვი­თა­რე­ბის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი.
და­ბო­ლოს, გ­ვაქვს თავად ბედ­ნი­ე­რე­ბა. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბის­თვის უ­ხერ­ხუ­ლია შე­ე­კი­თხონ ა­და­მი­ა­ნებს: „რამ­დე­ნად ბედ­ნი­ერ­ნი ხართ?“, მაგ­რამ ი­ლუსტრა­ცია 17 ცხად­ყოფს, რომ აშ­კა­რა კავ­ში­რი არ­სე­ბობს ამ კი­თხვა­ზე მათ პა­სუ­ხებ­სა და მათი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის ხა­რისხთან.
ი­ლუსტრა­ცია 17: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა და გა­ე­როს მ­სოფ­ლიო ბედ­ნი­ე­რე­ბის ინ­დექ­სი
ს­ვე­ტო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბას ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­სა და ა­და­მი­ა­ნის ბედ­ნი­ე­რე­ბის ინ­დექსს შორის. გა­ერ­თი­ა­ნე­ბუ­ლი ე­რე­ბის მ­სოფ­ლიო ბედ­ნი­ე­რე­ბის ინ­დექ­სი უჩ­ვე­ნებს, რომ ა­და­მი­ა­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც ზედა მე­ო­თხედ­ში შე­მა­ვა­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რად თა­ვი­სუ­ფალ ქვეყ­ნებ­ში ცხოვ­რო­ბენ, მეტად ბედ­ნი­ე­რე­ბი არიან, ვიდრე ქვედა სამ მე­ო­თხედ­ში მა­ცხოვ­რე­ბე­ლი ა­და­მი­ა­ნე­ბი. ე­კო­ნო­მი­კუ­რად ყ­ვე­ლა­ზე მეტად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვეყ­ნე­ბის ინ­დექ­სია 6,54, ყ­ვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ქვყნე­ბის 4,48-სთან შე­და­რე­ბით.
მეტი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის მქონე ქვეყ­ნებ­ში ა­და­მი­ა­ნე­ბი უფრო ბედ­ნი­ე­რე­ბი არიან თა­ვი­ან­თი ცხოვ­რე­ბით.
შე­ნიშ­ვნა: „რან­ჟი­რე­ბა ეყ­რდნო­ბა ცხოვ­რე­ბის შე­ფა­სე­ბის მ­თა­ვარ კი­თხვა­ზე გა­ცე­მულ პა­სუ­ხებს... ამას კანტრი­ლის კიბე ე­წო­დე­ბა: ის რეს­პონ­დენ­ტებს ს­თხოვს ი­ფიქ­რონ კი­ბე­ზე, სადაც მათ­თვის სა­უ­კე­თე­სო ცხოვ­რე­ბა უდრის 10-ს, ხოლო ყ­ვე­ლა­ზე ცუდი ცხოვ­რე­ბა უ­ტოლ­დე­ბა 0-ს. შემ­დეგ მათ ს­თხო­ვენ შე­ა­ფა­სონ სა­კუ­თა­რი ამ­ჟა­მინ­დე­ლი ცხოვ­რე­ბა 0-დან 10-მდე ს­კა­ლა­ზე.“ მო­ნა­ცე­მე­ბი 2015 წ­ლის­თვი­საა.
წყა­რო­ე­ბი: ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლო ქულა, 1995-2016 წ.წ.; გაერო, 2016 წ., მ­სოფ­ლიო ბედ­ნი­ე­რე­ბის ან­გა­რი­ში 2016 წ. გა­ნახ­ლე­ბუ­ლი ვა­რი­ან­ტი..
ახ­ლა­ხან, ფ­რე­ი­ზე­რის ინ­სტი­ტუტ­მა და მისმა პარტნი­ო­რებ­მა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის ინ­დექ­სი შე­ავ­სეს მეორე სა­ზო­მით, რო­მე­ლიც „პი­რა­დი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის“ გა­ზომ­ვას ი­სა­ხავ­და მიზ­ნად. ეს სა­ზო­მი ყუ­რა­დღე­ბას ა­მახ­ვი­ლებს კა­ნო­ნის უ­ზე­ნა­ე­სო­ბა­ზე, უ­საფრ­თხო­ე­ბა­სა და და­ცუ­ლო­ბა­ზე, გა­და­ად­გი­ლე­ბის, რე­ლი­გი­ის, შეკ­რე­ბის, გა­მო­ხატ­ვი­სა და ი­დენ­ტო­ბის თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­ზე. რო­გორც ეს მე-18 ი­ლუსტრა­ცი­ა­ში ჩანს, მ­ჭიდ­რო ურ­თი­ერ­თკავ­ში­რია პი­როვ­ნულ თა­ვი­სუფ­ლე­ბა­სა და ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბას შორის. თა­ვი­სუ­ფა­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბე­ბი არა მ­ხო­ლოდ მ­დი­დარ­ნი არიან, ა­რა­მედ ისინი უფრო მეტ პა­ტი­ვის­ცე­მას გა­მო­ხა­ტა­ვენ ა­და­მი­ა­ნის უფ­ლე­ბე­ბის მი­მართ.
ი­ლუსტრა­ცია 18: კავ­ში­რი პირად და ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბას შორის, 2016 წ.
გა­ფან­ტუ­ლო­ბის დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბას პერ­სო­ნა­ლურ და ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბას შორის. Y ღერძი უჩ­ვე­ნებს ე­კო­ნო­მი­კურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბას, ხოლო X ღერძი - პერ­სო­ნა­ლურ თა­ვი­სუფ­ლე­ბას, 2-დან 10 შ­კა­ლა­ზე. სი­რი­ას და ი­ე­მენს პერ­სო­ნა­ლუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის და­ბა­ლი და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლო დო­ნე­ე­ბი აქვთ. ვე­ნე­სუ­ე­ლას ყ­ვე­ლა­ზე და­ბა­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა აქვს, თუმცა ის 6-ზეა პერ­სო­ნა­ლუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის შ­კა­ლა­ზე. ისეთი ქვეყ­ნე­ბი, რო­გო­რიც არის ჰონგ-კონგი, ახალი ზე­ლან­დია და შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბი, შ­კა­ლა­ზე 8-ს ს­ცილ­დე­ბი­ან.
წყარო: იან ვას­კე­სი და ტანჯა პორ­ჩნი­კი, ა­და­მი­ა­ნის თა­ვი­სუფ­ლე­ბის ინ­დექ­სი 2018 წ.: პი­რა­დი, სა­მო­ქა­ლა­ქო და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის გლო­ბა­ლუ­რი შე­ფა­სე­ბა. გა­მომ­ცემ­ლე­ბი: ქე­ი­თოს ინ­სტი­ტუ­ტი, ფ­რე­ი­ზე­რის ინ­სტი­ტუ­ტი და ფ­რიდ­რიხ ნა­უ­მა­ნის თა­ვი­სუფ­ლე­ბის ფონდი.
რო­გორც ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თე­ო­რია, ასევე ემ­პი­რი­უ­ლი მ­ტკი­ცე­ბუ­ლე­ბე­ბი მი­უ­თი­თებს, რომ ქვეყ­ნე­ბი უფრო ს­წრა­ფად იზ­რდე­ბი­ან, მი­აღ­წე­ვენ შე­მო­სავ­ლის უფრო მაღალ დონეს და მეტად დაძ­ლე­ვენ სი­ღა­რი­ბეს, რო­დე­საც ისინი ამ ნა­წილ­ში აღ­წე­რილ პო­ლი­ტი­კას ი­ღე­ბენ და ი­ნარ­ჩუ­ნე­ბენ. ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პ­როგ­რე­სის გა­სა­ღე­ბია ჯან­სა­ღი ინ­სტი­ტუ­ტე­ბის შექ­მნა და თან­მიმ­დევ­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კის წარ­მო­ე­ბა, რო­გორც ე­კო­ნო­მი­კუ­რი, ასევე პი­რა­დი თა­ვი­სუფ­ლე­ბე­ბის გა­საძ­ლი­ე­რებ­ლად. რაც უფრო მალე მიხ­ვდე­ბი­ან მთელი მ­სოფ­ლი­ოს მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბი და პო­ლი­ტი­კუ­რი ლი­დე­რე­ბი ამ სა­ჭი­რო­ე­ბას და და­ი­წყე­ბენ სა­კუ­თარ ქვეყ­ნებ­ში უფრო მეტი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის და­ნერგვას, მით უფრო აყ­ვა­ვე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბა მ­სოფ­ლიო.

ნაწილი 3: ხელისუფლების როლის შესახებ ეკონომიკური აზროვნების ათი მნიშვნელოვანი ელემენტი

ელემენტები:

  1. მ­თავ­რო­ბა ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რესს უ­წყობს ხელს ა­და­მი­ა­ნე­ბის უფ­ლე­ბე­ბის დაც­ვის და ისეთი სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბის შე­თა­ვა­ზე­ბის გზით, რო­მელ­თა უზ­რუნ­ველ­ყო­ფაც ბაზ­რებს უჭირთ.
  2. რო­დე­საც არ­სე­ბობს მო­ნო­პო­ლია და ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის მა­ღა­ლი ბა­რი­ე­რე­ბი, ბაზ­რე­ბი ი­დე­ა­ლურ ე­ფექ­ტუ­რო­ბას ვერ უზ­რუნ­ველ­ყოფს.
  3. სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქო­ნე­ლი და გარე ე­ფექ­ტე­ბი ქმნი­ან ს­ტი­მუ­ლებს, რომ­ლებ­მაც შე­საძ­ლოა უ­ბიძ­გოს სა­კუ­თა­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მა­ძი­ე­ბელ ა­და­მი­ა­ნებს ი­მოქ­მე­დონ ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ე­ფექ­ტუ­რო­ბის­თვის შე­უ­სა­ბა­მო ფორ­მით.
  4. გა­და­ნა­წი­ლე­ბა პო­ლი­ტი­კუ­რი კენ­ჭისყ­რის გზით აბ­სო­ლუ­ტუ­რად გან­ხვავ­დე­ბა სა­ბაზ­რო გა­და­ნა­წი­ლე­ბის­გან.
  5. თუ ამას არ კ­რძა­ლავს კონ­სტი­ტუ­ცია ან სხვა მ­კაც­რი წე­სე­ბი, ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბი დე­მოკ­რა­ტი­ულ პო­ლი­ტი­კურ პ­რო­ცესს გა­მო­ი­ყე­ნე­ბენ სა­ხელ­მწი­ფოს­გან პ­რი­ვი­ლე­გი­ე­ბის მი­სა­ღე­ბად, სხვე­ბის ხარ­ჯზე.
  6. თუ კა­ნონ­მდებ­ლებს კონ­სტი­ტუ­ცი­უ­რი ან სხვა მ­კაც­რი სა­მარ­თლებ­რი­ვი ნორ­მე­ბით არ შევ­ზღუ­დავთ, ისინი ჭარ­ბად გა­ხარ­ჯა­ვენ ბი­უ­ჯეტს და შექ­მნი­ან დე­ფი­ციტს.
  7. რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბე­ბი მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად ე­რე­ვი­ან და გარ­კვე­უ­ლი პი­რე­ბის­თვის სხვე­ბის ხარ­ჯზე ხელ­საყ­რელ გა­რე­მოს ქმნი­ან, შე­დე­გად მ­თავ­რო­ბის წარ­მო­მად­გენ­ლებ­სა და ბიზ­ნე­სებს შორის ვი­თარ­დე­ბა ა­რა­ე­ფექ­ტი­ა­ნი, ა­რა­სა­თა­ნა­დო და ა­რა­ე­თი­კუ­რი ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბი.
  8. ტრანსფე­რის მიმ­ღებ­თა წ­მინ­და მო­გე­ბა არ­სე­ბი­თად უფრო ნაკ­ლე­ბია ტრანსფე­რის თან­ხა­ზე.
  9. ე­კო­ნო­მი­კა მე­ტის­მე­ტად რ­თუ­ლია ი­მი­სათ­ვის, რომ იგი ცენ­ტრა­ლი­ზე­ბუ­ლად და­ი­გეგ­მოს და ამის ნე­ბის­მი­ე­რი მცდე­ლო­ბა გა­მო­იწ­ვევს ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რო­ბას და კ­რო­ნი­ციზმს.
  10. კონ­კუ­რენ­ცია ისევე მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია მ­თავ­რო­ბა­ში, რო­გორც ბაზ­რებ­ზე.

შესავალი

ე­კო­ნო­მი­კის ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის შე­სა­ფა­სებ­ლად ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბის ს­ტან­დარტს ი­ყე­ნე­ბენ. რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტუ­რად გა­მო­ყე­ნე­ბი­სას გან­ხორ­ცი­ელ­დე­ბა მ­ხო­ლოდ ის მოქ­მე­დე­ბე­ბი, რომ­ლე­ბიც ხარ­ჯზე მეტ სარ­გე­ბელს წარ­მოქ­მნი­ან. არ შეს­რულ­დე­ბა არ­ცერ­თი მოქ­მე­დე­ბა, რო­მე­ლიც ამ­გვა­რი ქ­მე­დე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მეტი ხარ­ჯის გა­წე­ვას სა­ჭი­რო­ებს. უფრო მარ­ტი­ვად რომ ვთქვათ, ეკონომიკური ეფექტიანობა ნიშ­ნავს მაქ­სი­მა­ლუ­რი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის მი­ღე­ბას ხელ­მი­საწ­ვდო­მი რე­სურ­სე­ბი­დან. ე­კო­ნო­მი­კურ კურ­სებ­ზე ზო­გა­დად ხ­სნი­ან რატომ ვერ შეს­ძლებს ბა­ზა­რი ი­დე­ა­ლუ­რი ე­ფექ­ტუ­რო­ბის მიღ­წე­ვას საქ­მი­ა­ნო­ბის კონ­კრე­ტუ­ლი კა­ტე­გო­რი­ე­ბის­თვის და ასევე გან­მარ­ტა­ვენ რისი გა­კე­თე­ბა შე­უძ­ლია მ­თავ­რო­ბას ვი­თა­რე­ბის გა­სა­უმ­ჯო­ბე­სებ­ლად. ჩვენ გან­ვი­ხი­ლავთ ი­დე­ა­ლუ­რი პო­ლი­ტი­კუ­რი მოქ­მე­დე­ბის პო­ტენ­ცი­ალს, მაგ­რამ ასევე ვი­ყე­ნებთ ე­კო­ნო­მი­კურ ხელ­სა­წყო­ებს პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სის ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის­თვის.
დღეს სა­ხელ­მწი­ფო და­ნა­ხარ­ჯე­ბი შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში და რამ­დე­ნი­მე სხვა ქვე­ყა­ნა­ში ე­როვ­ნუ­ლი შე­მო­სავ­ლის 40 ან მეტ პ­რო­ცენტს შე­ად­გენს. მისი ზო­მი­სა და მას­შტა­ბე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, გან­სა­კუთ­რე­ბით მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია იმის გა­აზ­რე­ბა, თუ როგორ მუ­შა­ობს პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­და­ნა­წი­ლე­ბა. გან­ვლი­ლი ნა­ხე­ვა­რი სა­უ­კუ­ნის გან­მავ­ლო­ბა­ში ეს სა­კი­თხი ე­კო­ნო­მი­კის გა­ნუ­ყო­ფელ ნა­წი­ლად იქცა. კვლე­ვის ამ ს­ფე­რო­ზე სა­უბ­რი­სას ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ი­ყე­ნე­ბენ ტერ­მინს „საზოგადოების არჩევანი“.(53) ეს ა­ნა­ლი­ზი მე-3 ნა­წი­ლის თემაა.
ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა ხ­ში­რად ი­ყე­ნებს გა­და­სა­ხა­დებს და ნა­სეს­ხებ სახ­სრებს ი­მი­სათ­ვის, რომ ზო­გი­ერ­თი ა­და­მი­ა­ნი და სა­წარ­მო უზ­რუნ­ველ­ყოს ტრანსფე­რე­ბით, სუბ­სი­დი­ე­ბით და ფა­ვო­რი­ტიზ­მის სხვა ფორ­მე­ბით. ჩვენ შე­ვა­ფა­სებთ ამ პ­რო­ცესს და გან­ვმარ­ტავთ, რატომ აქვს ამ პ­როგ­რა­მებს გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი და ხ­ში­რად არ­სე­ბი­თად გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი გავ­ლე­ნა, ვიდრე უ­მე­ტე­სო­ბას ჰ­გო­ნია. მე-3 ნა­წილ­ში ასევე აღ­წე­რი­ლია ის არ­სე­ბი­თი წე­სე­ბი, რომ­ლებ­საც შე­უძ­ლი­ათ მ­თავ­რო­ბის საქ­მი­ა­ნო­ბის და მისი პო­ტენ­ცი­ა­ლის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბა, ჩვენი სი­ცო­ცხლის ხა­რის­ხის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბის მი­მარ­თუ­ლე­ბით. ვი­მე­დოვ­ნებთ, რომ ჩვენი მიდ­გო­მა მო­ტი­ვა­ცი­ას მოგ­ცემთ ი­მი­სათ­ვის, რომ უფრო მეტად სე­რი­ო­ზუ­ლად და­ფიქ­რდეთ პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სის შე­საძ­ლებ­ლო­ბებ­ზე და მის შე­ზღუდ­ვებ­ზე.

ელემენტი 3.1: უფლებების დაცვა და შეზღუდული რაოდენობით საქონლისა და მომსახურებების წარმოება

მთავრობა ეკონომიკურ პროგრესს უწყობს ხელს ადამიანების უფლებების დაცვის და იმ მცირე რაოდენობით საქონლისა და მომსახურების მიწოდების გზით, რომელთა შოვნაც ბაზარზე რთულია.

ჭკვი­ა­ნი და ე­კო­ნო­მი­კუ­რი მ­თავ­რო­ბა ის არის, რო­მე­ლიც ა­და­მი­ა­ნებს იცავს ერ­თმა­ნე­თის მი­მართ ზი­ა­ნის მი­ყე­ნე­ბის­გან და ა­მავდრო­უ­ლად უ­ტო­ვებს არ­ჩე­ვანს თავად ა­ირ­ჩი­ონ საქ­მი­ა­ნო­ბა და გან­ვი­თა­რე­ბის გზა, და მუ­შაკს არ არ­თმევს გა­მო­მუ­შა­ვე­ბულ ლუკმა პურს. ს­წო­რედ ამას ნიშ­ნავს კარგი მ­თავ­რო­ბა და ს­წო­რედ ეს არის ა­უ­ცი­ლე­ბე­ლი ჩვენი კე­თილ­დღე­ო­ბის­თვის.
თომას ჯე­ფერ­სო­ნი, პირ­ვე­ლი სა­ი­ნა­უ­გუ­რა­ციო მი­მარ­თვა, 1801 წლის 4 მარტი.
ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან ე­კო­ნო­მი­კურ ფუნ­ქცი­ას ას­რუ­ლებს. ხე­ლი­სუფ­ლე­ბას შე­უძ­ლია ხელი შე­უ­წყოს სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ თა­ნამ­შრომ­ლო­ბას და მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბის გა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბას ორი მ­თა­ვა­რი ფუნ­ქცი­ის შეს­რუ­ლე­ბის გზით: (1) დაც­ვის ფუნ­ქცია, რო­მე­ლიც უზ­რუნ­ველ­ყოფს ა­და­მი­ა­ნის სი­ცო­ცხლის, თა­ვი­სუფ­ლე­ბის და სა­კუთ­რე­ბის დაც­ვას და (2) ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ფუნ­ქცია, რო­მე­ლიც ისეთი უჩ­ვე­უ­ლო მა­ხა­სი­ა­თებ­ლე­ბის მქონე მცირე რა­ო­დე­ნო­ბით სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბას უზ­რუნ­ველ­ყოფს, რო­მელ­თა წარ­მო­ე­ბაც ბაზ­რე­ბის მიერ გარ­თუ­ლე­ბუ­ლია.
დაცვის ფუნქცია მო­ი­ცავს ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მიერ უ­საფრ­თხო­ე­ბი­სა და წეს­რი­გის დამ­ცვე­ლი ორ­გა­ნო­ე­ბის საქ­მი­ა­ნო­ბის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფას, მათ შორის ქურ­დო­ბის, თაღ­ლი­თო­ბი­სა და ძა­ლა­დო­ბის წი­ნა­აღ­მდეგ მოქ­მე­დი წე­სე­ბის აღ­სრუ­ლე­ბას. მ­თავ­რო­ბა ფლობს მო­ნო­პო­ლი­ას მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბის ერ­თმა­ნე­თი­სა და გარე საფრ­თხე­ე­ბის­გან დაც­ვის­თვის ძალის გა­მო­ყე­ნე­ბა­ზე. ამ­გვა­რად „დამ­ცა­ვი სა­ხელ­მწი­ფო“ ც­დი­ლობს და­იც­ვას ა­და­მი­ა­ნე­ბი ერ­თმა­ნე­თის­თვის ზი­ა­ნის მი­ყე­ნე­ბის­გან და ქმნის წე­სე­ბის წყობა, რო­მე­ლიც ა­და­მი­ა­ნებს ერ­თმა­ნეთ­თან ურ­თი­ერ­თგა­გე­ბით და ჰარ­მო­ნი­უ­ლად ურ­თი­ერ­თო­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს. სა­მარ­თლებ­რი­ვი სის­ტე­მა, რო­მე­ლიც მო­ქა­ლა­ქე­ებს და მათ ქო­ნე­ბას იცავს აგ­რე­სო­რე­ბის­გან, უზ­რუნ­ველ­ყოფს ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბე­ბის მი­უ­კერ­ძო­ებ­ლად შეს­რუ­ლე­ბას და ა­ხორ­ცი­ე­ლებს კა­ნო­ნის (ი­ხი­ლეთ მე-2 ნა­წი­ლის 1-ლი ე­ლე­მენ­ტი) ფარ­გლებ­ში თა­ნა­ბა­რი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბის პ­რინ­ციპს.
დაც­ვის ფუნ­ქცია უ­აღ­რე­სად მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ბაზ­რე­ბის უ­ხარ­ვე­ზოდ ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის­თვის. რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბას გარ­კვე­ვით ექ­ნე­ბა გან­სა­ზღვრუ­ლი და ა­მოქ­მე­დე­ბუ­ლი სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბე­ბი, რე­სურ­სე­ბის სა­ბაზ­რო ფა­სებ­ში გათ­ვა­ლის­წინ­დე­ბა ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ხარ­ჯე­ბი და მ­წარ­მო­ებ­ლებს ექ­ნე­ბათ ისეთი სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბის გა­მოშ­ვე­ბის მო­ტი­ვა­ცია, რომ­ლებ­საც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მათ თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მეტად ა­ფა­სე­ბენ. გარდა ამისა, თუ ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბე­ბი ე­ფექ­ტუ­რად შეს­რულ­დე­ბა ყო­ველ­გვა­რი ფა­ვო­რი­ტიზ­მის გა­რე­შე, ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარ­ჯე­ბი და­ბა­ლი იქ­ნე­ბა, ხოლო გა­ყიდ­ვე­ბის მო­ცუ­ლო­ბა გა­იზ­რდე­ბა. ამის სა­ნაც­ვლოდ, სტიმულების სტრუქტურა წა­ა­ხა­ლი­სებს ხალხს რე­სურ­სე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე, ურ­თი­ერთ ხელ­საყ­რელ ვაჭ­რო­ბა­ში ჩარ­თუ­ლო­ბა­ზე და წარ­მა­ტე­ბუ­ლი პ­რო­ექ­ტე­ბის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბა­ზე.
რ­თუ­ლია მ­თავ­რო­ბის დაც­ვის ფუნ­ქცი­ის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბის გა­და­ფა­სე­ბა. თუ ეს ფუნ­ქცია კარ­გად ს­რულ­დე­ბა, მო­ქა­ლა­ქე­ებს შე­უძ­ლი­ათ დარ­წმუ­ნე­ბუ­ლი იყ­ვნენ იმაში, რომ მათ არ მო­ა­ტყუ­ე­ბენ და რომ მათ არ წა­არ­თმე­ვენ მათ მიერ შექ­მნილ სიმ­დიდ­რეს - ა­რა­ვი­თა­რი ხარბი ბო­როტ­მოქ­მე­დი და არც თავად ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა. ამ­გვა­რი დაცვა მო­ქა­ლა­ქე­ებს აძ­ლევს ერ­თგვარ გა­რან­ტი­ას, რომ ისინი მი­ი­ღე­ბენ სა­კუ­თა­რი შ­რო­მის ნა­ყოფს. თუ ამ­გვა­რი პი­რო­ბე­ბი შე­იქ­მნე­ბა, ა­და­მი­ა­ნე­ბი ყ­ვე­ლა­ფერს ი­ღო­ნე­ბენ ი­მი­სათ­ვის, რომ მეტი იშ­რო­მონ და მი­ი­ღონ თა­ვი­სი შ­რო­მის შე­დე­გი, რაც ე­კო­ნო­მი­კურ პ­როგ­რეს­ზე ა­ი­სა­ხე­ბა.
და პი­რი­ქით, სუსტი დაც­ვი­თი ფუნ­ქცია პ­რობ­ლე­მებს წარ­მოქ­მნის. ჩნდე­ბა ტყუ­ი­ლის, თაღ­ლი­თო­ბის, ქურ­დო­ბი­სა და პო­ლი­ტი­კუ­რი ფა­ვო­რი­ტიზ­მის, და არა ვაჭ­რო­ბი­სა და წარ­მო­ე­ბის გზით წარ­მა­ტე­ბის მიღ­წე­ვის შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი. შე­მო­სა­ვა­ლი და სიმ­დიდ­რე და­ცუ­ლი არ იქ­ნე­ბა, ხოლო სა­ბაზ­რო ფა­სე­ბი ვერ შეს­ძლე­ბენ სა­ქონ­ლი­სა და მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბის რე­ა­ლუ­რი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ა­სახ­ვას. რე­სურ­სე­ბის გა­სა­ვი­თა­რე­ბე­ლი ს­ტი­მუ­ლე­ბი ძა­ლი­ან შე­სუს­ტდე­ბა, ხოლო ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდა ს­ტაგ­ნა­ცი­ის მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში იქ­ნე­ბა. სა­უ­ბე­დუ­როდ, ს­წო­რედ ასეთი ვი­თა­რე­ბაა მ­რა­ვალ ღარიბ, ნაკ­ლე­ბად-გან­ვი­თა­რე­ბულ ქვეყ­ნებ­ში.
ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მეორე უ­პი­რა­ტე­სი, ეკონომიკური ფუნქცია ისეთი საქ­მი­ა­ნო­ბე­ბის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბას გუ­ლის­ხმობს, რომ­ლებ­საც ბაზ­რე­ბი ვერ არ­თმე­ვენ თავს. ეს ფუნ­ქცია რო­გორც ირიბი, ისე - პირ­და­პი­რი კომ­პო­ნენ­ტე­ბის­გან შედ­გე­ბა. ირიბი კომ­პო­ნენ­ტი მო­ი­ცავს ბაზ­რე­ბის ე­ფექ­ტუ­რი ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის­თვის გა­რე­მოს შექ­მნას. რო­გორც აღ­ვნიშ­ნეთ, სა­მარ­თლებ­რი­ვი სტრუქ­ტუ­რა, რო­მე­ლიც სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბას იცავს და ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბე­ბის შეს­რუ­ლე­ბას უზ­რუნ­ველ­ყოფს, ხელს უ­წყობს ვაჭ­რო­ბი­დან მი­ღე­ბუ­ლი ა­მო­ნა­გე­ბის და ბაზ­რის ე­ფექ­ტუ­რო­ბის ზრდას. ა­ნა­ლო­გი­უ­რად, ფულად-საკ­რე­დი­ტო მე­ქა­ნიზ­მე­ბი, რომ­ლე­ბიც უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ მო­სახ­ლე­ო­ბის წვდო­მას ფულზე ს­ტა­ბი­ლუ­რი მსყიდ­ვე­ლუ­ნა­რი­ა­ნო­ბით, ამ­ცი­რე­ბენ გა­ურ­კვევ­ლო­ბას და ა­მარ­ტი­ვე­ბენ სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბი­დან ა­მო­ნა­გე­ბის მი­ღე­ბას. ს­ტა­ბი­ლუ­რი ფულად-საკ­რე­დი­ტო და ფა­სე­ბის გა­რე­მოს უზ­რუნ­ველ­ყო­ფა სა­ხელ­მწი­ფოს ერთ-ერთი ყ­ვე­ლა­ზე მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ფუნ­ქცი­აა. რო­გორც მე-2 თავის მე-5 ე­ლე­მენ­ტში ვი­სა­უბ­რეთ, რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბა ამ ფუნ­ქცი­ას კარ­გად ას­რუ­ლებს, ა­და­მი­ა­ნე­ბი მეტის ინ­ვეს­ტი­რე­ბას გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლე­ბენ, მეტად ს­რულ­ყო­ფი­ლად ი­თა­ნამ­შრომ­ლე­ბენ სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა­ში და მი­აღ­წე­ვენ შე­მო­სავ­ლის უფრო მაღალ დონეს.
ზოგ­ჯერ სა­ხელ­მწი­ფოს ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ფუნ­ქცია მეტ­წი­ლად პირ­და­პი­რია. არ­სე­ბობს სა­ქო­ნე­ლი, რომ­ლი­თაც სარ­გებ­ლო­ბა რ­თუ­ლად ორ­გა­ნი­ზე­ბა­დია ისეთი ფორ­მით, რომ ის მი­ი­ღონ მ­ხო­ლოდ იმ მო­ქა­ლა­ქე­ებ­მა, რომ­ლებ­მაც გა­და­ი­ხა­დეს მისი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა. მა­გა­ლი­თად, ე­როვ­ნუ­ლი უ­შიშ­რო­ე­ბით ერ­თობ­ლი­ვად სარ­გებ­ლობს ქვეყ­ნის მთელი მო­სახ­ლე­ო­ბა. თით­ქმის შე­უძ­ლე­ბე­ლი იქ­ნე­ბო­და რამ­დე­ნი­მე ა­და­მი­ა­ნის დაცვა უცხო ქვეყ­ნის აგ­რე­სი­ის­გან, ისე, რომ ამ­გვა­რი დაცვა ყ­ვე­ლა­ზე არ გავ­რცელ­დეს. ბაზ­რე­ბი რო­გორც წესი ძა­ლი­ან ცოტა სა­ქო­ნელს ა­წარ­მო­ე­ბენ ამ­გვა­რი მა­ხა­სი­ა­თებ­ლე­ბით. შე­დე­გად, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პი­რო­ბე­ბი შე­საძ­ლოა გა­უმ­ჯო­ბეს­დეს, თუ სა­ხელ­მწი­ფო ამ­გვარ დახ­მა­რე­ბას გას­წევს. ეს სა­კი­თხი მეტად დე­ტა­ლუ­რად მე-3 ე­ლე­მენ­ტშია გან­ხი­ლუ­ლი ქვე­მოთ.
სხვა შემ­თხვე­ვებ­ში შე­საძ­ლოა ძა­ლი­ან ხარ­ჯი­ა­ნი იყოს გა­მო­ყე­ნე­ბის გა­კონ­ტრო­ლე­ბა და გა­დახ­დე­ბის პირ­და­პირ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­გან მი­ღე­ბა. ამ დროს შე­საძ­ლოა ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რი იყოს ამ­გვა­რი სა­ქონ­ლის ბა­ზარ­ზე გა­ტა­ნა. ამის კარგი მა­გა­ლი­თია გზები, გან­სა­კუთ­რე­ბით ქა­ლა­ქებ­ში. უ­შუ­ა­ლოდ გზით მო­სარ­გებ­ლე­ე­ბის­გან მო­საკ­რებ­ლის მი­ღე­ბის ხარჯი ძა­ლი­ან მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბო­და. ა­მი­ტომ, ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ მეტად ე­ფექ­ტუ­რია გ­ზე­ბის უ­მე­ტე­სო­ბა ყ­ვე­ლას­თვის ხელ­მი­საწ­ვდო­მი იყოს და მათი და­ფი­ნან­სე­ბა გა­და­სა­ხა­დე­ბით მოხ­დეს.
რო­გორც ყო­ველ­თვის აღ­ვნიშ­ნავთ, ჩვენი რე­სურ­სე­ბი­დან მაქ­სი­მა­ლუ­რის მი­ღე­ბა სა­ჭი­რო­ებს ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბის გა­ტა­რე­ბას მ­ხო­ლოდ მაშინ, რო­დე­საც სარ­გე­ბე­ლი მათ თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბას ა­ღე­მა­ტე­ბა. ეს პ­რინ­ცი­პი სა­ხელ­მწი­ფო­საც და ბა­ზარ­საც ეხება. სამ­წუ­ხა­როდ, რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბის მოქ­მე­დე­ბა მო­ი­ცავს გა­და­სა­ხა­დე­ბით ან ნა­სეს­ხე­ბი სახ­სრე­ბით და­ფი­ნან­სე­ბულ პ­რო­ექ­ტებს, ძ­ნე­ლია სარ­გებ­ლის და ხარ­ჯე­ბის შე­ფა­სე­ბა. ბა­ზარ­ზე მ­ყიდ­ვე­ლე­ბის და გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის არ­ჩე­ვა­ნი იძ­ლე­ვა ინ­ფორ­მა­ცი­ას სარ­გებ­ლი­სა და და­ნა­ხარ­ჯე­ბის შე­სა­ხებ. მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი არ შე­ი­ძე­ნენ სა­ქო­ნელს, სანამ მათ­თვის ამ­გვა­რი სა­ქონ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა მის ფასზე მეტი არ იქ­ნე­ბა. ი­გი­ვე­ნა­ი­რად, მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბი არ გა­ნაგ­რძო­ბენ სა­ქონ­ლის მი­წო­დე­ბას, სანამ ისინი თავის ხარ­ჯებს არ და­ფა­რა­ვენ. თუმცა, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი­სა და მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის მიერ გა­კე­თე­ბუ­ლი არ­ჩე­ვა­ნი­დან მი­ღე­ბუ­ლი ინ­ფორ­მა­ცია ი­კარ­გე­ბა, რო­დე­საც ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა ა­ტა­რებს ზო­მებს და მას გა­და­სა­ხა­დე­ბით ფა­რავს. ზო­გა­დად არ არ­სე­ბო­ბენ მ­ყიდ­ვე­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც სა­კუ­თარ ფულს ხარ­ჯა­ვენ და ამ­გვა­რად გა­მო­ავ­ლე­ნენ რა სახის სარ­გე­ბელს ნა­ხუ­ლო­ბენ ისინი. გარდა ამისა, მიმ­წო­დებ­ლე­ბის მიერ მი­ღე­ბუ­ლი ა­მო­ნა­გე­ბის წყა­როს წარ­მო­ად­გე­ნენ სა­ვალ­დე­ბუ­ლო გა­და­სა­ხა­დე­ბი და შე­სა­ბა­მი­სად არ არ­სე­ბობს გა­რან­ტია იმისა, რომ პ­რო­ექ­ტი მის თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე მეტად ღი­რე­ბუ­ლია.
სა­ხელ­მწი­ფო დამ­გეგ­მავ­მა უ­წყე­ბებ­მა შე­საძ­ლოა ს­ცა­დონ სარ­გებ­ლის და ხარ­ჯის შე­ფა­სე­ბა, თუმცა მათი შე­ფა­სე­ბა დიდ­წი­ლად და­ე­ფუძ­ნე­ბა ვა­რა­უ­დებს, რად­გან ისინი არ ფ­ლო­ბენ სანდო ინ­ფორ­მა­ცი­ას მ­ყიდ­ვე­ლე­ბი­სა და გამ­ყიდ­ვე­ლე­ბის მიერ გა­კე­თე­ბუ­ლი არ­ჩევ­ნის შე­სა­ხებ. გარდა ამისა, რე­ა­ლურ სამ­ყა­რო­ში, სარ­გებ­ლი­სა და ხარ­ჯე­ბის ამ­გვა­რად და­ან­გა­რი­შე­ბა­ზე ი­მოქ­მე­დებს პო­ლი­ტი­კუ­რი მო­საზ­რე­ბე­ბი.
რო­გორც თომას ჯე­ფერ­სო­ნის ზემოთ მოყ­ვა­ნი­ლი სი­ტყვე­ბი­დან ჩანს, სა­ხელ­მწი­ფოს­თვის ძა­ლი­ან მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ა­და­მი­ა­ნე­ბის მიერ ერ­თმა­ნე­თის­თვის ზი­ა­ნის მი­ყე­ნე­ბის ა­ღ­კვე­თა (მ­თავ­რო­ბის დამ­ცა­ვი ფუნ­ქცია). ქვეყ­ნე­ბის ე­კო­ნო­მი­კებ­ში ასევე არ­სე­ბობს მი­თი­თე­ბა იმის შე­სა­ხებ, რომ ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ უნდა უზ­რუნ­ველ­ყოს ისეთი სა­ქო­ნე­ლი, რომ­ლის მი­წო­დე­ბა რ­თუ­ლია ბაზ­რე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბით (მ­თავ­რო­ბის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ფუნ­ქცია). თუმცა, რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბა სცდე­ბა ამ საქ­მი­ა­ნო­ბე­ბის სა­ზღვრებს, მისი ფუნ­ქცი­ე­ბის გა­ფარ­თო­ე­ბა უფრო ნაკ­ლე­ბად მი­ზან­შე­წო­ნი­ლად მო­ი­აზ­რე­ბა. მ­თავ­რო­ბის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ფუნ­ქცი­ის უ­კე­თე­სად შე­ფა­სე­ბის­თვის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია უფრო ღრმად გა­ვი­აზ­როთ ბაზ­რებ­ზე არ­სე­ბუ­ლი ნაკ­ლო­ვა­ნე­ბე­ბი და გა­მო­ვი­ყე­ნოთ პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სის შე­სა­ფა­სე­ბე­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ინ­სტრუ­მენ­ტე­ბი.

ელემენტი 3.2: მონოპოლიების რეგულირება

როდესაც არსებობს მონოპოლია და ბაზარზე შესვლის მაღალი ბარიერები, ბაზრები იდეალურ ეფექტურობას ვერ მიაღწევს.

ერთ სექ­ტორ­ში მო­მუ­შა­ვე კომ­პა­ნი­ე­ბის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბი იშ­ვი­ა­თად ხვდე­ბი­ან ერ­თმა­ნეთს, დროის ერთად გა­სა­ტა­რებ­ლად ან გა­სარ­თო­ბად, მაგ­რამ ამ­გვა­რი ურ­თი­ერ­თო­ბა ს­რულ­დე­ბა კონ­სპი­რა­ცი­უ­ლი შე­თან­ხმე­ბით სა­ზო­გა­დო­ე­ბის წი­ნა­აღ­მდეგ, ან ფასის გაზ­რდა­ზე მო­ლა­პა­რა­კე­ბით.
- ადამ სმიტი, „ქვეყ­ნე­ბის სიმ­დიდ­რის ხა­სი­ა­თი­სა და მი­ზე­ზე­ბის კვლე­ვა“
თუ სა­ზო­გა­დო­ე­ბას თა­ვი­სი რე­სურ­სე­ბი­დან მაქ­სი­მა­ლუ­რი სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბა სურს, მან რე­სურ­სე­ბი ე­ფექ­ტუ­რად უნდა გა­მო­ი­ყე­ნოს. რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტუ­რად გა­მო­ყე­ნე­ბის მა­მოძ­რა­ვე­ბე­ლი ძალა კონ­კუ­რენ­ცი­აა. რო­გორც ადრე აღ­ვნიშ­ნეთ, კონ­კუ­რენ­ტულ გა­რე­მო­ში მოქ­მედ სა­წარ­მო­ებს აქვთ ს­ტი­მუ­ლი იზ­რუ­ნონ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის ინ­ტე­რე­სებ­ზე და ე­კო­ნო­მი­უ­რად ა­წარ­მო­ონ პ­რო­დუქ­ტე­ბი და მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბი. თუ სა­წარ­მო­ე­ბი მომ­ხმა­რებ­ლებს ხელ­საყ­რელ ფასად არ შეს­თა­ვა­ზე­ბენ სა­ქო­ნელს და მომ­სა­ხუ­რე­ბას, ისინი ფულს სხვა­გან და­ხარ­ჯა­ვენ.
მო­ნო­პო­ლია არ­სე­ბობს იქ, სადაც მ­ხო­ლოდ ერთი კომ­პა­ნია ა­წარ­მო­ებს ისეთ სა­ქო­ნელს ან მომ­სა­ხუ­რე­ბას, რომ­ლის­თვი­საც არ არ­სე­ბობს კარგი შემ­ცვლე­ლე­ბი. ასეთ შემ­თხვე­ვა­ში კომ­პა­ნი­ას ექ­ნე­ბა ს­ტი­მუ­ლი შე­ამ­ცი­როს პ­რო­დუქ­ცია და გა­ზარ­დოს ფა­სე­ბი. წარ­მო­ე­ბის მო­ცუ­ლო­ბის შემ­ცი­რე­ბით და მა­ღა­ლი ფა­სე­ბით კომ­პა­ნია შეძ­ლებს მეტი მო­გე­ბის მი­ღე­ბას, ვიდრე რე­სურ­სე­ბის მეტად პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლად გა­მო­ყე­ნე­ბი­სას - პ­რო­დუქ­ცი­ის დიდი რა­ო­დე­ნო­ბით და უფრო დაბალ ფასად წარ­მო­ე­ბით. ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რო­ბას ად­გი­ლი აქვს იმ შემ­თხვე­ვა­ში, თუ კომ­პა­ნი­ას არ შე­უძ­ლია ისეთი სა­ქონ­ლის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბა, რო­მელ­საც მომ­ხმა­რე­ბე­ლი იმაზე მეტად ა­ფა­სებს, ვიდრე მათი წარ­მო­ე­ბის და­ნა­ხარ­ჯე­ბი.
მო­ნო­პო­ლი­ის ორი მ­თა­ვა­რი წყარო არ­სე­ბობს: მას­შტა­ბის ე­კო­ნო­მია და პ­რი­ვი­ლე­გი­ე­ბის მი­ნი­ჭე­ბა. მას­შტა­ბის ე­კო­ნო­მი­ას ად­გი­ლი აქვს მაშინ, რო­დე­საც დიდი კომ­პა­ნი­ე­ბის­თვის პ­რო­დუქ­ტის ერთი ერ­თე­უ­ლის თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა, მისი უფრო პა­ტა­რა კონ­კუ­რენ­ტე­ბის მიერ წარ­მო­ე­ბუ­ლი პ­რო­დუქ­ტის თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ზე ნაკ­ლე­ბია. თუ მას­შტა­ბის ე­კო­ნო­მია გაგ­რძელ­დე­ბა და მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი ბაზ­რის სულ უფრო და უფრო დიდ წილს და­ი­კა­ვებს, ერთი ფირმა და­ი­წყებს დო­მი­ნი­რე­ბას და მო­ნო­პო­ლი­ად გა­და­იქ­ცე­ვა. ე­ლექტრო­ე­ნერ­გი­ის წარ­მო­ე­ბა ამის კარგი მა­გა­ლი­თია. ე­ლექტრო­სად­გუ­რე­ბის ზრდას­თან ერთად, გა­მო­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი ე­ლექტრო­ე­ნერ­გი­ის ერ­თე­უ­ლის თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბა იკ­ლებს. შე­დე­გად, გაჩ­ნდე­ბა ტენ­დენ­ცია იმისა, რომ ამ ბა­ზარ­ზე წამ­ყვან პო­ზი­ცი­ებს და­ი­კა­ვებს ერთი მსხვი­ლი კომ­პა­ნია. ს­წო­რედ ა­მი­ტომ სა­ხელ­მწი­ფო ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ ა­რე­გუ­ლი­რებს ე­ლექტრო­ე­ნერ­გი­ის კომ­პა­ნი­ე­ბის მიერ და­რი­ცხუ­ლი ფა­სე­ბის რე­გუ­ლი­რე­ბას და, რიგ შემ­თხვე­ვა­ში, ე­ლექტრო­სად­გუ­რებს თავად ფლობს და მარ­თავს.
თუ მო­ნო­პო­ლია არ გან­ვი­თარ­დე­ბა, ზო­გი­ერთ ინ­დუსტრი­ა­ში შე­საძ­ლოა ცო­ტა­ო­დე­ნი დო­მი­ნან­ტი კომ­პა­ნია არ­სე­ბობ­დეს, ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ ი­მი­ტომ, რომ ბა­ზარ­ზე შეს­ვლა ხარ­ჯი­ა­ნია. ამას უ­წო­დე­ბენ „ო­ლი­გო­პო­ლი­ას“, რაც „ცოტა გამ­ყიდ­ველს“ ნიშ­ნავს. უნდა ა­ღი­ნიშ­ნოს, რომ ეს ტერ­მი­ნი „ო­ლი­გარ­ქი­ას“ ანუ „რამ­დე­ნი­მე მო­ნა­წი­ლის მარ­თვას“ ჰგავს. ერ­თე­ულ პ­რო­დუქტზე და­ბა­ლი ხარ­ჯის და სრული ე­ფექ­ტუ­რო­ბის უზ­რუნ­ველ­სა­ყო­ფად, კომ­პა­ნი­ას შე­საძ­ლოა მო­უ­წი­ოს ინ­დუსტრი­ა­ში პ­რო­დუქ­ცი­ის დიდი წილის, მა­გა­ლი­თად, 20 ან 25 პ­რო­ცენ­ტის წარ­მო­ე­ბა. ასეთ შემ­თხვე­ვა­ში ბა­ზარ­ზე შე­საძ­ლოა შე­ვი­დეს მ­ხო­ლოდ ოთხი ან ხუთი კომ­პა­ნია ერ­თე­ულ სა­ქო­ნელ­ზე და­ბა­ლი და­ნა­ხარ­ჯე­ბით. ამ­გვა­რი ბაზ­რე­ბი დო­მი­ნი­რე­ბენ მცირე რა­ო­დე­ნო­ბის კომ­პა­ნი­ე­ბი, რომ­ლებ­საც აქვთ ს­ტი­მუ­ლი ი­თა­ნამ­შრომ­ლონ, გა­ზარ­დონ ფასი სა­ქო­ნელ­ზე და ი­მოქ­მე­დონ მო­ნო­პო­ლის­ტე­ბის მსგავ­სად. ისეთი სა­მე­წარ­მეო ინ­დუსტრი­ე­ბი, რო­გო­რიც არის ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბი, ტე­ლე­ვი­ზო­რე­ბი და კომ­პი­უ­ტე­რის სა­ო­პე­რა­ციო სის­ტე­მე­ბის წარ­მო­ე­ბა, შე­და­რე­ბით მცირე რა­ო­დე­ნო­ბით ფირ­მე­ბის მქონე დო­მი­ნან­ტი ბაზ­რე­ბის მა­გა­ლი­თია. დიდი სა­ხელ­მწი­ფო სა­წარ­მო­ე­ბის პ­რი­ვა­ტი­ზა­ცია პოსტ-კო­მუ­ნის­ტურ ქვეყ­ნებ­ში ხ­ში­რად იწ­ვევ­და ბა­ზარ­ზე ო­ლი­გარ­ქე­ბის კონ­ცენ­ტრა­ცი­ას, რომ­ლე­ბიც სარ­გე­ბელს ნა­ხუ­ლობ­დნენ ინ­სა­ი­დე­რუ­ლი გა­რი­გე­ბე­ბი­დან, ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა­ში მყოფი პი­რე­ბის­გან მ­ხარ­და­ჭე­რის სა­ნაც­ვლოდ.
თუმცა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა ზოგ­ჯერ თავად არის მო­ნო­პო­ლი­ის წყარო. ლი­ცენ­ზი­რე­ბა, გა­და­სა­ხა­დე­ბი, რომ­ლე­ბიც ერთ ჯგუფს მე­ო­რეს­თან შე­და­რე­ბით პ­რი­ვი­ლე­გი­ას ა­ნი­ჭებს, ტა­რი­ფე­ბი, კ­ვო­ტე­ბი და სხვა პ­რი­ვი­ლე­გი­რე­ბუ­ლი გ­რან­ტე­ბი ბაზ­რე­ბის კონ­კუ­რენ­ტუ­ნა­რი­ა­ნო­ბას ამ­ცი­რებს. ზო­გი­ერ­თი ეს პო­ლი­ტი­კა შე­საძ­ლოა კეთილ გან­ზრახ­ვებს ემ­სა­ხუ­რე­ბო­დეს. ისინი ი­ცა­ვენ არ­სე­ბულ კომ­პა­ნი­ებს და მეტად არ­თუ­ლე­ბენ პო­ტენ­ცი­უ­რი კონ­კუ­რენ­ტე­ბის ბა­ზარ­ზე შეს­ვლას, შე­სა­ბა­მი­სად წა­ა­ხა­ლი­სე­ბენ მო­ნო­პო­ლი­ებს და დო­მი­ნან­ტურ პო­ზი­ცი­ა­ში მყოფ ფირ­მებს.
რისი გა­კე­თე­ბა შე­უძ­ლია ხე­ლი­სუფ­ლე­ბას ბა­ზარ­ზე კონ­კუ­რენ­ტუ­ნა­რი­ა­ნო­ბის უზ­რუნ­ველ­სა­ყო­ფად? პირ­ვე­ლი პ­რინ­ცი­პი შეგ­ვიძ­ლია მე­დი­ცი­ნის ს­ფე­რო­დან ა­ვი­ღოთ: არ და­ა­ზი­ა­ნო. სა­ხელ­მწი­ფომ უნდა ა­ღ­კვე­თოს ვი­თა­რე­ბის გა­უ­ა­რე­სე­ბა ლი­ცენ­ზი­რე­ბის მო­თხოვ­ნე­ბი­სა და დის­კრი­მი­ნა­ცი­უ­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბით. ბაზ­რე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა­ში, გამ­ყიდ­ვე­ლებს გა­უ­ჭირ­დე­ბათ ან შე­უძ­ლებ­ლა­დაც მი­იჩ­ნე­ვენ კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი კომ­პა­ნი­ე­ბის (მათ შორის სხვა ქვეყ­ნე­ბი­დან კონ­კუ­რენ­ტი მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის) ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის შე­ზღუდ­ვას. ეს იმას ნიშ­ნავს, რომ მიმ­წო­დებ­ლე­ბი ვერ შეძ­ლე­ბენ შე­ზღუ­დონ კონ­კუ­რენ­ცია, თუ სა­ხელ­მწი­ფო არ და­ნერ­გავს ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის შე­ზღუდ­ვებს ან არ შექ­მნის წე­სებს და რე­გუ­ლა­ცი­ებს, რომ­ლე­ბიც კომ­პა­ნი­ებს უ­პი­რა­ტე­სო­ბას მი­ა­ნი­ჭებს კონ­კუ­რენ­ტებ­თან შე­და­რე­ბით.
კონ­კუ­რენ­ცი­ის ხელ­შე­სა­წყო­ბად, მ­თავ­რო­ბას ასევე შე­უძ­ლია აკ­რძა­ლოს ან­ტი­კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი მოქ­მე­დე­ბე­ბი, რო­გო­რიც არის ფარული გარიგება, მ­რეწ­ვე­ლო­ბა­ში დო­მი­ნან­ტი კომ­პა­ნი­ე­ბის შერ­წყმა და კომ­პა­ნი­ე­ბის ქო­ნე­ბის გა­ერ­თი­ა­ნე­ბა. ა­მას­თან და­კავ­ში­რე­ბით, ევ­რო­კავ­ში­რის კონ­კუ­რენ­ცი­ის კა­ნო­ნი ხელს უ­წყობს ევ­რო­პულ ერ­თი­ან ბა­ზარ­ზე კონ­კუ­რენ­ცი­ის გან­ვი­თა­რე­ბას, კომ­პა­ნი­ე­ბის­თვის გა­ერ­თი­ა­ნე­ბის ან ბაზ­რის მო­ნო­პო­ლი­ზა­ცი­ის უ­კა­ნო­ნოდ ა­ღი­ა­რე­ბის გზით.
თუმცა ამ ს­ფე­რო­ში სა­ხელ­მწი­ფოს მცდე­ლო­ბა ა­რა­ერ­თგვა­რო­ვან შე­დეგს იძ­ლე­ვა. ერთის მხრივ, სა­ხელ­მწი­ფო პო­ლი­ტი­კებ­მა შე­ამ­ცი­რეს ფა­რუ­ლი გა­რი­გე­ბის და კონ­კუ­რენ­ცი­ის შემ­ზღუდ­ვე­ლი სხვა­დას­ხვა პ­რაქ­ტი­კე­ბის შემ­თხვე­ვე­ბი. მაგ­რამ ზო­გი­ერთ კა­ნონ­მდებ­ლო­ბას თით­ქმის სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო ე­ფექ­ტი აქვს; ისინი კ­რძა­ლა­ვენ ბაზ­რებ­ზე შეს­ვლას, ი­ცა­ვენ არ­სე­ბულ მ­წარ­მო­ებ­ლებს კონ­კუ­რენ­ტე­ბის­გან და ზღუ­და­ვენ ფა­სე­ბით კონ­კუ­რენ­ცი­ას. მაშინ, რო­დე­საც ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის მა­ღა­ლი ბა­რი­ე­რე­ბი და კონ­კუ­რენ­ცი­ის ა­რარ­სე­ბო­ბა მ­თავ­რო­ბას აძ­ლევს პო­ტენ­ცი­ალს გა­ა­უმ­ჯო­ბე­სოს ბაზ­რის მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბი, ზო­გი­ერ­თმა პო­ლი­ტი­კამ ფაქ­ტი­უ­რად მო­ნო­პო­ლი­უ­რი ძა­ლა­უფ­ლე­ბის წარ­მოქ­მნა გა­მო­იწ­ვია. შემ­დეგ თა­ვებ­ში, უფრო დე­ტა­ლუ­რად გან­ვი­ხი­ლავთ იმ მი­ზე­ზებს, რომ­ლე­ბიც ამ მოვ­ლე­ნას უდევს სა­ფუძ­ვლად.

ელემენტი 3.3: ბაზრის ჩავარდნით გამოწვეული შედეგების შემსუბუქება

საზოგადოებრივი საქონელი და გარე ეფექტები ქმნიან სტიმულებს, რომლებმაც შესაძლოა წაახალისოს საკუთარი ინტერესების მაძიებელი ადამიანები იმოქმედონ ეკონომიკური ეფექტიანობისთვის შეუსაბამო ფორმით.

რო­გორც აღ­ვნიშ­ნეთ, ი­მი­სათ­ვის, რომ ბაზ­რებ­მა ე­ფექ­ტი­ა­ნად გა­და­ა­ნა­წი­ლონ რე­სურ­სე­ბი, სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბა კარ­გად უნდა იყოს გან­სა­ზღვრუ­ლი და მ­წარ­მო­ებ­ლებს უნდა შე­ეძ­ლოთ მათი პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბი­დან სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბა. თუმცა ზო­გი­ერ­თი სა­ქონ­ლის თვი­სე­ბე­ბი ამას არ­თუ­ლებს. ამ ე­ლე­მენ­ტში გან­ვი­ხი­ლავთ ე­კო­ნო­მი­კუ­რი საქ­მი­ა­ნო­ბის ორ ე­ლე­მენტს, რომ­ლე­ბიც სე­რი­ო­ზულ გა­მოწ­ვე­ვებს უქ­მნი­ან ბაზ­რის გავ­ლით რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტი­ან გა­ნა­წი­ლე­ბას. ეს არის სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქო­ნე­ლი და გარე ე­ფექ­ტე­ბი.

საზოგადოებრივი საქონელი

ზო­გი­ერ­თი სა­ქონ­ლის თვი­სე­ბე­ბი არ­თუ­ლე­ბენ მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის მიერ მათი წარ­მო­ე­ბი­დან სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბას. ამ­გვა­რი სა­ქონ­ლის კა­ტე­გო­რი­ას ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ სა­ქო­ნელს უ­წო­დე­ბენ. საზოგადოებრივ საქონელს ორი მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი აქვს: (1) ერ­თობ­ლი­ო­ბა მოხ­მა­რე­ბა­ში - ერთი მ­ხა­რი­სათ­ვის სა­ქო­ნე­ლის მი­წო­დე­ბა, მა­ში­ნათ­ვე ხელ­მი­საწ­ვდომს ხდის მას სხვის­თვი­საც; და (2) გა­მო­რი­ცხვის შე­უძ­ლებ­ლო­ბა - რთული, ან პ­რაქ­ტი­კუ­ლად შე­უძ­ლე­ბე­ლია ისეთი მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის გა­მო­რი­ცხვა, ვინც ამ სა­ქო­ნელ­ში სა­ფა­სურს არ იხდის. მა­გა­ლი­თად, წყალ­დი­დო­ბას­თან ბ­რძო­ლა პირ­ველ კა­ტე­გო­რი­ას გა­ნე­კუთ­ვნე­ბა, რად­გან მას­თან გამ­კლა­ვე­ბით სარ­გებ­ლობს რა­ი­ო­ნის ყველა მა­ცხოვ­რე­ბე­ლი; ის ასევე მეორე კა­ტე­გო­რი­ა­საც შე­ე­სა­ბა­მე­ბა, რად­გან ვერ გა­მოვ­რი­ცხავთ იმ ხალხს, რომ­ლე­ბიც მო­ნა­წი­ლე­ო­ბას არ ი­ღებ­დნენ წყალ­დი­დო­ბას­თან ბ­რძო­ლის კამ­პა­ნი­ა­ში. შე­სა­ბა­მი­სად, იმის გამო, რომ პო­ტენ­ცი­ურ მომ­წო­დებ­ლებს არ შე­უძ­ლი­ათ ერ­თგვა­რო­ვა­ნი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფა სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქონ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბა­სა და მის მოხ­მა­რე­ბას შორის, ამ­გვა­რი სა­ქონ­ლის ბა­ზარ­ზე მი­წო­დე­ბა რთული იქ­ნე­ბა.
მომ­ხმა­რებ­ლებს ექ­ნე­ბათ ს­ტი­მუ­ლი მუქ­თამ­ჭამ­ლე­ბი გახ­დნენ - ანუ სა­ქონ­ლით ი­სარ­გებ­ლონ, მისი ღი­რე­ბუ­ლე­ბის გა­დახ­და­ში წვლი­ლის შე­ტა­ნის გა­რე­შე. და რო­დე­საც დიდი რა­ო­დე­ნო­ბით ა­და­მი­ა­ნე­ბი ხ­დე­ბი­ან მუქ­თამ­ჭამ­ლე­ბი, სა­ქო­ნე­ლი შე­საძ­ლოა სა­ერ­თოდ არ ა­წარ­მო­ონ (ან ცოტა რა­ო­დე­ნო­ბით ა­წარ­მო­ონ), მა­ში­ნაც კი, თუ მოხ­მა­რე­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე მათი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა სა­ქონ­ლის წარ­მო­ე­ბის თვით­ღი­რე­ბუ­ლე­ბას ა­ღე­მა­ტე­ბა. ასეთ შემ­თხვე­ვა­ში, ბაზ­რე­ბი ხ­ში­რად ვერ ა­წარ­მო­ე­ბენ ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბის შე­სა­ბა­მი­სი რა­ო­დე­ნო­ბით სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ სა­ქო­ნელს. წყალ­დი­დო­ბას­თან ბ­რძო­ლას­თან ერთად, სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქონ­ლის მა­გა­ლი­თე­ბია ე­როვ­ნუ­ლი უ­შიშ­რო­ე­ბა, მუ­ნი­ცი­პა­ლუ­რი პო­ლი­ცია და კო­ღო­ებ­თან ბ­რძო­ლაც კი. იმის გამო, რომ ამ სა­ქონ­ლის მი­წო­დე­ბა ბა­ზარ­ზე რ­თუ­ლია, მათ ხ­ში­რად სა­ხელ­მწი­ფო უზ­რუნ­ველ­ყოფს.
მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია აღ­ვნიშ­ნოთ, რომ ს­წო­რედ სა­ქო­ნე­ლი, და არა ის სექ­ტო­რი, რო­მელ­შიც ის ი­წარ­მო­ე­ბა, გან­სა­ზღვრავს ის სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ სა­ქო­ნელს წარ­მო­ად­გენს თუ არა. არ­სე­ბობს ტენ­დენ­ცია, რომ თუ სა­ქო­ნე­ლი სა­ხელ­მწი­ფოს მიერ არის მო­წო­დე­ბუ­ლი, ეს სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქო­ნე­ლია. ეს ასე არ არის. სა­ხელ­მწი­ფოს მიერ მო­წო­დე­ბულ მ­რა­ვალ სა­ქო­ნელს აშ­კა­რად არ აქვს სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქონ­ლის მა­ხა­სი­ა­თებ­ლე­ბი. გა­გახ­სე­ნებთ სა­მე­დი­ცი­ნო მომ­სა­ხუ­რე­ბას, გა­ნათ­ლე­ბას, ფოს­ტას, ნაგ­ვის გა­ტა­ნას და ე­ლექტრო­ე­ნერ­გი­ას. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ამ სა­ქო­ნელს უ­მე­ტე­სად სა­ხელ­მწი­ფო უზ­რუნ­ველ­ყოფს, ა­რა­გა­დამ­ხდე­ლი მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მარ­ტი­ვად გა­მო­ი­რი­ცხე­ბი­ან ამ სა­ქონ­ლის მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის რი­გე­ბი­დან და ერთი ა­და­მი­ა­ნის­თვის შე­თა­ვა­ზე­ბა, მათ სხვე­ბის­თვის ხელ­მი­საწ­ვდომს არ ხდის. პარ­კიც კი არ არის სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქო­ნე­ლი, რად­გან ა­რა­გა­დამ­ხდე­ლი პი­რე­ბი შე­საძ­ლოა, სურ­ვი­ლის შემ­თხვე­ვა­ში, პარკში არ შე­უშ­ვან - მა­გა­ლი­თად პა­რი­ზის დის­ნე­ი­ლენდში. ამ­გვა­რად, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ მათ ხ­ში­რად სა­ხელ­მწი­ფო უზ­რუნ­ველ­ყოფს, ისინი არ წარ­მოდ­გე­ნენ სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ სა­ქო­ნელს.
არ­სე­ბობს ძა­ლი­ან ცოტა სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი სა­ქო­ნე­ლი და მომ­სა­ხუ­რე­ბა. უ­მე­ტეს შემ­თხვე­ვა­ში მარ­ტი­ვია კავ­ში­რის დად­გე­ნა სა­ქონ­ლის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის გა­დახ­და­სა და მათ მი­ღე­ბას შორის. თუ თქვენ არ გა­და­იხ­დით ნა­ყი­ნის, ავ­ტო­მო­ბი­ლის, ტე­ლე­ვი­ზო­რის, ს­მარ­ტფო­ნის, ჯინ­სის და ა­თა­სო­ბით სხვა ნივ­თის ღი­რე­ბუ­ლე­ბას, მიმ­წო­დებ­ლე­ბი არ მო­გაწ­ვდი­ან მათ და თქვენ თა­ვი­სუფ­ლად ვერ ი­სარ­გებ­ლებთ სხვა პი­რე­ბის მიერ ნა­ყი­დი სა­ქონ­ლით. კერძო სა­ქონ­ლის შემ­თხვე­ვა­ში, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი სა­ვა­რა­უ­დოდ ვერ ი­სარ­გებ­ლე­ბენ სა­ქონ­ლით, თუ მას სა­ხელ­მწი­ფო არ უზ­რუნ­ველ­ყოფს.

გარე ეფექტები

ზოგ­ჯერ ა­და­მი­ა­ნის ან ჯ­გუ­ფის ქ­მე­დე­ბე­ბი „გად­მო­იღ­ვრე­ბა“ და გავ­ლე­ნას ი­ქო­ნი­ე­ბენ სხვებ­ზე; ეს ქ­მე­დე­ბე­ბი ი­მოქ­მე­დე­ბენ ამ ა­და­მი­ა­ნე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბა­ზე მათი თან­ხმო­ბის გა­რე­შე. ამ­გვა­რი გად­მოღ­ვრის ე­ფექტს „გარე ეფექტები“ ე­წო­დე­ბა. მა­გა­ლი­თად, თუ თქვენ ც­დი­ლობთ ი­მე­ცა­დი­ნოთ და სხვა ა­და­მი­ა­ნე­ბი თ­ქვენს ბი­ნა­ში ან სა­ერ­თო შე­ნო­ბა­ში ხელს გიშ­ლი­ან ხ­მა­მა­ღა­ლი მუ­სი­კით, თ­ქვენ­ზე ვრცელ­დე­ბა მათი გარე ე­ფექ­ტე­ბი. თქვენ ხართ გა­რე­შე პირი, ანუ ა­და­მი­ა­ნი, რო­მე­ლიც პირ­და­პირ არ არის ჩარ­თუ­ლი ო­პე­რა­ცი­ა­ში, აქ­ტი­ვო­ბა­ში ან სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა­ში, თუმცა ის თ­ქვენ­ზე მოქ­მე­დებს , ამ შემ­თხვე­ვა­ში ნე­გა­ტი­უ­რად.
გად­მოღ­ვრის ე­ფექ­ტებ­მა შე­საძ­ლოა გარე პი­რე­ბის­თვის შექ­მნან ხარჯი ან სარ­გე­ბე­ლი. რო­დე­საც გად­მოღ­ვრის ე­ფექ­ტი სხვე­ბის­თვის სა­ზი­ა­ნოა, მათ გარე და­ნა­ხარ­ჯე­ბი ე­წო­დე­ბა. იმის გამო, რომ ხარჯს გას­წევს ისეთი ა­და­მი­ა­ნი, რო­მელ­საც ამაზე თან­ხმო­ბა არ გა­ნუ­ცხა­დე­ბია, სა­ქონ­ლის სა­წარ­მო­ებ­ლად შე­საძ­ლოა გა­მო­ყე­ნე­ბულ იქნას რე­სურ­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც ნაკ­ლე­ბად ფას­დე­ბა, ვიდრე მათი წარ­მო­ე­ბის ხარ­ჯე­ბი. ეს ე­კო­ნო­მი­კურ ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რო­ბას იწ­ვევს.
გან­ვი­ხი­ლოთ ქა­ღალ­დის წარ­მო­ე­ბა. ბა­ზარ­ზე არ­სე­ბუ­ლი კომ­პა­ნი­ე­ბი ყი­დუ­ლო­ბენ ხეებს, მუშა ძალას და სხვა რე­სურ­სებს, პირ­ველ რიგში, ცე­ლუ­ლო­ზას და შემ­დეგ - ქა­ღალ­დის სა­წარ­მო­ებ­ლად. წარ­მო­ე­ბის პ­რო­ცეს­ში შე­საძ­ლოა ჰა­ერ­ში და­მა­ბინ­ძუ­რე­ბე­ლი ნივ­თი­ე­რე­ბე­ბი გა­იფ­რქვას, რაც ქარ­ხნის ირ­გვლივ მ­ცხოვ­რებ ხალხს ხარ­ჯის გა­წე­ვას ა­ი­ძუ­ლებს - გო­გირ­დის სუნი, ორ­გა­ნუ­ლი ნა­ერ­თე­ბი, რომ­ლე­ბიც წარ­მოქ­მნი­ან ნისლს და ისეთი და­მა­ბინ­ძუ­რებ­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც იწ­ვე­ვენ შე­ნო­ბის სა­ღე­ბა­ვის გა­ნად­გუ­რე­ბას. ამ­გვა­რი და­მა­ბინ­ძუ­რე­ბე­ლი ნივ­თი­ე­რე­ბე­ბის გამო ზო­გი­ერთ ა­და­მი­ანს შე­საძ­ლოა გა­უჩ­ნდეს სუნ­თქვის პ­რობ­ლე­მე­ბი ან შე­უქ­მნას ჯან­მრთე­ლო­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი სხვა სახის საფრ­თხე­ე­ბი.
თუ ცე­ლუ­ლო­ზას და­მამ­ზა­დე­ბელ ქარ­ხა­ნას­თან მ­ცხოვ­რე­ბი ა­და­მი­ა­ნე­ბი შეს­ძლე­ბენ და­ამ­ტკი­ცონ, რომ მათ ზიანი ად­გე­ბათ, მათ შე­უძ­ლი­ათ უ­ჩივ­ლონ ქარ­ხა­ნას და მოს­თხო­ვონ ქა­ღალ­დის მ­წარ­მო­ებ­ლებს ამ­გვა­რი ზი­ა­ნის მი­ყე­ნე­ბის შე­დე­გად გან­ცდი­ლი ხარ­ჯე­ბის ა­ნა­ზღა­უ­რე­ბა. თუმცა ხ­ში­რად ძა­ლი­ან რთული იქ­ნე­ბა და­ამ­ტკი­ცოთ, რომ მი­ღე­ბუ­ლი ზიანი ცე­ლუ­ლო­ზას ქარ­ხნის ბ­რა­ლია. ასეთ შემ­თხვე­ვა­ში, მათ მიერ გა­წე­უ­ლი ხარ­ჯე­ბი არ ა­ი­სა­ხე­ბა ბა­ზარ­ზე და, შე­სა­ბა­მი­სად ქა­ღალ­დის წარ­მო­ე­ბის შე­დე­გად მი­ღე­ბუ­ლი შე­საძ­ლო ზიანი ა­რა­საკ­მა­რი­სად იქ­ნე­ბა გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბუ­ლი. ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რო­ბა წარ­მო­იქ­მნე­ბა, მაშინ, რო­დე­საც ისეთი ქა­ღალ­დი ი­წარ­მო­ე­ბა, რომ­ლის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა მის წარ­მო­ე­ბის ხარ­ჯზე ნაკ­ლე­ბი იქ­ნე­ბა, გარე და­ნა­ხარ­ჯე­ბის ჩათ­ვლით.
გარე და­ნა­ხარ­ჯე­ბი, დიდ­წი­ლად ა­სა­ხა­ვენ ს­რუ­ლად გან­სა­ზღვრუ­ლი და ძა­ლა­ში მყოფი სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბის ნაკ­ლე­ბო­ბას. იმის გამო, რომ სა­კუთ­რე­ბის უფ­ლე­ბა რე­სურ­სზე - მა­გა­ლი­თად, სუფთა ჰა­ერ­ზე - ცუდად არის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფი­ლი, მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი არ იხდის ამ­გვა­რი რე­სურ­სით სარ­გებ­ლო­ბის მ­თლი­ან ღი­რე­ბუ­ლე­ბას. შე­სა­ბა­მი­სად, ამ­გვა­რი რე­სურ­სე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბით წარ­მო­ე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის და მომ­სა­ხუ­რე­ბის ხარჯი და­ი­წევს.
ზოგ­ჯერ გად­მოღ­ვრის ე­ფექ­ტე­ბი სარ­გე­ბელს სხვე­ბის­თვის წარ­მოქ­მნი­ან. რო­დე­საც გად­მოღ­ვრის ე­ფექ­ტი სხვე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბას უ­წყობს ხელს, მათ გარე სარ­გე­ბე­ლი ე­წო­დე­ბა. გარე სარ­გე­ბელ­მა შე­საძ­ლოა პ­რობ­ლე­მე­ბი შე­უქ­მნან ბა­ზარ­საც. რო­დე­საც გარე სარ­გებ­ლის წარ­მომ­ქმნე­ლი ა­და­მი­ა­ნე­ბი ან კომ­პა­ნი­ე­ბი არ ი­ღე­ბენ კომ­პენ­სა­ცი­ას, მათ შე­საძ­ლოა ვერ ა­წარ­მო­ონ კონ­კრე­ტუ­ლი ერ­თე­უ­ლე­ბი, მა­ში­ნაც კი, თუ მათი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა სა­წარ­მოო და­ნა­ხარ­ჯებ­ზე მა­ღა­ლი იქ­ნე­ბა.
მა­გა­ლი­თად, და­ვუშ­ვათ, რომ ფარ­მა­ცევ­ტუ­ლი კომ­პა­ნია გა­მო­ი­გო­ნებს ვაქ­ცი­ნას მო­მაკ­ვდი­ნე­ბე­ლი ვირუ­სის წი­ნა­აღ­დეგ. ვაქ­ცი­ნა მარ­ტი­ვად ხელ­მი­საწ­ვდო­მია მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის­თვის, რომ­ლე­ბიც მისი გა­მო­ყე­ნე­ბით პირ­და­პირ სარ­გე­ბელს ნა­ხა­ვენ. თუმცა, ვირუ­სუ­ლი ინ­ფექ­ცი­ე­ბის გავ­რცე­ლე­ბის თა­ვი­სე­ბუ­რი ხა­სი­ა­თის გამო, რაც უფრო მეტი ა­და­მი­ა­ნი მი­ი­ღებს ვაქ­ცი­ნას, მით ნაკ­ლე­ბი იქ­ნე­ბა შანსი იმისა, რომ ის პი­რე­ბი, ვისაც არ შე­უ­ძე­ნი­ათ მე­დი­კა­მენ­ტი, ვირუ­სით და­ინ­ფი­ცირ­დნენ. ა­მას­თან, ფარ­მა­კო­ლო­გი­უ­რი კომ­პა­ნი­ე­ბის­თვის ძა­ლი­ან რთული იქ­ნე­ბა სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბა იმ პი­რე­ბის­გან, ვინც არ მო­იხ­მა­რენ ვაქ­ცი­ნას. შე­დე­გად, მათ შე­იძ­ლე­ბა ძა­ლი­ან მცირე რა­ო­დე­ნო­ბით ვაქ­ცი­ნა ა­წარ­მო­ონ. შე­სა­ბა­მი­სად, გარე სარ­გებ­ლის არ­სე­ბო­ბი­სას, სა­ბაზ­რო ძა­ლებ­მა შე­საძ­ლოა ნაკ­ლე­ბი რა­ო­დე­ნო­ბის პ­რო­დუქ­ცი­ის მი­წო­დე­ბა გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლონ, უფრო მა­ღა­ლი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბის მი­სა­ღე­ბად.
შე­საძ­ლოა მ­თავ­რო­ბას მო­უ­წი­ოს გარ­კვე­უ­ლი ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბის გა­ტა­რე­ბა. გარე და­ნა­ხარ­ჯე­ბის შემ­თხვე­ვა­ში, ისეთ საქ­მი­ა­ნო­ბებ­ზე და­რი­ცხულ­მა გა­და­სა­ხად­მა, რო­მე­ლიც გარე ხარ­ჯე­ბის გე­ნე­რი­რე­ბას ახ­დენს, შე­საძ­ლოა ა­და­მი­ა­ნი ან კომ­პა­ნია ა­ი­ძუ­ლოს შე­ამ­ცი­როს საქ­მი­ა­ნო­ბის მას­შტა­ბი და პ­რო­დუქ­ცია ისეთი დონით უზ­რუნ­ველ­ყოს, რო­მე­ლიც მეტად შე­ე­სა­ბა­მე­ბა ე­კო­ნო­მი­კურ ე­ფექ­ტი­ა­ნო­ბას. ამის მსგავ­სად, გარე სარ­გებ­ლის შემ­თხვე­ვა­ში, სა­ხელ­მწი­ფო სუბ­სი­დი­ებს შე­უძ­ლი­ათ წარ­მო­ე­ბის ხელ­შე­წყო­ბა, რაც გა­მოშ­ვე­ბის მეტად ე­ფექ­ტურ დონეს გა­მო­იწ­ვევს.
გარე ე­ფექ­ტე­ბის პო­ტენ­ცი­უ­რი ნე­გა­ტი­უ­რი შე­დე­გე­ბი რიგ შემ­თხვე­ვა­ში შე­საძ­ლოა ი­მარ­თე­ბოდ­ნენ ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის გა­რე­შე. გარე სარ­გებ­ლის შემ­თხვე­ვა­ში, მე­წარ­მე­ებს ეძ­ლე­ვათ ს­ტი­მუ­ლი გა­მო­ნა­ხონ სხვე­ბის­თვის წარ­მოქ­მნი­ლი სარ­გებ­ლის მეტად შე­მო­სავ­ლი­ა­ნი სარ­გებ­ლი­ა­ნი გა­მო­ყე­ნე­ბის გზა. ამ აზრის გა­მო­სახ­ვა შე­საძ­ლე­ბე­ლია გოლ­ფის მო­ედ­ნის მა­გა­ლით­ზე. გოლ­ფის მო­ედ­ნე­ბის სი­ლა­მა­ზის და სივ­რცის გამო, მ­რა­ვა­ლი ა­და­მი­ა­ნი ც­დი­ლობს მას­თან ახლოს და­სახ­ლე­ბას. შე­სა­ბა­მი­სად, გოლ­ფის მო­ედ­ნის მ­შე­ნებ­ლო­ბა ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ ახ­დენს გარე სარ­გებ­ლის გე­ნე­რი­რე­ბას - ახ­ლო­მახ­ლო მ­დე­ბა­რე უძ­რა­ვი ქო­ნე­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის გაზ­რდით. ბოლო წლებ­ში, გოლ­ფის მო­ედ­ნე­ბის დამპრო­ექ­ტებ­ლებ­მა ამ სარ­გებ­ლის მი­ღე­ბის გზები გან­სა­ზღვრეს. მო­ედ­ნის ა­შე­ნე­ბამ­დე ისინი, რო­გორც წესი, ყი­დუ­ლო­ბენ დიდ მიწის ნაკ­ვეთს, მო­ედ­ნის მ­შე­ნებ­ლო­ბის და­გეგ­მი­ლი ტე­რი­ტო­რი­ის ირ­გვლივ. ეს მათ გოლ­ფის მო­ედ­ნის ა­შე­ნე­ბის შემ­დეგ ამ მიწის უფრო მაღალ ფასად გა­და­ყიდ­ვის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას აძ­ლევს, რომ­ლის ფასიც გოლ­ფის მო­ედ­ნის მ­შე­ნებ­ლო­ბით გა­იზ­რდე­ბა. მათი საქ­მი­ა­ნო­ბის მას­შტა­ბე­ბის გა­ფარ­თო­ე­ბით და გოლ­ფის მო­ე­დან­თან ერთად სხვა უძ­რა­ვი ქო­ნე­ბის მ­შე­ნებ­ლო­ბის გზით, დე­ვე­ლო­პერს შე­ეძ­ლე­ბა შე­მო­სა­ვა­ლი მი­ი­ღოს იმ წყა­რო­დან, რაც სხვა შემ­თხვე­ვა­ში გარე სარ­გე­ბე­ლი იქ­ნე­ბო­და.
რაც შე­ე­ხე­ბა გარე და­ნა­ხარ­ჯებს, მათ კონ­ტროლ­ში მარ­ტი­ვი წე­სე­ბი დაგ­ვეხ­მა­რე­ბა. მა­გა­ლი­თად, მე­ზობ­ლე­ბის­გან მო­მა­ვა­ლი ხ­მა­უ­რის ა­ღ­კვე­თის სა­კი­თხის მო­საგ­ვა­რებ­ლად, ბინის მფლო­ბე­ლე­ბი ხ­ში­რად ა­წე­სე­ბენ შე­ზღუდ­ვებს, რომ­ლი­თაც იკ­რძა­ლე­ბა გვიან სა­ღა­მოს ხ­მა­მა­ღა­ლი მუ­სი­კის მოს­მე­ნა და ამ წე­სე­ბის დაც­ვას უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ იმით, რომ დამ­რღვე­ვებს სახ­ლი­დან, ან უბ­ნი­დან ა­სახ­ლე­ბენ. ჩ­ვე­ვებ­მა და სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ­მა ნორ­მებ­მაც შე­საძ­ლოა გარ­კვე­უ­ლი როლი შე­ას­რუ­ლონ. თუ თ­ქვენ­მა ო­თა­ხის მე­ზობ­ლებ­მა იციან, რომ ტე­ლე­ვი­ზო­რის ხმა ს­წავ­ლა­ში გიშ­ლით ხელს, მო­წყო­ბი­ლო­ბის გა­თიშ­ვა მისი მხრი­დან ზრდი­ლო­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლია. მ­თლი­ა­ნო­ბა­ში, დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში კომ­პა­ნი­ე­ბის­თვის „სო­ცი­ა­ლუ­რად მი­უ­ღე­ბე­ლი“ გახდა წარ­მო­ე­ბი­სას ა­და­მი­ა­ნე­ბის­თვის სა­ზი­ა­ნო და გა­რე­მოს და­მა­ბინ­ძუ­რე­ბე­ლი ნივ­თი­ე­რე­ბე­ბის გა­მოშ­ვე­ბა. წარ­მო­ე­ბებ­ზე მუდ­მი­ვად იზ­რდე­ბა ზე­წო­ლა, რო­მე­ლიც მათ ა­ი­ძუ­ლებს იყ­ვნენ კე­თილ­სინ­დი­სი­ე­რი მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბი და შე­უ­სა­ბა­მო ქ­ცე­ვის შემ­თხვე­ვა­ში, ე­კო­ლო­გი­უ­რი ჯ­გუ­ფე­ბის მსგავ­სი კერძო მა­კონ­ტრო­ლი­რე­ბე­ლი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ე­ბი ა­სა­ჯა­რო­ვე­ბენ მათ მოქ­მე­დე­ბებს.
ჩვენი ა­ნა­ლი­ზი უჩ­ვე­ნებს, რომ სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ­მა სა­ქო­ნელ­მა და გარე ე­ფექ­ტებ­მა შე­საძ­ლოა ხელი შე­უ­შა­ლონ ბაზ­რის ე­ფექ­ტუ­რად ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბას. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ი­ყე­ნე­ბენ ტერ­მინს „ბაზრის ჩავარდნა“ ისეთი ვი­თა­რე­ბის აღ­წე­რის­თვის, რო­დე­საც ს­ტი­მუ­ლე­ბის არ­სე­ბუ­ლი სტრუქ­ტუ­რა კონ­ფლიქტს წარ­მო­შობს პერ­სო­ნა­ლურ ინ­ტე­რეს­სა და ხელ­მი­საწ­ვდო­მი რე­სურ­სე­ბი­დან მაქ­სი­მა­ლუ­რი ა­მო­ნა­გე­ბის მი­ღე­ბას შორის. ბაზ­რის ჩა­ვარ­დნა კერძო ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ა­და­მი­ა­ნებს წა­ა­ხა­ლი­სებს ჩა­ერ­თონ პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბის ნაც­ვლად, კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­ულ საქ­მი­ა­ნო­ბა­ში.
ბაზ­რის ჩა­ვარ­დნა ქმნის ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ე­ფექ­ტუ­რო­ბის ა­მაღ­ლე­ბის მიზ­ნით სა­ხელ­მწი­ფოს ჩა­რე­ვის წი­ნა­პი­რო­ბებს. თუმცა პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სი მ­ხო­ლოდ ე­კო­ნო­მი­კუ­რი სის­ტე­მის ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ფორ­მაა. მეტი უნდა ვი­ცო­დეთ ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის ამ­გვა­რი ფორ­მის ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბის შე­სა­ხებ, რათა შევ­ძლოთ მისი სა­ბაზ­რო მე­ქა­ნიზ­მებ­თან რე­ა­ლუ­რი შე­და­რე­ბა.(54) ახლა ამ სა­კითხს მი­ვუბ­რუნ­დეთ.

ელემენტი 3.4: პოლიტიკური წნეხის გაგება

გადანაწილება პოლიტიკური კენჭისყრის გზით აბსოლუტურად განხვავდება საბაზრო გადანაწილებისგან.

ე­კო­ნო­მი­კის პირ­ვე­ლი გაკ­ვე­თი­ლი შე­ზღუ­დუ­ლი რე­სურ­სე­ბია. ისინი ა­რა­სო­დეს არის საკ­მა­რი­სი რა­ო­დე­ნო­ბის, მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის ს­რუ­ლად და­საკ­მა­ყო­ფი­ლებ­ლად. პო­ლი­ტი­კის პირ­ვე­ლი გაკ­ვე­თი­ლია ე­კო­ნო­მი­კის პირ­ვე­ლი გაკ­ვე­თი­ლის უ­გულ­ვე­ბელ­ყო­ფა.(55)
თომას სო­უ­ე­ლი, ე­კო­ნო­მი­კურ მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა პრო­ფე­სო­რი, ს­ტენ­ფორ­დის უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტი
პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი სის­ტე­მის ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ფორ­მაა. ეს არ არის მა­კო­რექ­ტი­რე­ბე­ლი ინ­სტრუ­მენ­ტი, რო­მელ­საც და­ვეყ­რდნო­ბით წარ­მოქ­მნი­ლი პ­რობ­ლე­მე­ბის მო­საგ­ვა­რებ­ლად. მა­ში­ნაც კი, თუ მას ა­კონ­ტრო­ლე­ბენ არ­ჩევ­ნე­ბის გზით არ­ჩე­უ­ლი პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი (ავ­ტოკ­რა­ტუ­ლი რე­ჟი­მის სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო შემ­თხვე­ვა­ში), არ არ­სე­ბობს გა­რან­ტია იმისა, რომ მ­თავ­რო­ბის მიერ გა­ტა­რე­ბუ­ლი ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბი პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი იქ­ნე­ბა. ეს სა­კი­თხი გა­ნა­კუთ­რე­ბით აქ­ტუ­ა­ლუ­რია იმ შემ­თხვე­ვებ­ში, რო­დე­საც სა­ხელ­მწი­ფო ერ­თვე­ბა მწირი რე­სურ­სე­ბის პ­რი­ვი­ლე­გი­რე­ბულ სექ­ტო­რებ­ზე, სა­წარ­მო­ებ­სა და ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფებ­ზე გა­და­ნა­წი­ლე­ბის საქ­მე­ში. რო­გორც მე-3 ნა­წი­ლის შე­სა­ვალ­ში ვი­სა­უბ­რეთ, გა­სუ­ლი ნა­ხე­ვა­რი სა­უ­კუ­ნის გან­მავ­ლო­ბა­ში შე­მუ­შა­ვე­ბულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბის არ­ჩევ­ნის ა­ნა­ლიზს, მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი წვლი­ლი შე­აქვს იმის გა­აზ­რე­ბა­ში, თუ როგორ ფუნ­ქცი­ო­ნი­რებს გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბის დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პ­რო­ცე­დუ­რა.
აშ­კა­რაა, რომ უმ­რავ­ლე­სო­ბის მიერ მ­ხარ­და­ჭე­რი­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი კურ­სე­ბი ყო­ველ­თვის არ ა­უმ­ჯო­ბე­სე­ბენ სა­ზო­გა­დო­ე­ბის კე­თილ­დღე­ო­ბას. ჩა­ვა­ტა­როთ გო­ნებ­რი­ვი ექ­სპე­რი­მენ­ტი: წარ­მო­ვიდ­გი­ნოთ მარ­ტი­ვი ე­კო­ნო­მი­კა ხუთი ა­მომ­რჩევ­ლით. და­ვუშ­ვათ, რომ სამ ა­მომ­რჩე­ველს მოს­წონს პ­რო­ექ­ტი, რო­მე­ლიც თი­თო­ე­ულს აძ­ლევს წ­მინ­და სარ­გე­ბელს 2 ევროს ო­დე­ნო­ბით, ასევე ხუთი ევროს ო­დე­ნო­ბით ხარჯს თი­თო­ე­უ­ლი დარ­ჩე­ნი­ლი 2 ა­მომ­რჩევ­ლის­გან. ხარ­ჯის მ­თლი­ა­ნი თანხა ამ პ­რო­ექ­ტზე 10 ევროს შე­ად­გენს, ხოლო წ­მინ­და სარ­გე­ბე­ლი - მ­ხო­ლოდ ექვსს. ეს კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლია და ხუთი ა­და­მი­ა­ნის­გან შემ­დგა­რი სა­ზო­გა­დო­ე­ბის მდგო­მა­რე­ო­ბას გა­ა­უ­ა­რე­სებს. მაგ­რამ თუ პ­რო­ექ­ტი მა­ჟო­რი­ტა­რულ სის­ტე­მა­ში გავა, იგი დამ­ტკიც­დე­ბა თუ მას 3 ა­და­მი­ა­ნი­დან 2 მხარს და­უ­ჭერს. თუ გავზრდით ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბას ხუ­თი­დან ხუთ მი­ლი­ო­ნამ­დე ან 200 მი­ლი­ო­ნამ­დე, ეს ზოგად შე­დეგს არ შეც­ვლის. ეს მარ­ტი­ვი მა­გა­ლი­თი უჩ­ვე­ნებს, რომ ხმე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბამ შე­საძ­ლოა გა­მო­იწ­ვი­ოს ა­რაპ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი პ­რო­ექ­ტე­ბის მი­ღე­ბა.
რ­ე­კო­მენ­დე­ბუ­ლია ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის მ­თა­ვა­რი ალ­ტერ­ნა­ტი­უ­ლი ფორ­მის, დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­და­ნა­წი­ლე­ბის მქონე ბაზ­რე­ბის შე­და­რე­ბა. გან­სა­კუთ­რე­ბით მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია შემ­დე­გი ოთხი სა­კი­თხის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბა.
პირ­ვე­ლი, დე­მოკ­რა­ტი­ულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბა­ში, მ­თავ­რო­ბის მოქ­მე­დე­ბის სა­ფუძ­ვე­ლი უმ­რავ­ლე­სო­ბის წესს ე­ფუძ­ნე­ბა. რაც შე­ე­ხე­ბა სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კას, ის ურ­თი­ერ­თშე­თან­ხმე­ბა­სა და ნე­ბა­ყოფ­ლო­ბით სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბა­ზეა და­ფუძ­ნე­ბუ­ლი. დე­მოკ­რა­ტი­ულ სა­ხელ­მწი­ფო­ში, სადაც უმ­რავ­ლე­სო­ბა პირ­და­პირ ან მათ მიერ არ­ჩე­უ­ლი წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბის ჩარ­თუ­ლო­ბით იღებს კონ­კრე­ტულ პო­ლი­ტი­კურ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას, უმ­ცი­რე­სო­ბა ი­ძუ­ლე­ბუ­ლია მო­ნა­წი­ლე­ო­ბა მი­ი­ღოს და­ფი­ნან­სე­ბა­ში მა­ში­ნაც კი, თუ ამ­გვა­რი უმ­ცი­რე­სო­ბა ამას კა­ტე­გო­რი­უ­ლად არ ე­თან­ხმე­ბა. მა­გა­ლი­თად, თუ უმ­რავ­ლე­სო­ბა მხარს და­უ­ჭერს ფეხ­ბურ­თის ახალი ს­ტა­დი­ო­ნის მ­შე­ნებ­ლო­ბას, სა­ბი­ნაო სექ­ტო­რის სუბსიდირების პ­როგ­რა­მას ან ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი კომ­პა­ნი­ის დო­ტა­ცი­ას, ა­მომ­რჩე­ველ­თა უმ­ცი­რე­სო­ბა ი­ძუ­ლე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბა მხარი და­უ­ჭი­როს ამ­გვარ პ­რო­ექ­ტებს და გა­და­ი­ხა­დოს შე­სა­ბა­მი­სი გა­და­სა­ხა­დე­ბი. იმის მი­უ­ხე­და­ვად, გა­და­სა­ხა­დის გა­დახ­დით სარ­გე­ბელს მი­ი­ღე­ბენ, თუ და­ზა­რალ­დე­ბი­ან, მათ მაინც უწევთ უფრო მა­ღა­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბის გა­დახ­და, შე­მო­სავ­ლის და­კარ­გვა და სხვა სახის ზა­რა­ლის გან­ცდა.
გა­და­სა­ხა­დის და­კის­რე­ბის და რე­გუ­ლი­რე­ბის უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბით, უმ­რავ­ლე­სო­ბა უმ­ცი­რე­სო­ბას კარ­ნა­ხობს თავის წე­სებს. ამ­გვა­რი ი­ძუ­ლე­ბის უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბე­ბი არ არ­სე­ბობს, რო­დე­საც რე­სურ­სე­ბის გა­და­ნა­წი­ლე­ბა კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი ბაზ­რე­ბის მიერ ხდება. სა­ბაზ­რო გა­რი­გე­ბე­ბი არ წარ­მო­იქ­მნე­ბა ყველა მ­ხა­რის თან­ხმო­ბის გა­რე­შე. კერძო კომ­პა­ნი­ებ­მა შე­საძ­ლოა მა­ღა­ლი ფასი და­ა­წე­სონ სა­ქო­ნელ­ზე, თუმცა ისინი ვე­რა­ვის ა­ი­ძუ­ლე­ბენ მათი პ­რო­დუქ­ტის შე­ძე­ნას. მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის მო­სა­ზი­დად, კერძო კომ­პა­ნი­ებ­მა ისეთი სარ­გე­ბე­ლი უნდა მი­ი­ღონ, რო­მე­ლიც გა­და­ა­ჭარ­ბებს დად­გე­ნილ ღი­რე­ბუ­ლე­ბას.
მეორე, ა­მომ­რჩევ­ლებს არ აქვთ ს­ტი­მუ­ლი იმისა, რომ კარ­გად იყ­ვნენ კან­დი­და­ტის ან იმ სა­კი­თხე­ბის შე­სა­ხებ ინ­ფორ­მი­რე­ბუ­ლე­ბი, რო­მელ­თა მოგ­ვა­რე­ბა­საც პირ­დე­ბა მათ კან­დი­და­ტი. ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რი ა­მომ­რჩევ­ლის ხმა, ფაქ­ტი­უ­რად ა­რა­სო­დეს გან­სა­ზღვრავს არ­ჩევ­ნე­ბის შე­დე­გებს. უფრო მეტი შან­სია იმის, რომ ა­მომ­რჩე­ველს თავზე მეხი და­ე­ცე­მა სა­არ­ჩევ­ნო უ­ბან­ზე მი­მა­ვალ გზაზე, ვიდრე მისი ხმა გა­დამ­წყვე­ტი იქ­ნე­ბა მუ­ნი­ცი­პა­ლუ­რი, რე­გი­ო­ნა­ლუ­რი ან ე­როვ­ნუ­ლი არ­ჩევ­ნე­ბის დროს!
რო­დე­საც ამას ი­თა­ვი­სე­ბენ, ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა ნაკ­ლებ დროს და ე­ნერ­გი­ას (თუკი სა­ერ­თოდ აქვთ დრო და ე­ნერ­გია) ხარ­ჯავს იმაში, რომ დე­ტა­ლუ­რად შე­ის­წავ­ლოს კან­დი­და­ტე­ბის პ­როგ­რა­მე­ბი და ბი­ოგ­რა­ფია, კარ­გად ნა­ფიქ­რი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად. უ­მე­ტე­სო­ბა უბ­რა­ლოდ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას იღებს სხვა წყა­რო­ე­ბი­დან მი­ღე­ბუ­ლი ინ­ფორ­მა­ცი­ის სა­ფუძ­ველ­ზე (ტე­ლე­ვი­ზო­რის ყუ­რე­ბი­სას, სო­ცი­ა­ლურ მე­დი­ა­ში მე­გობ­რებ­თან ურ­თი­ერ­თო­ბი­სას ან სამ­სა­ხურ­ში გან­ხილ­ვე­ბი­სას). ამ ს­ტი­მუ­ლე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, ა­მომ­რჩე­ველ­თა უმ­რავ­ლე­სო­ბას აქვს ცოტა წარ­მოდ­გე­ნა ან სა­ერ­თოდ არ აქვს წარ­მოდ­გე­ნა იმის შე­სა­ხებ, ვინ არის კან­დი­და­ტი და როგორ ზე­მოქ­მე­დებს სა­ხელ­მწი­ფოს მოქ­მე­დე­ბე­ბი (მა­გა­ლი­თად სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო სუბ­სი­დი­ე­ბი და სა­ვაჭ­რო შე­ზღუდ­ვე­ბი) ე­კო­ნო­მი­კა­ზე. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ამას „რაციონალური უმეცრების ეფექტს“ უ­წო­დე­ბენ. ეს ფაქტი ვ­ლინ­დე­ბა მაშინ, რო­დე­საც ა­მომ­რჩევ­ლებს ა­რას­რუ­ლი ინ­ფორ­მა­ცია აქვთ, თუმცა ეს ნაკ­ლე­ბო­ბა საკ­მა­ოდ რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რია, რად­გან ერთი ა­და­მი­ა­ნის ხმა ძა­ლი­ან იშ­ვი­ა­თა­დაა გა­დამ­წყვე­ტი.
ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის სუსტი მო­ტი­ვა­ცია იმისა, რომ არ­ჩე­ვა­ნი გა­ა­კე­თონ ს­რუ­ლად ინ­ფორ­მი­რე­ბუ­ლო­ბის სა­ფუძ­ველ­ზე მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად გან­სხვავ­დე­ბა ბა­ზარ­ზე მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის მოქ­მე­დე­ბე­ბის­გან. მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რად გა­და­წყვე­ტენ როგორ და­ხარ­ჯონ ფული და შემ­დეგ თავად იმ­კი­ან მათ მიერ გა­კე­თე­ბუ­ლი არ­ჩევ­ნის შე­დეგს. ეს ფაქტი მათ თა­ვი­სი ფულის ჭკვი­ა­ნუ­რად და­ხარ­ჯვის მო­ტი­ვა­ცი­ას აძ­ლევს. რო­დე­საც მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი ავ­ტო­მო­ბი­ლის, პერ­სო­ნა­ლუ­რი კომ­პი­უ­ტე­რის, სპორტ-დარ­ბა­ზის წევ­რო­ბის ან მსგავ­სი ერ­თე­უ­ლე­ბის ყიდ­ვა­ზე ფიქ­რო­ბენ, მათ აქვთ ძ­ლი­ე­რი ს­ტი­მუ­ლი მი­ი­ღონ ინ­ფორ­მა­ცია და გა­ა­კე­თონ ინ­ფორ­მი­რე­ბუ­ლი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბი.
მე­სა­მე, პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სე­ბი, რო­გორც წესი, ყ­ვე­ლა­ზე ერ­თნა­ი­რად მოქ­მე­დებს, ბა­ზა­რი კი სხვა­დას­ხვა ა­და­მი­ან­ზე გან­სხვა­ვე­ბუ­ლად მოქ­მე­დებს. სხვა სი­ტყვე­ბით რომ ვთქვათ, სა­ხელ­მწი­ფოს მიერ გა­და­ნა­წი­ლე­ბა იწ­ვევს „ერთი ზომა ყ­ვე­ლას ერ­გე­ბა“ შე­დე­გებს, ბა­ზა­რი კი სხვა­დას­ხვა ა­და­მი­ანს და ჯგუფს სა­სურ­ვე­ლი ნივ­თის­თვის „ხმის მი­ცე­მის“ და მისი მი­ღე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას აძ­ლევს. ეს კარ­გად ჩანს სას­კო­ლო გა­ნათ­ლე­ბის მა­გა­ლით­ზე. რო­დე­საც სას­კო­ლო გა­ნათ­ლე­ბა გა­და­ნა­წილ­დე­ბა ბა­ზარ­ზე (კერძო ს­კო­ლე­ბით ან სახ­ლში ს­წავ­ლით), და არ არის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფი­ლი სა­ხელ­მწი­ფოს მიერ, ზო­გი­ერ­თი მ­შო­ბე­ლი ირ­ჩევს ს­კო­ლას, რო­მელ­შიც რე­ლი­გი­ურ ფა­სე­უ­ლო­ბებს მეტ ყუ­რა­დღე­ბას აქ­ცე­ვენ, სხვე­ბი არ­ჩე­ვანს ა­ჩე­რე­ბენ ისეთ სას­წავ­ლო და­წე­სე­ბუ­ლე­ბა­ზე, რო­მე­ლიც ძი­რი­თა­დი უ­ნა­რე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე, კულ­ტუ­რულ მ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბა­სა თუ პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლურ ს­წავ­ლე­ბა­ზეა ო­რი­ენ­ტი­რე­ბუ­ლი. ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლურ მ­ყიდ­ვე­ლებს (ან ჯ­გუ­ფის წევ­რებს), რომ­ლებ­საც ფასის გა­დახ­და სურთ, შე­უძ­ლი­ათ შე­არ­ჩი­ონ სა­სურ­ვე­ლი ს­წავ­ლე­ბის ვა­რი­ან­ტი და მი­ი­ღონ გა­ნათ­ლე­ბა. ბაზ­რე­ბი პ­რო­პორ­ცი­უ­ლი წარ­მო­მად­გენ­ლო­ბის სის­ტე­მას ქმნი­ან და ეს უფრო მეტი ა­და­მი­ა­ნის­თვის ხდის შე­საძ­ლე­ბელს მათ პ­რე­ფე­რენ­ცი­ებ­თან მეტად შე­სა­ფე­რი­სი სა­ქო­ნე­ლი და მომ­სა­ხუ­რე­ბა მი­ი­ღონ. გარდა ამისა, ბაზ­რე­ბი ასევე კონ­ფლიქ­ტე­ბის თა­ვი­დან ა­რი­დე­ბა­ში გ­ვეხ­მა­რე­ბი­ან, რომ­ლე­ბიც გარ­და­უვ­ლად წარ­მო­იქ­მნე­ბი­ან მაშინ, რო­დე­საც უმ­რავ­ლე­სო­ბის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბი თავის ნებას სხვა­დას­ხვა უმ­ცი­რე­სო­ბას ახ­ვე­ვენ თავს.
მე­ო­თხე, ბა­ზარს და პო­ლი­ტი­კო­სებს გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი ს­ტი­მუ­ლე­ბი ა­მოძ­რა­ვებთ. რო­გორც ადრე გან­ვი­ხი­ლეთ, სა­ბაზ­რო ე­კო­ნო­მი­კის მო­გე­ბა-წა­გე­ბის მე­ქა­ნიზ­მი რე­სურ­სებს წარ­მარ­თავს პ­რო­დუქ­ტი­უ­ლი პ­რო­ექ­ტე­ბის მი­მარ­თუ­ლე­ბით, კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბის­გან შორს. თუმცა პი­ლი­ტი­კურ პ­რო­ცესს არ გა­აჩ­ნია მსგავ­სი მე­ქა­ნიზ­მი, რო­მელ­საც რე­სურ­სე­ბი პ­რო­დუქ­ტი­ულ საქ­მი­ა­ნო­ბებ­ში შე­უძ­ლია წარ­მარ­თოს. იგივე ხდება არ­ჩევ­ნე­ბის მე­ქა­ნიზ­მის დახ­მა­რე­ბით გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბუ­ლი კონ­ტრო­ლის შემ­თხვე­ვა­შიც. კონ­სტი­ტუ­ცი­უ­რი შე­ზღუდ­ვე­ბის­გან თა­ვი­სუ­ფა­ლი არ­ჩე­უ­ლი პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი ც­დი­ლო­ბენ ხმე­ბის მო­ზიდ­ვას, მო­სახ­ლე­ო­ბის ერთი ჯ­გუ­ფის­თვის მე­ო­რეს ხარ­ჯზე პ­რი­ვი­ლე­გი­ის მი­ნი­ჭე­ბის გზით. რო­გორც ამ­ბო­ბენ, თუ შენ პეტ­რეს არ­თმევ და პავ­ლეს აძლევ, რო­გორც წესი, პავ­ლეს დახ­მა­რე­ბის იმედი უნდა გ­ქონ­დეს.
თა­ნა­მედ­რო­ვე პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სი დიდ­წი­ლად გან­ვი­ხი­ლოთ, რო­გორც „გა­დაც­ვლე­ბის“ სე­რი­ე­ბი კო­ა­ლი­ცი­ა­სა და პო­ლი­ტი­კო­სებს შორის. კონ­ცეტ­რი­რე­ბუ­ლი ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბი მო­მა­ვალ­ში უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ ხმებს, და­ფი­ნან­სე­ბას, მა­ღა­ლა­ნა­ზღა­უ­რე­ბად სა­მუ­შაო ად­გი­ლებს და მ­ხარ­და­ჭე­რის სხვა ფორ­მებს სუბ­სი­დი­ე­ბის, ფი­ნან­სუ­რი პ­როგ­რა­მე­ბის და მა­რე­გუ­ლი­რე­ბე­ლი პ­რი­ვი­ლე­გი­ე­ბის სა­ნაც­ვლოდ, რაც ხ­ში­რად გა­და­სა­ხა­დე­ბის გა­დამ­ხდე­ლე­ბის ხარ­ჯზე ხორ­ცი­ელ­დე­ბა. რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი უ­მეც­რე­ბის ე­ფექ­ტი - რო­დე­საც ა­მომ­რჩევ­ლე­ბი წყვე­ტენ არ და­ხარ­ჯონ დრო იმაში, რომ მეტი ინ­ფორ­მა­ცია მი­ი­ღონ - ა­მარ­ტი­ვებს ამ პ­რო­ცესს, რად­გან სა­კა­ნონ­მდებ­ლო და­წე­სე­ბუ­ლე­ბებ­ში ბევრი რამ ხდება, რასაც ა­მომ­რჩევ­ლე­ბი ვერ ი­გე­ბენ. შე­სა­ბა­მი­სად, რე­სურ­სე­ბი ლო­ბი­რე­ბის და სხვა პ­რი­ვი­ლე­გი­რე­ბუ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბე­ბის­კენ მი­ე­მარ­თე­ბა, წარ­მო­ე­ბი­სა და უ­კე­თე­სი პ­რო­დუქ­ტე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბის­გან შორს.
რო­გორც წინა ორ ე­ლე­მენ­ტში გან­ვი­ხი­ლეთ, ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ა­ნა­ლი­ზი უჩ­ვე­ნებს, რომ არ­სე­ბობს შემ­თხვე­ვე­ბი, რო­დე­საც ბაზ­რე­ბი ვერ შეძ­ლე­ბენ რე­სურ­სე­ბის ე­ფექ­ტუ­რად გა­და­ნა­წი­ლე­ბას. თუმცა ეს ასევე ეხება პო­ლი­ტი­კურ პ­რო­ცეს­საც. სხვაგ­ვა­რად რომ ვთქვათ, არ­სე­ბობს სამ­თავ­რო­ბო ჩა­ვარ­დნაც და ბაზ­რის ჩა­ვარ­დნაც. სამთავრობო ჩავარდნას ად­გი­ლი აქვს მაშინ, რო­დე­საც პო­ლი­ტი­კუ­რი ძა­ლე­ბის მხრი­დან წი­ნა­აღ­მდე­გო­ბა წარ­მოქ­მნის კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლო­ბას და არ უ­წყობს ხელს რე­სურ­სე­ბის პ­რო­დუქ­ტი­ულ გა­მო­ყე­ნე­ბას. ბაზ­რის ჩა­ვარ­დნის მსგავ­სად, სამ­თავ­რო­ბო ჩა­ვარ­დნა ა­სა­ხავს ვი­თა­რე­ბას, რო­დე­საც არ­სე­ბობს კონ­ფლიქ­ტი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბის მიმ­ღე­ბი ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რი პი­რის­თვის გან­სა­კუთ­რე­ბით ხელ­საყ­რე­ლი შე­დე­გე­ბი­სა და რე­სურ­სე­ბის მაქ­სი­მა­ლუ­რად ე­ფექ­ტუ­რად გა­მო­ყე­ნე­ბას შორის.
სა­ქარ­თვე­ლო­ში ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პო­ლი­ტი­კის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვან დო­ნე­ზე ლი­ბე­რა­ლი­ზა­ცი­ის შემ­დეგ, ვარ­დე­ბის რე­ვო­ლუ­ცი­ის ორ­გა­ნი­ზა­ტო­რებ­მა ი­ცოდ­ნენ, რომ დე­მოკ­რა­ტი­ულ და ლი­ბე­რა­ლიზ­მზე ო­რი­ენ­ტი­რე­ბულ მ­თავ­რო­ბა­საც მო­უ­წევ­და კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლი, ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რი ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბის გა­ტა­რე­ბა. ამ­გვა­რად, 2010 წელს, კონსტიტუციაში შე­ვი­და ცვლი­ლე­ბე­ბი, რომ­ლი­თაც ი­ზღუ­დე­ბო­და ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის როლი ე­კო­ნო­მი­კა­ში. 94-ე მუხლი გან­სა­ზღვრავ­და რა სახის გა­და­სა­ხა­დე­ბი იყო და­საშ­ვე­ბი (გა­და­სა­ხა­დე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბა და მათი გა­ნაკ­ვე­თე­ბი) და გა­და­სა­ხა­დის გა­ნაკ­ვე­თის ცვლი­ლე­ბის ან ახალი გა­და­სა­ხა­დე­ბის და­წე­სე­ბის უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბას ა­ნი­ჭებ­და ხალხს, რაც რ­ე­ფე­რენ­დუ­მის გზით უნდა გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბუ­ლი­ყო. გარდა ამისა, ორ­გა­ნუ­ლი კა­ნო­ნით სა­ხელ­წო­დე­ბით „ე­კო­ნო­მი­კუ­რი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის შე­სა­ხებ კა­ნო­ნი“ სა­ხელ­მწი­ფო ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტი არ უნდა ყო­ფი­ლი­ყო მშპ-ის 3%-ზე მეტი, ხოლო ვალი - მშპ-ის 60 პ­რო­ცენტზე მეტი. თუმცა, დროთა გან­მავ­ლო­ბა­ში და მ­თავ­რო­ბე­ბის ცვლი­ლე­ბას­თან ერთად, პარ­ლა­მენ­ტში წარ­მოდ­გე­ნილ­მა უმ­რავ­ლე­სო­ბამ ცვლი­ლე­ბე­ბი მიიღო, რომ­ლე­ბიც ო­რი­ენ­ტი­რე­ბუ­ლი იყო შე­ზღუდ­ვე­ბის მოხ­სნა­სა და ახალი გა­და­სა­ხა­დე­ბი­სა და/ან არ­სე­ბუ­ლი გა­ნაკ­ვე­თე­ბის ცვლი­ლე­ბის უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბის აღ­დგე­ნა­ზე. შემ­დგომ­ში უფრო დე­ტა­ლუ­რად გან­ვი­ხი­ლავთ დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სის მიმ­დი­ნა­რე­ო­ბას, იმ ცვლი­ლე­ბებ­თან ერთად, რომ­ლე­ბიც სა­ხელ­მწი­ფოს და­ეხ­მა­რე­ბა ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ზრდის და მო­სახ­ლე­ო­ბის ცხოვ­რე­ბის დონის ა­მაღ­ლე­ბის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფა­ში.

ელემენტი 3.5: სამართლებრივი ნორმების მიღება სპეციალური ინტერესების მქონე ჯგუფების გავლენის შესაზღუდად

თუ ამას არ კრძალავს კონსტიტუცია ან სხვა მკაცრი წესები, სპეციალური ინტერესების მქონე ჯგუფები დემოკრატიულ პოლიტიკურ პროცესს გამოიყენებენ სარგებლის მისაღებად, გადასახადის გადამხდელების და მომხმარებლების ხარჯზე.

მო­უ­წეს­რი­გე­ბე­ლი ჭარბი წონის მა­მა­კა­ცის კა­რი­კა­ტუ­რა. მა­მა­კა­ცი შე­მო­სას­ვლელ კარში დგას. პე­რან­გში, ქა­მარ­ში და შარ­ვლის ნა­კე­ცებ­ში ფულის ბანკნო­ტე­ბი აქვს ჩა­ტე­ნი­ლი; მისი პორ­ტფე­ლი და ფოლ­დე­რი ფულით არის გა­ტე­ნი­ლი. მა­მა­კა­ცი გაკ­ვირ­ვე­ბულ ცოლს უ­ყუ­რებს და ე­უბ­ნე­ბა: „ძ­ვირ­ფა­სო, ვე­რა­სო­დეს გა­მო­იც­ნობ ამ წუთში რა გა­დამ­ხდა! სამ­სა­ხუ­რი­დან სახ­ლში მო­მა­ვა­ლი მო­მის­ყი­და რამ­დე­ნი­მე უც­ნობ­მა, მაგ­რამ ძ­ლი­ერ­მა ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის ჯ­გუფ­მა!“
„ძ­ვირ­ფა­სო, ვე­რა­სო­დეს მიხ­ვდე­ბი რა გა­დამ­ხდა! სამ­სა­ხუ­რი­დან სახ­ლში მო­მა­ვალს მო­მის­ყი­და რამ­დე­ნი­მე ნაკ­ლებ ც­ნო­ბილ­მა, მაგ­რამ გავ­ლე­ნი­ან­მა ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუფ­მა!“
დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი გზით არ­ჩე­უ­ლი პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი ხ­ში­რად ი­ღე­ბენ სარ­გე­ბელს ისეთი პო­ლი­ტი­კე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რით, რომ­ლე­ბიც ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფებს აძ­ლე­ვენ პ­რი­ვი­ლე­გი­ებს ფართო სა­ზო­გა­დო­ე­ბის ხარ­ჯზე. მოდით, გან­ვი­ხი­ლოთ პო­ლი­ტი­კა, რო­მელ­საც არ­სე­ბი­თად პერ­სო­ნა­ლუ­რი სარ­გე­ბე­ლი მო­აქვს კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი ჯ­გუ­ფის წევ­რე­ბის­თვის (მა­გა­ლი­თად, ბიზ­ნეს-ინ­ტე­რე­სე­ბის წარ­მო­მად­გე­ნე­ლი ა­სო­ცი­ა­ცია, პროფ­კავ­ში­რის წევ­რე­ბი ან აგ­რა­რუ­ლი ჯგუფი), უფრო ფართო ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე გა­დამ­ხდე­ლე­ბი­სა თუ მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის ხარ­ჯზე. მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ინ­ტე­რე­სე­ბის ორ­გა­ნი­ზე­ბულ ჯგუფს უფრო ნაკ­ლე­ბი წევრი ჰყავს, ვიდრე გა­და­სა­ხა­დე­ბის გა­დამ­ხდე­ლე­ბის ან მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის მ­თლი­ა­ნი რა­ო­დე­ნო­ბა, ყველა წევრი დიდ პერ­სო­ნა­ლურ სარ­გე­ბელს მი­ი­ღებს ძა­ლა­ში შე­სუ­ლი კა­ნონ­მდებ­ლო­ბი­დან. სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო ვი­თა­რე­ბაა, რო­დე­საც მ­რა­ვა­ლი გა­და­სა­ხა­დის გა­დახმდე­ლი და მომ­ხმა­რე­ბე­ლი ზი­ან­დე­ბა, თი­თო­ე­ულ­ზე და­კის­რე­ბუ­ლი ხარჯი მ­ცი­რეა და ხ­ში­რად რ­თუ­ლია ამ­გვა­რი ხარ­ჯე­ბის წყა­როს ი­დენ­ტი­ფი­ცი­რე­ბა.
იმის გამო, რომ გავ­ლე­ნი­ა­ნი ჯ­გუ­ფე­ბის პი­რა­დი ინ­ტე­რე­სი საკ­მა­ოდ მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია, მათ ძ­ლი­ე­რი ს­ტი­მუ­ლი აქვთ ა­ლი­ან­სებ­ში გა­ერ­თი­ან­დნენ და კან­დი­და­ტებს და კა­ნონ­მდებ­ლებს შე­ა­ტყო­ბი­ნონ, რა­ო­დენ ა­წუ­ხებთ მათ კონ­კრე­ტუ­ლი სა­კი­თხე­ბი. ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფის მ­რა­ვა­ლი წევრი თავად გა­და­წყვეტს ვის მის­ცეს ხმა და ვის და­უ­ჭი­როს მხარი ფი­ნან­სუ­რად, თით­ქმის ექ­სკლუ­ზი­უ­რად იმ პო­ლი­ტი­კოსს, რო­მე­ლიც მხარს უჭერს მის­თვის გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბის მქონე სა­კი­თხებს. და პი­რი­ქით, რო­გორც რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი უ­მეც­რე­ბის ე­ფექ­ტი გ­ვიჩ­ვე­ნებს, ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა ზო­გა­დად არ იქ­ნე­ბა ინ­ფორ­მი­რე­ბუ­ლი და მას არ ა­დარ­დებს სპეციალური ინტერესის საკითხები, რად­გან ისინი უმ­ნიშ­ვნე­ლოდ მოქ­მე­დე­ბენ მათ პირად კე­თილ­დღე­ო­ბა­ზე.
თქვენ რომ იყოთ პო­ლი­ტი­კო­სი, რო­მელ­საც ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის ხმე­ბის მო­პო­ვე­ბა გ­ჭირ­დე­ბათ, რას გა­ა­კე­თებ­დით? აშ­კა­რაა, თუ თ­ქვენს კამ­პა­ნი­ა­ში ღიად და­უ­ჭერ­დით მხარს ა­რა­ინ­ფორ­მი­რე­ბუ­ლი და ა­რა­ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი უმ­რავ­ლე­სო­ბის ინ­ტე­რე­სებს, დიდ მ­ხარ­და­ჭე­რას ვერ მი­ი­ღებ­დით. თუმცა შე­გიძ­ლი­ათ მი­ი­ღოთ აქ­ტი­უ­რი მ­ხარ­დამ­ჭე­რე­ბი, კამ­პა­ნი­ის თა­ნამ­შრომ­ლე­ბი და, რაც ყ­ვე­ლა­ზე მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია, კამ­პა­ნი­ის და­ფი­ნან­სე­ბა ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბის­თვის სა­ინ­ტე­რე­სო პო­ზი­ცი­ის მ­ხარ­და­ჭე­რა­ში. მედია-პო­ლი­ტი­კის ე­პო­ქა­ში, პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი ძ­ლი­ე­რი წ­ნე­ხის ქვეშ იმ­ყო­ფე­ბი­ან: ი­მი­სათ­ვის, რომ მას-მე­დი­ით და­დე­ბი­თი კან­დი­და­ტის იმიჯი შე­იქ­მნან, მათ კამ­პა­ნი­ის და­ფი­ნან­სე­ბა ს­ჭირ­დე­ბათ, რისი მი­ღე­ბაც შე­საძ­ლე­ბე­ლია ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რით. პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც უარს ა­ცხა­დე­ბენ თა­მა­შის ამ­გვარ წე­სებ­ზე - ვისაც არ სურთ გა­მო­ი­ყე­ნონ სა­ხელ­მწი­ფო ბი­უ­ჯე­ტის სახ­სრე­ბი კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი ინ­ტე­რეს-ჯ­გუ­ფე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რის მი­სა­ღე­ბად პო­ლი­ტი­კუ­რი მ­ხარ­და­ჭე­რის სა­ნაც­ვლოდ - ძა­ლი­ან რთულ ვი­თა­რე­ბა­ში იმ­ყო­ფე­ბი­ან. ამ ს­ტი­მუ­ლე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი ი­მარ­თე­ბი­ან ერ­თგვა­რი „უ­ხი­ლა­ვი ხელით“ ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბის შე­ხე­დუ­ლე­ბე­ბის გა­მო­სა­ხა­ტა­ვად, თუმცა, ხ­ში­რად ამას მივ­ყა­ვართ ისეთ პო­ლი­ტი­კურ კურსთან, რომ­ლის შე­დე­გად მ­თლი­ა­ნო­ბა­ში მი­ი­ღე­ბა ყველა ა­მომ­რჩევ­ლის­თვის რე­სურ­სე­ბის გა­ხარ­ჯვა და ჩვენი ცხოვ­რე­ბის ს­ტან­დარ­ტე­ბის შემ­ცი­რე­ბა. ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სის ამ სა­ფუძ­ველს სპეციალური ინტერესის ეფექტს უ­წო­დე­ბენ.
გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი ინ­ტე­რე­სე­ბის ძალა კიდევ უფრო ძ­ლი­ერ­დე­ბა ლოგროლინგით და „ქერის ორმოს კა­ნონ­მდებ­ლო­ბით“. ლოგ­რო­ლინ­გი არის ხმე­ბით ვაჭ­რო­ბის პ­რაქ­ტი­კა პო­ლი­ტი­კო­სებს შორის, სა­სურ­ვე­ლი კა­ნონ­მდებ­ლო­ბის დამ­ტკი­ცე­ბის­თვის სა­ჭი­რო მ­ხარ­და­ჭე­რის მო­სა­პო­ვებ­ლად. „ქერის ორმოს კანონმდებლობა“ ნიშ­ნავს ერ­თმა­ნე­თის­გან და­მო­უ­კი­დე­ბე­ლი და სხვა­დას­ხვა ჯ­გუ­ფე­ბის­თვის სარ­გებ­ლის მომ­ტა­ნი პ­რო­ექ­ტე­ბის ერთ კა­ნონ­მდებ­ლო­ბა­ში გა­ერ­თი­ა­ნე­ბას. რო­გორც ლოგ­რო­ლინ­გი, ისე - „ქერის ორმოს კა­ნონ­მდებ­ლო­ბა“ ხ­ში­რად შე­საძ­ლე­ბელს ხდიან ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რი პ­რო­ექ­ტე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რას, რაც ვიწრო წ­რის­თვის არის ხელ­საყ­რე­ლი.
მე-19 გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა­ში ნაჩ­ვე­ნე­ბია როგორ აძ­ლი­ე­რე­ბენ „ქერის ორმო“ და ხმე­ბით ვაჭ­რო­ბა ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სის ე­ფექტს და იწ­ვე­ვენ კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლი პ­რო­ექ­ტე­ბის მი­ღე­ბას. ამ მარ­ტივ მა­გა­ლით­ში, ხუ­თწევ­რი­ა­ნი სა­კა­ნონ­მდებ­ლო ორ­გა­ნო სამ პ­რო­ექტს გა­ნი­ხი­ლავს: (1) ს­პორ­ტუ­ლი ს­ტა­დი­ო­ნი A რა­ი­ონ­ში; (2) და­ხუ­რუ­ლი ტ­რო­პი­კუ­ლი ტყის მ­შე­ნებ­ლო­ბა B რა­ი­ონ­ში და (3) ე­თა­ნო­ლის წარ­მო­ე­ბის სუბ­სი­დი­რე­ბა, რო­მე­ლიც ხელ­საყ­რელ პი­რო­ბებს შე­უქ­მნის C რა­ი­ონ­ში მ­ცხოვ­რებ სი­მინ­დის მომ­ყვან ფერ­მე­რებს. თი­თო­ე­უ­ლი რა­ი­ო­ნის მა­ცხოვ­რებ­ლის­თვის, ნაჩ­ვე­ნე­ბია წ­მინ­და სარ­გე­ბე­ლი ან ხარჯი - ეს არის რა­ი­ო­ნის მა­ცხოვ­რებ­ლე­ბის სარ­გე­ბე­ლი, რასაც აკ­ლდე­ბა მათზე და­კის­რე­ბუ­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო ხარჯი. შე­ნიშ­ვნა: თი­თო­ე­უ­ლი პ­რო­ექ­ტი­დან წ­მინ­და სარ­გებ­ლის ო­დე­ნო­ბა უ­არ­ყო­ფი­თია. იმის გამო, რომ ყველა ა­მომ­რჩევ­ლის მ­თლი­ა­ნი ხარჯი სარ­გე­ბელს 20 ევ­რო­თი ა­ღე­მა­ტე­ბა, თი­თო­ე­უ­ლი პ­რო­ექ­ტი კონ­ტრპრო­დუქ­ტი­უ­ლი, ანუ - ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რია.
თუ ამ ა­რა­ე­ფექ­ტურ პ­რო­ექ­ტებს ცალკე უყ­რიდ­ნენ კენჭს, თი­თო­ე­უ­ლი და­კარ­გავ­და 4-დან 1 ხ­მამ­დე, რად­გან მ­ხო­ლოდ ერთი რა­ი­ო­ნი გა­ი­მარ­ჯვებ­და, ხოლო და­ნარ­ჩე­ნი ოთხი წა­ა­გებ­და. თუმცა, რო­დე­საც პ­რო­ექ­ტე­ბი გა­ერ­თი­ან­დე­ბო­და ლოგ­რო­ლინ­გის (A, B და C რა­ი­ო­ნე­ბის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბი შე­საძ­ლოა შე­თან­ხმდნენ ხმე­ბით ვაჭ­რო­ბა­ზე) ან „ქერის ორმოს კა­ნონ­მდებ­ლო­ბის“ (სა­მი­ვე პ­როგ­რა­მა ერთ კა­ნონპ­რო­ექ­ტში გა­ერ­თი­ან­დე­ბა) გა­მო­ყე­ნე­ბით, მათ შე­უძ­ლი­ათ სა­მი­ვე გა­იყ­ვა­ნონ, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ყველა პ­რო­ექ­ტი ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რია. ამის და­ნახ­ვა შე­საძ­ლე­ბე­ლია ი­ქე­დან, რომ მ­თლი­ა­ნი კომ­ბი­ნი­რე­ბუ­ლი წ­მინ­და სარ­გე­ბე­ლი და­დე­ბი­თია A, B და C რა­ი­ო­ნე­ბის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბის­თვის. ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის მხრი­დან ინ­ფორ­მა­ცი­ის მი­ღე­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი სუსტი ს­ტი­მუ­ლის გამო „ქერის ორმოს კანონმდებლობით“ და სხვა ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სის პო­ლი­ტი­კე­ბით და­ზა­რა­ლე­ბუ­ლებს სა­ვა­რა­უ­დოდ ა­რა­ფე­რი ე­ცო­დი­ნე­ბათ მათ შე­სა­ხებ. ამ­გვა­რად, ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბის, მათ შორის ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რი პ­რო­ექ­ტე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რის ს­ტი­მუ­ლი იმაზე ძ­ლი­ე­რია, ვიდრე ჩანს მე-19 გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა­ში მო­ცე­მუ­ლი მარ­ტი­ვი რი­ცხვობ­რი­ვი მა­გა­ლი­თი­დან.
გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა 19: ხმე­ბით ვაჭ­რო­ბა და ა­რა­ე­ფექ­ტუ­რი კა­ნონ­მდებ­ლო­ბე­ბის მი­ღე­ბა
წ­მინ­და სარ­გე­ბე­ლი (+) ან ხარჯი (-) ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის­თვის თა­ნა­ბა­რი რა­ო­დე­ნო­ბით მო­სახ­ლე­ო­ბის მქონე ოლ­ქე­ბის­თვის
ოლ­ქე­ბის ხმების­პორ­ტუ­ლი ს­ტა­დი­ო­ნიდა­ხუ­რუ­ლი ტ­რო­პი­კუ­ლი ტყის პ­რო­ექ­ტიე­თა­ნო­ლის წარ­მო­ე­ბის სუბ­სი­დიასულ
A€100-€30-€30-€40
B-€30€100-€30-€40
C-€30-€30€100-€40
D-€30-€30-€30-€90
E-€30-€30-€30-€90
სულ-€20-€20-€20-€60
ბა­ზარ­ზე გა­დაც­ვლა - ეს არის ურ­თი­ერ­თმომ­გე­ბი­ა­ნი გა­რი­გე­ბა. სა­ვაჭ­რო გა­რი­გე­ბის ორივე წევრი მო­ე­ლის სარ­გე­ბელს, ან გა­დაც­ვლა არ შედ­გე­ბა. ამის სა­პი­რის­პი­როდ, „პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­რი­გე­ბა“ შე­საძ­ლოა იყოს ზო­გის­თვის მო­გე­ბის, ზო­გის­თვის კი - წა­გე­ბის მომ­ტა­ნი. ნე­გა­ტი­ურ­თან­ხი­ა­ნი საქ­მი­ა­ნო­ბა, სადაც ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა იგებს, უმ­ცი­რე­სო­ბა - მეტს აგებს. არ არ­სე­ბობს გა­რან­ტია იმისა, რომ გა­მარ­ჯვე­ბუ­ლე­ბის სარ­გე­ბე­ლი გა­და­ა­ჭარ­ბებს მეორე ჯ­გუ­ფის მიერ გან­ცდილ ზა­რალს.
კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი ჯ­გუ­ფე­ბის მ­ხარ­და­სა­ჭე­რად უ­კონ­ტრო­ლო პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სის ტენ­დენ­ცია გ­ვეხ­მა­რე­ბა იმის ახ­სნა­ში, რომ ე­კო­ნო­მი­კუ­რი ნამ­ცხვრის ზომის შე­სამ­ცი­რე­ბე­ლი მ­რა­ვა­ლი პ­როგ­რა­მა არ­სე­ბობს. მა­გა­ლი­თად, გან­ვი­ხი­ლოთ შაქ­რის 20 000 ა­მე­რი­კე­ლი მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი. მ­რა­ვა­ლი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში ა­მე­რი­კე­ლი მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის მიერ გა­დახ­დი­ლი შაქ­რის ღი­რე­ბუ­ლე­ბა 50%-დან 100%-მდე ა­ღე­მა­ტე­ბო­და სა­ერ­თა­შო­რი­სო ბა­ზარ­ზე შაქ­რის ფასს, ფე­დე­რა­ლუ­რი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის ფა­სე­ბის მ­ხარ­და­ჭე­რის პ­როგ­რა­მის და შაქ­რის იმ­პორტზე და­წე­სე­ბუ­ლი მ­კაც­რი კ­ვო­ტე­ბის გამო. ამ პ­როგ­რა­მე­ბის შე­დე­გად, შაქ­რის მ­წარ­მო­ებ­ლებ­მა მი­ი­ღეს და­ახ­ლო­ე­ბით 1.7 მი­ლი­არ­დი, ე.ი. მი­ახ­ლო­ე­ბით 85 000 აშშ დო­ლა­რი ერთ მე­წარ­მე­ზე. ამ სარ­გებ­ლის უმ­რავ­ლე­სო­ბა მი­ი­ღეს მსხვილ­მა მ­წარ­მო­ებ­ლებ­მა, რო­მელ­თა მფლო­ბე­ლებს აქვთ სა­შუ­ა­ლო შე­მო­სავ­ლის დო­ნე­ზე მა­ღა­ლი შე­მო­სა­ვა­ლი. მე­ო­რეს მხრივ, შაქ­რის მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი 2,9 მი­ლი­არ­დი­დან 3,5 მი­ლი­არდ აშშ დო­ლა­რამ­დე იხ­დი­ან, ანუ ერთი ოჯახი იხდის და­ახ­ლო­ე­ბით 25 დო­ლარს შა­ქარ­ზე მა­ღა­ლი ფა­სე­ბის პი­რო­ბებ­ში,(56) შე­დე­გად, ა­მე­რი­კე­ლე­ბი წა­გე­ბა­ში აღ­მოჩ­ნდნენ, რად­გან მათი რე­სურ­სე­ბი ი­ხარ­ჯე­ბო­და ისეთი პ­რო­დუქ­ცი­ის გა­მოშ­ვე­ბა­ში, რომ­ლის წარ­მო­ე­ბაც მათ­თვის წამ­გე­ბი­ა­ნი იყო. ამ­გვა­რი პ­რო­დუქ­ცი­ის მი­ღე­ბა შე­საძ­ლე­ბე­ლი იყო მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად დაბალ ფასად ვაჭ­რო­ბის შე­დე­გად.
და მაინც, კონ­გრე­სი გა­ნაგ­რძობს შაქ­რის წარ­მო­ე­ბის პ­როგ­რა­მის მ­ხარ­და­ჭე­რას. ამის მი­ზე­ზი მარ­ტი­ვად და­სა­ნა­ხია. ამ­გვა­რი პ­როგ­რა­მე­ბის მათ პერ­სო­ნა­ლურ კე­თილ­დღე­ო­ბა­ზე დიდი გავ­ლე­ნის გამო, შაქ­რის მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის­თვის, გან­სა­კუთ­რე­ბით მსხვი­ლი მე­წარ­მე­ე­ბის­თვის, მომ­გე­ბი­ა­ნია მათი სიმ­დიდ­რის და პო­ლი­ტი­კუ­რი გავ­ლე­ნის სარ­გებ­ლი­ა­ნად გა­მო­ყე­ნე­ბა ისეთი პო­ლი­ტი­კო­სე­ბის მ­ხარ­და­სა­ჭე­რად, რომ­ლე­ბიც მათ ინ­ტე­რე­სებს ემ­სა­ხუ­რე­ბი­ან. ს­წო­რედ ამას ა­კე­თე­ბენ ისინი. ბოლო ო­თხწ­ლი­ა­ნი სა­არ­ჩევ­ნო ციკ­ლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, შაქ­რის ბიზ­ნე­სის ლო­ბის­ტებ­მა 16 მი­ლი­ონ დო­ლარ­ზე მეტი გა­მოჰ­ყვეს კან­დი­და­ტე­ბის და პო­ლი­ტი­კუ­რი მოქ­მე­დე­ბე­ბის კო­მი­ტე­ტე­ბის მ­ხარ­და­სა­ჭე­რად. მ­ხო­ლოდ ერთმა ფირ­მამ, „American Crystal Sugar Company“, კონ­გრე­სის 221 წევრს 1,3 მი­ლი­ო­ნი დო­ლა­რი მისცა სა­არ­ჩევ­ნო ციკ­ლის გან­მავ­ლო­ბა­ში და კიდევ 1,4 მი­ლი­ო­ნი აშშ დო­ლა­რი და­ხარ­ჯა კონ­გრე­სის ლო­ბი­რე­ბა­ში. სა­შუ­ა­ლო ა­მომ­რჩევ­ლთან კი პი­რი­ქით ხდება. მის­თვის ა­რა­რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი იქ­ნე­ბო­და ამ სა­კი­თხის გა­მოკ­ვლე­ვა ან მის­თვის დიდი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბის მი­ნი­ჭე­ბა, სანამ გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბას მი­ი­ღებს იმის თა­ო­ბა­ზე ვის მის­ცეს ხმა. ფაქ­ტი­უ­რად, ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბამ არ იცის, რომ ეს პ­როგ­რა­მა მათ ფული უჯ­დე­ბათ. შე­სა­ბა­მი­სად, პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი სარ­გე­ბელს ნა­ხუ­ლო­ბენ შაქ­რის წარ­მო­ე­ბის ინ­დუსტრი­ის სუბ­სი­დი­რე­ბის გაგ­რძე­ლე­ბა­ში, მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ პო­ლი­ტი­კა რე­სურ­სებს ხარ­ჯავს და ამ­ცი­რებს ერის სიმ­დიდ­რეს.
ვინ­მემ შე­იძ­ლე­ბა თქვას, რომ თა­ნა­მედ­რო­ვე პო­ლი­ტი­კის უ­პი­რა­ტე­სი საქ­მეა რე­სურ­სე­ბის მი­ღე­ბა ფართო სა­ზო­გა­დო­ე­ბი­დან ი­მი­სათ­ვის, რომ კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი ა­მომ­რჩევ­ლე­ბის ბ­ლო­კე­ბი უზ­რუნ­ველ­ყონ ხელ­საყ­რე­ლი პი­რო­ბე­ბით კენ­ჭისყრა­ში უმ­რავ­ლე­სო­ბის შე­საქ­მნე­ლად. ამის უ­ამ­რა­ვი მა­გა­ლი­თია. გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლე­ბი და მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი მთელი მ­სოფ­ლი­ო­დან სა­კუ­თარ სახ­სრებს ხარ­ჯა­ვენ თავის ქვეყ­ნებ­ში კონ­კრე­ტუ­ლი სექ­ტო­რე­ბის და, შე­სა­ბა­მი­სად, ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბის მ­ხარ­და­სა­ჭე­რად. სა­სა­ცი­ლოა, რომ სუბ­სი­დი­რე­ბის პ­როგ­რა­მე­ბი, რომ­ლე­ბიც ხ­ში­რად ხორ­ცი­ელ­დე­ბა თა­ნას­წო­რო­ბი­სა და სა­მარ­თლი­ა­ნო­ბის ლო­ზუნ­გის ქვეშ, თით­ქმის ვე­რა­სო­დეს აღ­წე­ვენ მი­ზანს და ხ­ში­რად აბ­სო­ლუ­ტუ­რად სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო ე­ფექ­ტი აქვთ. 2014 წელს, ეგ­ვიპ­ტის სა­სურ­სა­თო სუბ­სი­დი­ე­ბის 20%-ზე ნაკ­ლე­ბით ღა­რიბ­მა ხალ­ხმა ი­სარ­გებ­ლა. საწ­ვა­ვის სუბ­სი­დი­რე­ბით სარ­გე­ბელს ძი­რი­თა­დად სა­შუ­ა­ლო კ­ლა­სის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბი ნა­ხუ­ლო­ბენ, მაშინ რო­დე­საც ღა­რი­ბე­ბი ფეხით და­დი­ან ან სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი ტრან­სპორ­ტით მგზავ­რო­ბენ. ინ­დო­ეთ­ში, სა­სოფ­ლო-სა­მე­ურ­ნეო სუბ­სი­დი­ე­ბის 0,1 პ­რო­ცენტზე ნაკ­ლე­ბი თხე­ვა­დი ნავ­თო­ბის გა­ზის­თვის უ­ღა­რი­ბეს კ­ვან­ტილ­ზე მოდის, ხოლო 52,6 პ­რო­ცენ­ტი - მ­დიდ­რებ­ზე. მ­სოფ­ლი­ოს მას­შტა­ბით, 20 პ­რო­ცენტზე ნაკ­ლე­ბი წი­ა­ღი­სე­უ­ლი საწ­ვა­ვის სუბ­სი­დი­ე­ბი მო­სახ­ლე­ო­ბის უ­ღა­რი­ბე­სი ნა­წი­ლის 20%-ს აძ­ლევს სარ­გე­ბელს.(57) მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ყველა ეს პ­როგ­რა­მა მ­ხო­ლოდ მცირე ტვირთს ა­კის­რებს ჩვენს ე­კო­ნო­მი­კებს, ერთად ისინი ზრდი­ან სა­ხელ­მწი­ფო ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ციტს, ხარ­ჯა­ვენ რე­სურ­სებს და მ­ნიშ­ვნე­ლოვ­ნად ამ­ცი­რე­ბენ ჩვენი ცხოვ­რე­ბის ს­ტან­დარტს. ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის პო­ლი­ტი­კუ­რი ძა­ლა­უფ­ლე­ბა პირ­და­პირ სუბ­სი­დი­ებს, ტა­რი­ფებს ან კ­ვო­ტებს ხსნის კონ­კრე­ტულ პ­რო­დუქ­ტებ­ზე და პო­ლი­ტი­კე­ბის ყველა სა­ხე­ო­ბა პო­ლი­ტი­კუ­რად მო­ტი­ვი­რე­ბუ­ლია, ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სის ე­ფექ­ტის და არა მ­თლი­ა­ნი მო­სახ­ლე­ო­ბის წ­მინ­და სარ­გებ­ლის მო­ტი­ვი­რე­ბის­თვის.
ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სის ე­ფექ­ტმა შე­საძ­ლოა ასევე შე­ა­კა­ვოს ი­ნო­ვა­ცი­ე­ბი და კონ­კუ­რენ­ტუ­ლი პ­რო­ცე­სი. ძველ, მეტად და­ფუძ­ნე­ბულ სა­წარ­მო­ებს შე­უძ­ლი­ათ პო­ლი­ტი­კუ­რი გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბე­ბის და­ფი­ნან­სე­ბა, უკეთ იციან ლო­ბი­რე­ბის მე­თო­დე­ბი და უფრო მ­ჭიდ­რო ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბი აქვთ ძა­ლა­უფ­ლე­ბის მქონე პო­ლი­ტი­კურ მოღ­ვა­წე­ებ­თან. რო­გორც მო­სა­ლოდ­ნე­ლი იყო, რაც უფრო შემ­დგა­რია კომ­პა­ნია, მით მეტი პო­ლი­ტი­კუ­რი გავ­ლე­ნა აქვს, ვიდრე ახლად შექ­მნილ სა­წარ­მო­ებს, და ისინი ი­სარ­გებ­ლე­ბენ ამ­გვა­რი გავ­ლე­ნით ახალი ი­ნო­ვა­ცი­უ­რი მო­თა­მა­შე­ე­ბის ბა­ზარ­ზე გა­მო­ჩე­ნის შე­კა­ვე­ბის­თვის.
გან­ვი­ხი­ლოთ კომ­პა­ნი­ის „Uber“ გა­მოც­დი­ლე­ბა, რო­მე­ლიც ი­ყე­ნებს ტექ­ნო­ლო­გი­ას და­ინ­ტე­რე­სე­ბუ­ლი სახ­მე­ლე­თო ტრან­სპორ­ტის მ­ძღო­ლე­ბის თავის პო­ტენ­ცი­ურ მგზავ­რებ­თან და­სა­კავ­ში­რებ­ლად. მომ­ხმა­რებ­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც სახ­მე­ლე­თო ტრან­სპორ­ტს ე­ძე­ბენ, უკ­ვე­თა­ვენ ავ­ტო­მან­ქა­ნას ს­მარ­ტფო­ნე­ბი­დან და „Uber“-ის აპ­ლი­კა­ცია სას­წრა­ფოდ უჩ­ვე­ნებს მათ ლო­დი­ნის დროს. „Uber“ ასევე პო­ტენ­ცი­ურ მგზავ­რებს აძ­ლევს ინ­ფორ­მა­ცი­ას მ­ძღო­ლე­ბის შე­სა­ხებ, და პი­რი­ქით. ეს ტექ­ნო­ლო­გია ამ­ცი­რებს ტრან­ზაქ­ცი­ის ხარჯს და პ­რო­ცე­სი უფრო ს­წრა­ფი და იაფი ხდება, ვიდრე ტრა­დი­ცი­უ­ლი ტაქ­სის მომ­სა­ხუ­რე­ბის სერ­ვი­სე­ბი. იმის გამო, რომ კომ­პა­ნია „Uber“ ც­დი­ლობს მ­სოფ­ლი­ოს ყველა დიდი ქა­ლა­ქის ბაზ­რებ­ზე შეს­ვლას, ტაქ­სით მომ­სა­ხუ­რე­ბის ტრა­დი­ცი­უ­ლი ინ­დუსტრია იბ­რძვის და ხ­ში­რად ხელს უ­წყობს ისეთი კა­ნონ­მდებ­ლო­ბის მი­ღე­ბას, რო­მე­ლიც კ­რძა­ლავს „Uber“-ის და ბა­ზარ­ზე შეს­ვლის მ­სურ­ვე­ლი მსგავ­სი კომ­პა­ნი­ე­ბის მიერ გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბით სარ­გებ­ლო­ბას.(58) შე­დე­გად ნელ­დე­ბა ი­ნო­ვა­ცი­უ­რი ტექ­ნო­ლო­გი­ი­დან შე­მო­სუ­ლო­ბის მი­ღე­ბის და ვაჭ­რო­ბის მო­ცუ­ლო­ბის გაზ­რდის პ­რო­ცე­სე­ბი.
ე­ლექტრო­მო­ბი­ლე­ბის მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი კომ­პა­ნი­ის „Tesla“ გა­მოც­დი­ლე­ბა კიდევ ერთი მა­გა­ლი­თია იმ ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ი­სა, რო­მე­ლიც ბა­ზარ­ზე ახალი მო­თა­მა­შე­ე­ბის შეს­ვლის შე­კა­ვე­ბის­თვის პო­ლი­ტი­კურ პ­რო­ცესს ი­ყე­ნებს. „Tesla“-ს ბიზ­ნეს-მო­დე­ლი მისი ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის პირ­და­პირ მომ­ხმა­რებ­ლებ­ზე მი­ყიდ­ვას ე­ფუძ­ნე­ბო­და. თუმცა, კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბულ­მა ინ­ტე­რეს-ჯ­გუფ­მა, რო­მელ­შიც უკვე შემ­დგა­რი ავტო-დი­ლე­რე­ბი შე­დი­ოდ­ნენ, ლო­ბი­რე­ბა გა­უ­წია სა­ხელ­მწი­ფო სა­კა­ნონ­მდებ­ლო ორ­გა­ნო­ებს, რომ­ლე­ბიც ი­თხოვ­დნენ მ­წარ­მო­ებ­ლე­ბის მიერ ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის პირ­და­პირ მომ­ხმა­რებ­ლებ­ზე მი­ყიდ­ვის ამ­კრძალ­ვე­ლი კა­ნო­ნე­ბის მი­ღე­ბას. შ­ტა­ტე­ბის თით­ქმის ნა­ხე­ვარ­მა მიიღო ამ­გვა­რი პირ­და­პი­რი მი­ყიდ­ვის აკ­რძალ­ვა. ამ კა­ნო­ნებ­მა ბევ­რად გა­არ­თუ­ლა „Tesla“-ს შეს­ვლა ავ­ტო­მო­ბი­ლე­ბის წარ­მო­ე­ბის ბა­ზარ­ზე.
სა­ინ­ტე­რე­სოა, რომ თავად „Tesla“-ს გან­ვი­თა­რე­ბა სა­ხელ­მწი­ფოს მხრი­დან ფა­ვო­რი­ტიზმს ე­ფუძ­ნე­ბო­და. „Tesla“-მ მიიღო ა­სო­ბით მი­ლი­ო­ნი დო­ლა­რი სუბ­სი­დი­რე­ბის სახით (გ­რან­ტე­ბი, სა­ხელ­მწი­ფოს გა­რან­ტი­რე­ბუ­ლი სეს­ხე­ბი და სა­გა­და­სა­ხა­დო შე­ღა­ვა­თე­ბი) ფე­დე­რა­ლუ­რი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მხრი­დან, მისი „S“ მო­დე­ლის ძ­ვი­რა­დღი­რე­ბუ­ლი ავ­ტო­მო­ბი­ლის გან­ვი­თა­რე­ბი­სა და წარ­მო­ე­ბის­თვის, რო­მე­ლიც 100 000 აშშ დო­ლარ­ზე მეტი ღირს. 2014 წელს, ნე­ვა­დის შ­ტატ­მა „Tesla“-ს სუბ­სი­დი­ე­ბის პა­კე­ტი გა­მო­უ­ყო, შე­ფა­სე­ბუ­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბით 1,3 მი­ლი­არ­დი აშშ დო­ლა­რი, რე­ნოს­თან ახლოს ა­კუ­მუ­ლა­ტო­რე­ბის მ­წარ­მო­ე­ბე­ლი ო­ბი­ექ­ტის ა­სა­შე­ნებ­ლად. „Tesla“ გან­თა­ვი­სუფ­ლდა სა­ხელ­ფა­სო და ქო­ნე­ბის გა­და­სა­ხა­დე­ბის­გან ათი წლის ვადით და გა­ყიდ­ვე­ბი­დან გა­და­სა­ხა­დე­ბის­გან - ოცი წლის ვადით. კომ­პა­ნია მი­ი­ღებს 195 მი­ლი­ონ აშშ დო­ლარს „გარ­და­მა­ვა­ლი სა­გა­და­სა­ხა­დო შე­ღა­ვა­თის“ სახით, რო­მე­ლიც შე­საძ­ლოა გა­ი­ყი­დოს სხვა კომ­პა­ნი­ა­ზე, ნე­ვა­და­ში სა­გა­და­სა­ხა­დო და­ვა­ლი­ა­ნე­ბის და­ფარ­ვის მიზ­ნით.(59) შე­საძ­ლოა, ს­წო­რედ ეს არის გაკ­ვე­თი­ლი: „კრონი“ ბიზ­ნე­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც მ­თავ­რო­ბის ფა­ვო­რი­ტიზ­მის ხარ­ჯზე ცხოვ­რო­ბენ, ზოგ­ჯერ გა­და­იკ­ვე­თე­ბი­ან ხ­ში­რად მეტი პო­ლი­ტი­კუ­რი გავ­ლე­ნის მქონე სხვა „კრონი“ ბიზ­ნე­სებ­თან.
შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის კონ­სტი­ტუ­ცი­ის შემ­ქმნე­ლებ­მა კარ­გად ი­ცოდ­ნენ ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბის ძა­ლა­უფ­ლე­ბით წარ­მოქ­მნი­ლი პ­რობ­ლე­მე­ბი. ისინი ინ­ტე­რეს-ჯ­გუ­ფებს „ფ­რაქ­ცი­ებს“ უ­წო­დებ­დნენ. კონ­სტი­ტუ­ცი­ის შემ­ქმნე­ლე­ბი ც­დი­ლობ­დნენ ფ­რაქ­ცი­ე­ბის მხრი­დან ზე­წო­ლის შე­ზღუდ­ვას 1-ლი მუხ­ლის მე-8 ნა­წილ­ში, რო­მელ­შიც გან­სა­ზღვრუ­ლია, რომ კონ­გრეს­მა უნდა მი­ი­ღოს მ­ხო­ლოდ ერ­თი­ა­ნი გა­და­სა­ხა­დე­ბი, ისეთი პ­როგ­რა­მე­ბის გან­სა­ხორ­ცი­ე­ლებ­ლად, რომ­ლე­ბიც ხელს უ­წყო­ბენ ე­როვ­ნულ უ­შიშ­რო­ე­ბას და სა­ერ­თო კე­თილ­დღე­ო­ბას. ეს მუხლი შე­ი­მუ­შა­ვეს სა­ერ­თო სა­გა­და­სა­ხა­დო შე­მო­სავ­ლე­ბის მო­სახ­ლე­ო­ბის ქვეჯ­გუ­ფე­ბის­თვის სა­სარ­გებ­ლოდ გა­მო­ყე­ნე­ბის გა­მო­რი­ცხვის მიზ­ნით. თუმცა, წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში სა­სა­მარ­თლო გა­და­წყვე­ტი­ლე­ბებ­მა და სა­კა­ნონ­მდებ­ლო აქ­ტებ­მა მისი მ­ნიშ­ვნე­ლო­ბა შეც­ვა­ლეს. შე­სა­ბა­მი­სად, დღე­ვან­დე­ლი ინ­ტერპრე­ტა­ცი­ით, კონ­სტი­ტუ­ცია აღარ ზღუ­დავს კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სე­ბის მქონე ჯ­გუ­ფე­ბის პო­ლი­ტი­კურ ძა­ლა­უფ­ლე­ბას.

ელემენტი 3.6: მოერიდეთ ზედმეტ ხარჯვას და საბიუჯეტო დეფიციტს

თუ კანონმდებლებს კონსტიტუციური ან სხვა მკაცრი სამართლებრივი ნორმებით არ შევზღუდავთ, ისინი ჭარბად გახარჯავენ ბიუჯეტს და შექმნიან დეფიციტს.

აშ­კა­რაა, არ­ჩე­უ­ლი პო­ლი­ტი­კო­სე­ბის­თვის ხარ­ჯე­ბის სეს­ხის გა­ცე­მით და­ფი­ნან­სე­ბის მიმ­ზიდ­ვე­ლო­ბა. სეს­ხის აღება ისეთი ხარ­ჯე­ბის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას იძ­ლე­ვა, რომ­ლე­ბიც მ­ყი­სი­ერ პო­ლი­ტი­კურ სარ­გე­ბელს მო­ი­ტანს, და­უ­ყოვ­ნებ­ლი­ვი პო­ლი­ტი­კუ­რი ხარ­ჯე­ბის გა­წე­ვის გა­რე­შე.(60)
ჯეიმს ბი­უ­კე­ნე­ნი, 1986 წლის ნო­ბე­ლის პ­რე­მი­ის ლა­უ­რე­ა­ტი
რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბის ხარ­ჯე­ბი მის შე­მო­სავ­ლებს ა­ღე­მა­ტე­ბა, შე­დე­გად ვი­ღებთ სა­ბი­უ­ჯე­ტო დე­ფი­ციტს. მ­თავ­რო­ბე­ბი, რო­გორც წესი ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტის და­სა­ფი­ნან­სებ­ლად საპ­რო­ცენ­ტო ობ­ლი­გა­ცი­ებს გა­მოს­ცე­მენ. ეს ობ­ლი­გა­ცი­ე­ბი სახელმწიფო ვალის ნა­წი­ლია. წ­ლი­უ­რი სა­ბი­უ­ჯე­ტო დე­ფი­ცი­ტი სა­ხელ­მწი­ფო ვალის ზომას დე­ფი­ცი­ტის ო­დე­ნო­ბით ზრდის. ამის სა­პი­რის­პი­როდ, რო­დე­საც მ­თავ­რო­ბის შე­მო­სავ­ლე­ბი ხარ­ჯებს ა­ჭარ­ბებს, წარ­მო­იქ­მნე­ბა საბიუჯეტო პროფიციტი. ეს სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს მ­თავ­რო­ბას გა­ის­ტუმ­როს ობ­ლი­გა­ცი­ე­ბის მფლო­ბე­ლე­ბი და ამით შე­ამ­ცი­როს თა­ვი­სი მიმ­დი­ნა­რე და­ვა­ლი­ა­ნე­ბის ზომა. პ­რინ­ციპ­ში, სა­ხელ­მწი­ფო ვალი ყველა წინა სა­ბი­უ­ჯე­ტო დე­ფი­ცი­ტი­სა და პრო­ფი­ცი­ტის ერ­თობ­ლი­ო­ბის ე­ფექტს წარ­მო­ად­გენს.
1960 წ­ლამ­დე ე­კო­ნო­მის­ტებს შორის არ­სე­ბობ­და კონ­სენ­სუ­სი: მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ ომის დროს სა­ხელ­მწი­ფო ვა­ლე­ბი ჩ­ვე­უ­ლებ­რივ იზ­რდე­ბო­და, მ­თავ­რო­ბებს ე­ვა­ლე­ბო­დათ ბი­უ­ჯე­ტის პრო­ფი­ცი­ტის წარ­მო­ე­ბა ვა­ლე­ბის რაც შე­იძ­ლე­ბა ს­წრა­ფად და­სა­ფა­რად. დიდ ბ­რი­ტა­ნეთ­ში ნა­პო­ლე­ო­ნის ო­მე­ბის შემ­დგომ სა­უ­კუ­ნე­ში, საფ­რან­გეთ­ში ფ­რან­კო-პ­რუ­სი­უ­ლი ომის შემ­დეგ და შე­ერ­თე­ბულ შ­ტა­ტებ­ში ა­მე­რი­კის სა­მო­ქა­ლა­ქო ომის შემ­დეგ ვა­ლე­ბის მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი შემ­ცი­რე­ბა ხ­დე­ბო­და.
კე­ინ­ზი­ა­ნურ­მა რე­ვო­ლუ­ცი­ამ ეს ყ­ვე­ლა­ფე­რი შეც­ვა­ლა. ინ­გლი­სელ­მა ე­კო­ნო­მის­ტმა ჯონ მე­ი­ნარდ კე­ინზმა შე­ი­მუ­შა­ვა თე­ო­რია, რო­მე­ლიც გან­მარ­ტავ­და დიდი დეპ­რე­სი­ის ხან­გრძლი­ვო­ბა­სა და სიმ­ძაფ­რეს და მო­მა­ვალ­ში ამ­გვა­რი მოვ­ლე­ნე­ბის პ­რე­ვენ­ცი­ის სა­შუ­ა­ლე­ბას. გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 1940-იან და 1950-იან წლებ­ში კე­ინ­ზი­ა­ნურ­მა შე­ხე­დუ­ლე­ბებ­მა ე­კო­ნო­მი­კის პრო­ფე­სია მო­იც­ვა და მალე ინ­ტე­ლექ­ტუ­ა­ლურ და პო­ლი­ტი­კურ ლი­დერ­თა შო­რი­საც გავ­რცელ­და. კე­ინ­ზი­ა­ნუ­რი ა­ნა­ლი­ზის თა­ნახ­მად, მ­თავ­რო­ბის ხარ­ჯე­ბი და ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტი შე­იძ­ლე­ბა გა­მო­ყე­ნე­ბულ იქნას უფრო ს­ტა­ბი­ლუ­რი ე­კო­ნო­მი­კის ხელ­შე­სა­წყო­ბად. კე­ინ­ზი­ა­ნე­ლე­ბი ამ­ტკი­ცებ­დნენ, რომ ბი­უ­ჯე­ტის და­ბა­ლან­სე­ბის ნაც­ვლად, მ­თავ­რო­ბამ ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტი რე­ცე­სი­ის პე­რი­ოდ­ში უნდა ა­წარ­მო­ოს და ბი­უ­ჯე­ტის პრო­ფი­ციტ­ზე გა­და­ვი­დეს ინფლა­ცი­ის დად­გო­მის შემ­თხვე­ვა­ში.
მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, რომ კე­ინ­ზი­ა­ნუ­რი ფის­კა­ლუ­რი პო­ლი­ტი­კის ე­ფექ­ტუ­რო­ბა სა­და­ვოა, მისი გავ­ლე­ნა უ­მე­ტე­სი ქვეყ­ნე­ბის ბი­უ­ჯეტ­ზე ნა­თე­ლია. დაბალანსებული საბიუჯეტო შე­ზღუდ­ვე­ბის­გან გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბუ­ლი პო­ლი­ტი­კო­სე­ბი გა­მუდ­მე­ბით იმაზე მეტს ხარ­ჯავ­დნენ, ვიდრე გა­და­სა­ხა­დე­ბით მოკ­რე­ფა შე­ეძ­ლოთ. 22 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, 1995 წ­ლი­დან, სა­ბერ­ძნე­თის მ­თავ­რო­ბამ ოცი სა­ბი­უ­ჯე­ტო დე­ფი­ცი­ტი­თა და ორი პრო­ფი­ცი­ტით ი­მუ­შა­ვა. 20-ე ი­ლუსტრა­ცია გ­ვიჩ­ვე­ნებს სა­ბერ­ძნე­თის სა­ბი­უ­ჯე­ტო დე­ფი­ციტს, რო­მე­ლიც ი­ზო­მე­ბა, რო­გორც მშპ-ის წილი მო­ცე­მუ­ლი პე­რი­ო­დის­თვის. დე­ფი­ცი­ტი უფრო დიდი იყო რე­ცე­სი­ის დროს, გან­სა­კუთ­რე­ბით 2008–2009 წლე­ბის ფი­ნან­სუ­რი კ­რი­ზი­სის დროს. ფი­ნან­სურ კ­რი­ზი­სამ­დე სა­ბი­უ­ჯე­ტო დე­ფი­ცი­ტი სა­შუ­ა­ლოდ მშპ-ის 6,5 პ­რო­ცენტს შე­ად­გენ­და, ხოლო დე­ფი­ცი­ტის კონ­ტრო­ლის ეპოქა უ­აღ­რე­სად ხან­მოკ­ლე იყო. სა­ბერ­ძნეთ­მა მ­ხო­ლოდ 2016 და 2017 წლებ­ში მო­ა­ხერ­ხა სა­ბი­უ­ჯე­ტო პრო­ფი­ციტ­ზე გა­დას­ვლა.
დე­ფი­ციტ­მა სა­ხელ­მწი­ფო ვალის აღ­მას­ვლა გა­მო­იწ­ვია. მშპ-ის წილის მი­ხედ­ვით, სა­ბერ­ძნეთ­ში მ­თლი­ა­ნი სა­ხელ­მწი­ფო ვალი გა­ი­ზარ­და 1995 წელს 97 პ­რო­ცენ­ტი­დან 2009 წელს 134 პ­რო­ცენ­ტამ­დე და 2015 წელს 183 პ­რო­ცენ­ტამ­დე. სა­ბერ­ძნე­თის სა­ხელ­მწი­ფო ვალს მშპ-ის ყ­ვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი წილი აქვს მთელს ევ­რო­კავ­შირ­ში. სა­ბერ­ძნე­თის გარდა, ევ­რო­პა­ში კიდევ ოთხი ქვე­ყა­ნაა, სადაც ვა­ლე­ბი ა­ჭარ­ბებს წ­ლი­უ­რი ე­კო­ნო­მი­კუ­რი გა­მოშ­ვე­ბის 100%-ს (ბელ­გია, კ­ვიპ­რო­სი, პორ­ტუ­გა­ლია და ი­ტა­ლია).(61)
და­ბეგ­ვრის ნაც­ვლად ვა­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბით და­ფი­ნან­სე­ბუ­ლი ხარ­ჯე­ბის პო­ლი­ტი­კუ­რი მიმ­ზიდ­ვე­ლო­ბა გა­საკ­ვი­რი არაა. ეს ა­სა­ხავს იმას, რასაც ე­კო­ნო­მის­ტე­ბი ხანმოკლე განჭვრეტის ეფექტს უ­წო­დე­ბენ: არ­ჩე­უ­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი თა­ნამ­დე­ბო­ბის პი­რე­ბის ტენ­დენ­ცია მხარი და­უ­ჭი­რონ პ­რო­ექ­ტებს, რო­მელ­თაც მ­ყი­სი­ე­რი, ძალზე თ­ვალ­სა­ჩი­ნო სარ­გე­ბე­ლი მო­აქვს ხარ­ჯე­ბის ხარ­ჯზე, რო­მელ­თა მო­მა­ვალ­ში გა­და­ნა­წი­ლე­ბა შე­საძ­ლე­ბე­ლია და ა­მოც­ნო­ბა რ­თუ­ლია. კა­ნონ­მდებ­ლებს ფულის იმ პ­როგ­რა­მებ­ზე და­ხარ­ჯვის ს­ტი­მუ­ლი აქვთ, რომ­ლე­ბიც სარ­გე­ბელს მო­უ­ტანს მათი რა­ი­ო­ნის ა­მომ­რჩე­ველს და ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტე­რე­სის მქონე ჯ­გუ­ფებს, რომ­ლე­ბიც მათ ხე­ლახ­ლა არ­ჩე­ვა­ში და­ეხ­მა­რე­ბი­ან. მათ არ მოს­წონთ გა­და­სა­ხა­დე­ბის და­კის­რე­ბა, რად­გან გა­და­სა­ხა­დე­ბი ა­მომ­რჩე­ველს თ­ვალ­სა­ჩი­ნო ხარ­ჯებს უ­წე­სებს. ვალი არის მიმ­დი­ნა­რე გა­და­სა­ხა­დე­ბის ალ­ტერ­ნა­ტი­ვა; ამით მ­თავ­რო­ბის ხი­ლუ­ლი ხარჯი მო­მა­ვალ­ში გა­და­დის. ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტი და ვალის აღება სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევს პო­ლი­ტი­კო­სებს ა­მომ­რჩე­ველს მ­ყი­სი­ე­რი სარ­გე­ბე­ლი მი­ა­წო­დონ უფრო მა­ღა­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბის და­წე­სე­ბის გა­რე­შე. ამ­რი­გად, დე­ფი­ცი­ტი არის დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პო­ლი­ტი­კის ბუ­ნებ­რი­ვი წა­ნა­ზარ­დი, რო­მე­ლიც არ ი­ზღუ­დე­ბა და­ბა­ლან­სე­ბუ­ლი ბი­უ­ჯე­ტის ვალ­დე­ბუ­ლე­ბით.
ი­ლუსტრა­ცია 20: სა­ბერ­ძნე­თის სა­ხელ­მწი­ფო ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტის/პრო­ფი­ცი­ტის წილი მშპ-ში, 1995-2017 წ.წ.
ხა­ზო­ვა­ნი დი­აგ­რა­მა უჩ­ვე­ნებს სა­ბერ­ძნე­თის სა­ხელ­მწი­ფო ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ციტს და პრო­ფი­ციტს, ე­როვ­ნუ­ლი მშპ-ს პ­რო­ცენ­ტუ­ლი მაჩ­ვე­ნებ­ლე­ბით1995 და 2017 წლებ­ში. ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა პრო­ფი­ცი­ტში იყო ამ 22 წ­ლი­დან მ­ხო­ლოდ 2 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, კერ­ძოდ 2016 და 2017 წლებ­ში. დე­ფი­ცი­ტი გა­ი­ზარ­და რე­ცე­სი­ის შემ­დეგ, კერ­ძოდ 2008-2009 წლე­ბის ფი­ნან­სუ­რი კ­რი­ზი­სის დროს. დე­ფი­ცი­ტის ყ­ვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი 2009 წელს ა­ღი­რი­ცხა, რო­დე­საც მან მშპ-ს 15% შე­ად­გი­ნა.
შე­უ­ზღუ­და­ვი პო­ლი­ტი­კუ­რი პ­რო­ცე­სი კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი ინ­ტე­რეს­თა ჯ­გუ­ფე­ბის წიქ­ვილ­ზე ას­ხამს წყალს და უ­ბიძ­გებს პო­ლი­ტი­კო­სებს გა­ზარ­დონ ხარ­ჯე­ბი, რათა ერ­თე­უ­ლებ­მა მი­ი­ღონ სარ­გე­ბე­ლი ბევ­რის ხარ­ჯზე. მა­გა­ლი­თად, სა­კა­ნონ­მდებ­ლო ორ­გა­ნოს თი­თო­ე­ულ წევრს აქვს ძ­ლი­ე­რი ს­ტი­მუ­ლი, იბ­რძო­ლოს მისი ა­მომ­რჩევ­ლის­თვის სა­სარ­გებ­ლო ხარ­ჯე­ბის მი­სა­ღე­ბად. ამის სა­პი­რის­პი­როდ, კა­ნონ­მდე­ბელს მცირე ს­ტი­მუ­ლი აქვს იყოს ხარ­ჯვის მა­კონ­ტრო­ლე­ბე­ლი ორი მი­ზე­ზით. პირ­ვე­ლი, ასეთი კონ­ტრო­ლი კო­ლე­გე­ბის რის­ხვას გა­მო­იწ­ვევს, რად­გან ხარ­ჯე­ბის შე­ზღუდ­ვა მათ­თვის გა­არ­თუ­ლებს მათი რა­ი­ო­ნის­თვის ს­პე­ცი­ა­ლუ­რი პ­როგ­რა­მე­ბის უზ­რუნ­ველ­ყო­ფას. ისინი სა­მა­გი­ე­როს გა­და­უხ­დიდ­ნენ მა­კონ­ტო­ლებ­ლის რა­ი­ონ­ში ხარ­ჯვის ნაკ­ლე­ბად მ­ხარ­და­ჭე­რით. მეორე და რაც მ­თა­ვა­რია, ხარ­ჯე­ბის და დე­ფი­ცი­ტის შემ­ცი­რე­ბის სარ­გე­ბე­ლი, რომ­ლის მიღ­წე­ვა­საც მა­კონ­ტრო­ლე­ბე­ლი ც­დი­ლობს (მა­გა­ლი­თად, და­ბა­ლი გა­და­სა­ხა­დე­ბი), თა­ნაბ­რად და­ე­რი­ცხე­ბა სხვა ოლ­ქე­ბის ა­მომ­რჩე­ველს. ამ­რი­გად, მა­ში­ნაც კი, თუ მა­კონ­ტრო­ლე­ბე­ლი წარ­მა­ტე­ბას მი­აღ­წევს, მისი რა­ი­ო­ნის ა­მომ­რჩე­ვე­ლე­ბი სარ­გე­ბე­ლის მ­ხო­ლოდ მცირე ნა­წილს მი­ი­ღე­ბენ.
ალბათ შემ­დე­გი ი­ლუსტრა­ცია დაგ­ვეხ­მა­რე­ბა იმის ახ­სნა­ში, თუ რა­ტო­მაა ყველა ქვეყ­ნის პარ­ლა­მენ­ტის­თვის ასე რთული სამ­თავ­რო­ბო ხარ­ჯე­ბის და ბი­უ­ჯე­ტის დე­ფი­ცი­ტის კონ­ტრო­ლი. უკ­რა­ი­ნის უ­მაღ­ლეს რადას (უკ­რა­ი­ნის პარ­ლა­მენ­ტი) 450 დე­პუ­ტა­ტი ჰყავს. და­ვუშ­ვათ, რომ ეს 450 ა­და­მი­ა­ნი სა­დი­ლობს და იცის, რომ სა­დი­ლის შემ­დეგ თი­თო­ე­უ­ლი ხარ­ჯის მ­ხო­ლოდ 1/450-ს გა­წევს. ა­რა­ვის სურს შე­უკ­ვე­თოს ნაკ­ლე­ბი, რად­გან თავ­შე­კა­ვე­ბა მცირე გავ­ლე­ნას მო­ახ­დენს მ­თლი­ან ხარ­ჯზე. რა­ტო­მაც არ უნდა შე­უკ­ვე­თოს ხა­მანწკე­ბის ა­პე­ტა­ი­ზე­რი, ს­ტე­ი­კი და კი­ბორჩხა­ლა მ­თა­ვარ კერ­ძად და დიდი ნა­ჭე­რი ჩი­ზ­ქე­ი­ქი დე­სერ­ტად? სა­ბო­ლოო ჯამში და­მა­ტე­ბი­თი ხარ­ჯე­ბი თი­თო­ე­უ­ლი ა­და­მი­ა­ნის წილს მ­თლი­ან ხარ­ჯში მ­ხო­ლოდ რამ­დე­ნი­მე გ­რო­შით გაზ­რდის. მა­გა­ლი­თად, თუ წ­ვე­უ­ლე­ბის ერთი წევრი ძ­ვი­რა­დღი­რე­ბულ კერ­ძებს შე­უკ­ვე­თავს, რომ­ლე­ბიც მ­თლი­ან ან­გა­რიშს 45 ევ­რო­თი გაზ­რდის, მისი წილი სა­ერ­თო ხარ­ჯის 10 ცენტზე ნაკ­ლებს შე­ად­გენს (45 ევროს 1/450). რა სა­ხარ­ბი­ე­ლო გა­რი­გე­ბაა! რა თქმა უნდა, მას მო­უ­წევს და­მა­ტე­ბი­თი თან­ხის გა­დახ­და და­ნარ­ჩე­ნი 449 ა­და­მი­ა­ნის ექ­სტრა­ვა­გან­ტუ­ლი შეკ­ვე­თე­ბის­თვის. მაგ­რამ ეს ასე იქ­ნე­ბა მი­უ­ხე­და­ვად იმისა, თუ რას შე­უკ­ვე­თავს თავად ის. შე­დე­გად ყველა ექ­სტრა­ვა­გან­ტულ შეკ­ვე­თას გა­ა­კე­თებს და მეტს გა­და­იხ­დის და­მა­ტე­ბი­თი შეკ­ვე­თის­თვის, რო­მელ­საც ხარჯთან შე­და­რე­ბით მცირე ღი­რე­ბუ­ლე­ბა აქვს.(62)
აქ აღ­წე­რი­ლი ს­ტი­მუ­ლე­ბის სტრუქ­ტუ­რა გან­მარ­ტავს, თუ რატომ არის დე­ფი­ცი­ტუ­რი და­ფი­ნან­სე­ბა პო­ლი­ტი­კუ­რად მიმ­ზიდ­ვე­ლი. შ­ვიდ­წ­ლი­ა­ნი პე­რი­ო­დის გან­მავ­ლო­ბა­ში, 2008–2015 წლებ­ში ევ­რო­კავ­ში­რის წევრ სა­ხელ­მწი­ფო­თა დე­ფი­ციტ­მა ევ­რო­კავ­ში­რის ვალი მშპ-ის წილის 30 პ­რო­ცენ­ტულ პუნ­ქტამ­დე გა­ზარ­და. უფრო მეტიც, სო­ცი­ა­ლუ­რი უზ­რუნ­ველ­ყო­ფის პ­როგ­რა­მე­ბის ფარ­გლებ­ში ხან­დაზ­მუ­ლი მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბის­თვის და­პი­რე­ბუ­ლი შე­ღა­ვა­თე­ბი გა­ცი­ლე­ბით ა­ღე­მა­ტე­ბა სა­შე­მო­სავ­ლო გა­და­სა­ხადს, რო­მე­ლიც მათ და­ფი­ნან­სე­ბას უზ­რუნ­ველ­ყოფს. ეს ვალ­დე­ბუ­ლე­ბე­ბი, რო­მელ­თაც და­ფი­ნან­სე­ბის წყარო არ გა­აჩ­ნი­ათ, ვალის კიდევ ერთი ფორ­მაა. 2016 წელს, სო­ცი­ა­ლუ­რი უზ­რუნ­ველ­ყო­ფა სა­ხელ­მწი­ფო და­ნა­ხარ­ჯე­ბის ყ­ვე­ლა­ზე დიდ ნა­წილს წარ­მო­ად­გენ­და ევ­რო­კავ­ში­რის ყველა წევრ სა­ხელ­მწი­ფო­ში (ყ­ვე­ლა­ზე დიდი იყო ფი­ნეთ­ში - მშპ-ის 25,6 პ­რო­ცენ­ტი).(63) და­საქ­მე­ბუ­ლი მო­სახ­ლე­ო­ბის წილის შემ­ცი­რე­ბა­სა და პენ­სი­ო­ნერ­თა რი­ცხვის ზრდას­თან ერთად(64) ხარ­ჯე­ბი სო­ცი­ა­ლურ უზ­რუნ­ველ­ყო­ფა­ზე მის და­ფი­ნან­სე­ბის­თვის მი­ღე­ბულ შე­მო­სავ­ლებს გა­და­ა­ჭარ­ბებს, რაც კიდევ უფრო გა­არ­თუ­ლებს ფე­დე­რა­ლუ­რი მ­თავ­რო­ბის სა­სეს­ხო ვალ­დე­ბუ­ლე­ბას.
რა მოხ­დე­ბა, თუ ევ­რო­კავ­ში­რის წევრი სა­ხელ­მწი­ფო­ე­ბი თა­ვი­ანთ ფი­ნან­სებს კონ­ტროლ­ზე არ ა­იყ­ვა­ნენ? მისი ე­კო­ნო­მი­კის ზო­მას­თან შე­და­რე­ბით სა­ხელ­მწი­ფო ვალის სულ უფრო მეტად ზრდა საკ­რე­დი­ტო ბაზ­რებ­ზე სა­ვა­ლა­ლო შე­დე­გებს ი­ქო­ნი­ებს. სა­რის­კოა ვალის გა­ხან­გრძლი­ვე­ბა იმ სა­ხელ­მწი­ფოს­თვის, რომ­ლის ვალის მშპ-სთან თა­ნა­ფარ­დო­ბა მა­ღა­ლია. შე­დე­გად, მა­ღა­ლი და­ვა­ლი­ა­ნე­ბის მქონე მ­თავ­რო­ბას უფრო მა­ღა­ლი საპ­რო­ცენ­ტო გა­ნაკ­ვე­თის გა­დახ­და მო­უ­წევს. თავის მხრივ, მა­ღა­ლი საპ­რო­ცენ­ტო ხარ­ჯე­ბი კიდევ უფრო გა­არ­თუ­ლებს მ­თავ­რო­ბის­თვის ბი­უ­ჯე­ტის ფარ­გლებ­ში მოქ­მე­დე­ბას და გა­და­სა­ხა­დე­ბის გო­ნივ­რულ დო­ნე­ზე შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბას.
თუ და­ვა­ლი­ა­ნე­ბა შე­მო­სავ­ლებ­თან შე­და­რე­ბით იზ­რდე­ბა, ინ­ვეს­ტო­რე­ბი უფრო მეტად მო­ე­რი­დე­ბი­ან ქვეყ­ნის ხა­ზი­ნის მიერ გა­მოშ­ვე­ბუ­ლი ობ­ლი­გა­ცი­ე­ბის შე­ძე­ნას. სა­ბო­ლო­ოდ, შე­დე­გად მი­ვი­ღებთ ფი­ნან­სურ კ­რი­ზისს - მ­თავ­რო­ბის მიერ პირ­და­პირ დე­ფოლ­ტის გა­მო­ცხა­დე­ბას, ან სეს­ხის და­ფი­ნან­სე­ბას ფულის შექ­მნით და ინფლა­ცი­ით. ნე­ბის­მი­ერ შემ­თხვე­ვა­ში, ამას და­მან­გრე­ვე­ლი გავ­ლე­ნა ექ­ნე­ბა ე­კო­ნო­მი­კა­ზე. ეს სხვა ქვეყ­ნებ­ში, მა­გა­ლი­თად, სა­ბერ­ძნეთ­ში მოხდა, ვინც ვერ შეძ­ლეს მ­თავ­რო­ბის ფი­ნან­სე­ბის კონ­ტრო­ლი. არც ერთი ქვე­ყა­ნა არ არის და­ცუ­ლი ე­კო­ნო­მი­კის კა­ნო­ნე­ბის ზე­მოქ­მე­დე­ბის­გან.
ყველა მ­თავ­რო­ბის­თვის სა­სი­ცო­ცხლოდ მ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია მათი ხარ­ჯე­ბი­სა და სეს­ხე­ბის მომ­დევ­ნო წლებ­ში გა­კონ­ტრო­ლე­ბა. სა­ვა­რა­უ­დოდ, ეს არ მოხ­დე­ბა პო­ლი­ტი­კუ­რი წე­სე­ბის შეც­ვლის გა­რე­შე, რითაც პო­ლი­ტი­კო­სე­ბის­თვის გარ­თულ­დე­ბა და­ხარ­ჯონ იმაზე მეტი, ვიდრე მზად არიან და­ბეგ­რონ. ამის გა­კე­თე­ბის რამ­დე­ნი­მე გზა არ­სე­ბობს. კონ­სტი­ტუ­ცი­ა­ში შე­იძ­ლე­ბა შე­ი­ტა­ნონ ცვლი­ლე­ბე­ბი, რომ­ლი­თაც მ­თავ­რო­ბა ვალ­დე­ბუ­ლი იქ­ნე­ბა და­ა­ბა­ლან­სოს ბი­უ­ჯე­ტი, რო­გორც ამას სა­ქარ­თვე­ლოს მ­თავ­რო­ბა ა­კე­თებს. ან მიმ­დი­ნა­რე წლის ხარ­ჯე­ბი შე­იძ­ლე­ბა შე­მო­ი­ფარ­გლოს შარ­შან­დე­ლი შე­მო­სავ­ლე­ბის დონით. ამ­გვა­რი სა­კონ­სტი­ტუ­ციო ცვლი­ლე­ბე­ბი კა­ნონ­მდებ­ლე­ბის­თვის გა­არ­თუ­ლებ­და და­ხარ­ჯვას, თუ ისინი არ ა­პი­რე­ბენ გა­და­სა­ხა­დე­ბის და­კის­რე­ბას ან ფა­სი­ა­ნი სა­ხელ­მწი­ფო სერ­ვი­სე­ბის შე­მო­ღე­ბას.

ელემენტი 3.7: მოერიდეთ სუბსიდიებს, რომლებიც არ არის დაფუძნებული ეკონომიკურ ლოგიკაზე

როდესაც მთავრობები მნიშვნელოვნად ერევიან და გარკვეული პირებისთვის სხვების ხარჯზე ხელსაყრელ გარემოს ქმნიან, შედეგად მთავრობის წარმომადგენლებსა და ბიზნესებს შორის ვითარდება არაეფექტიანი, არასათანადო და არაეთიკური ურთიერთობები.

პო­ლი­ტი­კის ინ­სტრუ­მენ­ტია (რო­მე­ლიც ხ­ში­რად მისი ა­მო­ცა­ნა ხდება) გა­და­სა­ხა­დის გა­დამ­ხდე­ლის­გან რე­სურ­სე­ბის მო­პო­ვე­ბა მისი წყე­ნის გა­რე­შე და თან­ხის უ­ამ­რავ მ­თხოვ­ნელ­თა შორის ისე გა­ნა­წი­ლე­ბა, რომ მაქ­სი­მა­ლუ­რად გა­ი­ზარ­დოს სა­არ­ჩევ­ნო უბ­ნებ­ზე მ­ხარ­და­ჭე­რა. პო­ლი­ტი­კა, რო­დე­საც საქმე მ­ხარ­და­ჭე­რის მო­ბი­ლი­ზე­ბას ეხება, წარ­მო­ად­გენს გათ­ვლი­ლი თაღ­ლი­თო­ბის ხე­ლოვ­ნე­ბას, ან უფრო ს­წო­რად, როგორ ი­თაღ­ლი­თოთ გა­მო­ჭე­რის გა­რე­შე.(65)
ჯეიმს რ. შ­ლე­ზინ­გე­რი, შე­ერ­თე­ბუ­ლი შ­ტა­ტე­ბის თავ­დაც­ვის ყო­ფი­ლი მი­ნის­ტრი
ა­და­მი­ანს სიმ­დიდ­რის მო­პო­ვე­ბის ორი გზა გა­აჩ­ნია: წარ­მო­ე­ბა და ძარცვა ხალხს შე­უძ­ლია ე­კო­ნო­მი­უ­რად წინ წა­ი­წი­ოს ღი­რე­ბუ­ლი სა­ქონ­ლის ან მომ­სა­ხუ­რე­ბის წარ­მო­ე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბით შე­მო­სავ­ლის მი­ღე­ბით. შე­მო­სავ­ლის მი­ღე­ბის ეს ურ­თი­ერ­თსა­სარ­გებ­ლო მე­თო­დი ეხ­მა­რე­ბა სა­ვაჭ­რო პარტნი­ო­რებს და ზრდის სა­ზო­გა­დო­ე­ბის სიმ­დიდ­რეს. მაგ­რამ ზოგ­ჯერ ა­და­მი­ა­ნე­ბი ც­დი­ლო­ბენ ძარ­ცვით გამ­დიდ­რე­ბას, თან­ხმო­ბის გა­რე­შე სხვე­ბის­გან წარ­თმე­ვას. რა თქმა უნდა, ძარ­ცვის მსხვერ­პლი და­კარ­გავს იმას, რასაც მ­ძარ­ცვე­ლი შე­ი­ძენს. გარდა ამისა, ძარ­ცვის შიშით პო­ტენ­ცი­უ­რი მსხვერ­პლი და­ხარ­ჯავს რე­სურ­სებს, რომ მის­გან თავი და­იც­ვას. ისეთ სა­ზო­გა­დო­ე­ბა­ში, სადაც ქურ­დო­ბა ხ­ში­რია, მა­გა­ლი­თად, ხალხი მეტ სა­კეტს შე­ი­ძენს, მეტად ი­სარ­გებ­ლებს დაც­ვის სამ­სა­ხუ­რით, მო­ი­თხოვს პო­ლი­ცი­ის გაზ­რდას და სახ­ლებს ისე ა­ა­შე­ნებს, რომ ხელი შე­უ­შა­ლოს ქურ­დო­ბას. მო­ქა­ლა­ქე­ებ­ზე და­კის­რე­ბუ­ლი ხარ­ჯე­ბი უფრო მეტი იქ­ნე­ბა, ვიდრე მ­ძარ­ცველ­თა მიერ მი­ღე­ბუ­ლი მო­გე­ბა. ურ­თი­ერ­თსა­სარ­გებ­ლო გაც­ვლის­გან გან­სხვა­ვე­ბით, ძარ­ცვა არის საქ­მი­ა­ნო­ბა, რო­მე­ლიც ამ­ცი­რებს სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ სიმ­დიდ­რეს. ამით არა მ­ხო­ლოდ და­მა­ტე­ბი­თი შე­მო­სავ­ლე­ბი არ წარ­მო­იქ­მნე­ბა, ა­რა­მ